Jazýshynyń shyǵarmashylyq zerthanasy

Qazannyń 28-inen bas­tap elorda teatrlary men kitap­hana­synda qarbalasqa toly qyzý shy­ǵar­mashylyq atmosfera ornaǵan. Bir ýaqytta birneshe jerde qatarynan júrip jatqan taǵylymdy is-sharanyń tipti qaısysyna bararyńdy bilmeı qınalasyń. Sebebi tyńǵylyqty oılas­ty­rylǵan jobanyń qaı-qaı­sysy da qyzyqty hám mazmundy.

Jeti kún toılanatyn Muqanova mereıtoıynyń shymyldyǵy III halyq­aralyq «Teatr all» fes­tı­va­limen ashyldy. Dástúrli óner merekesi bıyl jazýshy-dra­matýrg shyǵarmashylyǵyn arqaý etti. «Máńgilik bala beıne», «Farıza», «Bopaı hanym», «Sarra», «Eshim de kináli emes», «Shatyr astyndaǵy men», taǵy basqa bolyp jalǵasyp kete beredi. Búginde Roza Muqanovadaı teatr úshin óndirtip jazǵan qalam­gerler neken-saıaq. Ol – teatr qor­jynyn nebir taǵylymdy týyn­dylarymen baıytqan qýatty qalam ıesi.

Astanada osymen úshinshi márte uıymdastyrylyp jatqan halyq­aralyq festıvaldyń shymyldyǵy M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatry ákelgen áıgili «Máńgi­lik bala beıne» spektaklimen túrildi. Osydan jıyrma jyl bu­ryn reformator rejısser Bolat Atabaevtyń qoltańbasynda kórer­­­­menniń ystyq yqylasyna bólen­gen qoıylym áli kúnge deıin kóp­shilik qyzyǵýshylyǵyn tıtteı de kemitken joq.

Sondaı-aq aıtýly teatr fes­tı­vali­men qatar Ulttyq akade­mııa­­lyq kitaphanada Mádenıet jáne aqparat mınıstr­ligi men Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti­niń uıymdastyrýymen «Roza Muqanova shyǵarmashylyǵy: ádebıet, teatr, kıno» atty halyq­aralyq ǵylymı-praktı­kalyq konferensııa ótti.

Alqaly jıynǵa sheteldik ǵalymdar, ádebıet jáne óner qaıratkerleri qatysty. Olardyń qatarynda aýdarmashy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Asýan ýnıversıteti Shet tilder fakýltetindegi orys tili kafedrasynyń meńgerýshisi Muhammed Rııad (Mysyr), jazýshy, dramatýrg, О́zbekstan Jazýshy­lar odaǵynyń múshesi Javlon Jovlıev (О́zbekstan), aýdarmashy, PhD, Qajy Baıram Ýalı ýnıversıtetiniń professory Jemıle Qynajy (Túr­kııa), Hadjet­tepe ýnıversıteti­niń Ádebıet fakýltetindegi Qazir­­­gi túrik dıalek­tileri men ádebıeti kafedrasynyń ǵyly­mı qyzmetkeri, óner magıstri Sabına Saıd (Túrkııa) jáne óner magıstri, Fraıbýrg ýnıversıtetiniń dok­toran­ty, ádebıettanýshy Verena Sabel (Germanııa) bar.

Konferensııa Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balae­va­nyń quttyqtaý sózimen ashyldy.

«Roza Qajyǵalymqyzynyń týyndy­lary tereń psıhologııalyq mánge ıe. Adam janynyń názik qyrlaryn ashyp, ómirdiń kúrdeli salalaryna jaýap izdeıdi. Oqyr­man men kórermendi asqaq arman, óreli oıǵa jeteleıdi. Osynaý qajyrly eńbek pen shyǵar­ma­shylyq bolmystan týǵan tulǵanyń mereıtoıyna arnalǵan búgingi shara Roza Muqanovanyń ádebıet, teatr, kıno jáne pedagogıka­daǵy jarqyn jolyn tereńnen tanýǵa múmkindik beredi dep senemin. Búgingi alqaly jıynda qalamger shyǵarmashylyǵy ǵylymı turǵyda saralanyp, salmaqty oı-pikirler aıtylady degen oıdamyn», dep jyly lebiz bildirilgen quttyqtaý hatty Arhıv, qujattama jáne kitap isi komıtetiniń tóraǵasy Rýslan Álı oqyp berdi.

Mazmundy is-sharany ári qaraı Qazaq ulttyq óner ýnıver­sı­teti rektorynyń mindetin at­qa­rýshy Raýshan Nurtaza: «Qa­lam­ger baqytty qandaı bolý kerek dese, meniń kóz aldyma Roza Qajyǵalymqyzy keledi. О́zin izdeıtin, shyǵarmashylyǵyń­daǵy ár jańalyqty asyǵa kútetin oqyrmany bar qalamgerden baqyt­ty kim bar? Búgingi qazaq teatryn «Máńgilik bala beıne» «Sarra», «Farıza» syndy týyndylar­syz elestetý qıyn. Bul pesalar álemdik sahnalarǵa da jol tartty. Ult ádebıeti men máde­nıetiniń keregesin keńeı­­tý jolynda qalamgerdiń qos­qan úlesi zor. Professor Roza Muqa­­novany shákirtteri óte jaqsy kóredi. «Roza Muqanova­nyń shákir­timin!» degendi maq­ta­nysh­pen aıtady. Ustaz ulaǵaty bol­maı, urpaq ulaǵaty bolmaı­dy. Siz shákirtterińiz­­­diń ǵana emes, tutas ýnıversıtetińiz­diń maq­ta­ny­shysyz», degen jyly lebizi­men jalǵady. Al Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń akade­mıgi, «Qazaq gazetteri» JShS-nyń bas dırektory, fılologııa ǵy­lym­­darynyń doktory, professor Dıhan Qamzabekuly «Qazaq gazetteri» ujymy atynan júrekjardy quttyqtaýyn bylaısha jet­kizdi: «Azat Qazaqstannyń bú­gingi ádebıetindegi qaıtalanbas shyǵarmashylyǵyńyzdy tal­ǵam­dy jurt izdenistiń, izgiliktiń rámi­zindeı kóredi. «Jaryq dúnıe­den» «Sarraǵa» deıin, «Qudiret-Kıeden» «Bopaı hanym­ǵa» deıin qos janrdaǵy qadaý-qadaý eń­begińiz – ult rýha­nııa­ty­nyń oljasy. Dara bolmy­syńyz ben qoltań­bańyz ózińizdi árda­ıym bıik abyroıǵa bólep, rýha­nııatty ornynan kótergeni – zamandastarymyz úshin de, jas­tar úshin de aıryqsha ónege. «Egemen Qazaqstannan» bas­tap «Ulan» gazetimizge deıingi tarıhı basylymdardyń avtory retinde de ornyńyz bólek. Zańǵar jazýshy, Eńbek Eri Ákim Tarazı aǵa­­myzben birge ul-qyz ósirip, Ult­tyq óner ýnıver­sıtetinde shá­kirt tárbıelep, talantty býyn qalyptastyrdyńyz. Bul da – eńbek­­tiń jemisi».

Teatrtanýshy maman, M.Áýe­zov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Teatr jáne kıno bóli­miniń meńgerýshisi Amankeldi Muqan tizgindegen konferensııada sheteldik qonaq­tarmen qatar Almatydan arnaıy kelgen ádebıettanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri Ermek Hankeı, ónertaný kandıdaty, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akade­mııa­synyń professory, Teatr óne­riniń tarıhy men teorııasy kafedra­synyń meńgerýshisi Anar Erkebaı mazmundy baıandama jasady. Sondaı-aq aqyn, fılolo­gııa ǵylymdarynyń kandıdaty, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń profes­sory Ońaıgúl Turjan Roza Mu­qa­nova dramatýrgııasyndaǵy basty erekshelikterdi tereńinen taldasa, jazýshy-jýrnalıst, Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri Shárbaný Beısenova Roza Muqanovanyń prozasy týrasynda tushymdy pikir bildirip, shyǵarmashyl tulǵanyń talanty men talǵamyna joǵary baǵa berdi.

Rııasyz tilek tógilgen maz­mundy mereıtoılyq jıyn aıasynda jazýshynyń «Mýza» atty tańdamaly shyǵarmalar jınaǵy, teatrtanýshy Nartaı Eskendirov qurastyrǵan «Dramatýrgııa sardary» ataýymen ujymdyq monografııa, túrik ǵalymy Sabına Saıdtyń «Qazaq jazýshysy Roza Muqanova jáne onyń tańdamaly pesalary» atty túrik tilindegi kitabynyń tusaýy kesildi.

Eki kúnge sozylǵan ǵylymı-táji­rıbelik konferensııa teatr­tanýshy mamandar, ónertaný kan­dıdaty Amankeldi Muqan men Anar Erkebaıdyń, rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri Gúlsına Mirǵa­lıevanyń, ádebıettanýshy, fılolo­gııa ǵylymdarynyń kandıdaty Ermek Hankeıdiń jáne shetelden kelgen meımandardyń sheberlik dáristerimen mazmun baıytty. Mereıtoılyq meje jazýshy, dramatýrg Roza Muqa­novanyń «Jaryq dúnıe» atty shyǵarmashylyq keshimen túıin­deldi. Jıynǵa qalamgerdiń ómir­lik serigi Ákim Tarazı basta­ǵan qalamgerler qaýymy men Par­lament Senatynyń tóraǵasy Máý­len Áshimbaev qatysty. Máýlen Saǵathanuly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev­tyń qut­tyqtaý hatyn oqyp berdi. Sal­tanatty is-shara ári qaraı sýret­ker áleminen jan-jaqty syr shert­ken hám dramatýrgtiń sahna­lyq qoıylymdarynan úzindiler kór­s­etýmen jalǵasyn taýyp, keshke jınalǵan kórermenin aıryqsha áserge bóledi.

«Mereıli jastyń asýyna kelgen shaqta sizdermen júzdesýdiń osyndaı bir mezetti sáti týdy. Men eń áýeli ádebıetke, sodan ke­ıin dosym, jarym – meniń Ákim Tara­zıyma rahmet aıtamyn. Jazý tazalyqtan, aqıqattan týady. Qalam shyn máninde jalǵan aıtpaıdy. Jazý ústinde Allanyń aldynda otyrǵandaı sezinetinim de ras. Sondyqtan kóńilderińizden shyqqan shyǵarmalarym bolsa, qadirli oqyrman, patsha kó­ńil­di kórermen, men eń aldymen ózderińizge zor alǵysymdy bil­di­re­min», dep kesh sońynda sahna tórine kóterilgen qalam ıesi shyraıly is-sharany qory­tyndylady.

Iá, adaldyq! Ádebıetke adal­dyq, jazýǵa adaldyq. Mine, jany jaryq jazýshynyń boıyndaǵy osy bir asyl qasıeti ony búgingi bıigine jetkizdi. Básiresine buıyr­ǵan qalamnyń qasıetine qylaý­daı qııanat keltirmeýi kóńil sana­syn sulý sýretkerlik shyńyna shy­ǵar­dy. Bul bizdiń emes, qalamger shy­ǵar­mashylyǵyn qadir tutqan oqyrmany men kórermeniniń rııa­syz peıili ekendigine osy keshte taǵy bir márte kóz jetkizgendeı boldyq.

P.S.: Saltanatty jıyn máresine jetkenimen, toı áli tarqaǵan joq. III halyqaralyq «Teatr all» festıvali aıasynda ótip jatqan Roza Muqanova dramatýrgııasyna arnalǵan spektaklder sherýi 3 qarashaǵa deıin jalǵasady.