Dúbirge toly dúnıe
Iemen Respýblıkasyndaǵy jaǵdaıdy túsiný qıyn. Prezıdent saraıyn úsh kún boıy qorshaýǵa alǵannan keıin, el prezıdenti Ábdi-Rabbý Mansur Hadı óziniń bılikten ketetinin málimdedi. Buǵan deıin úkimet te osyndaı málimdeme jasaǵan. Sóıtip, el bıligi shyn máninde shııtterdiń qolyna kóshti.
Bul memlekettik tóńkeris pe, bıliktiń kelisim jolymen aýysýy ma? Bılikke jetken separatısterdiń ózi muny memlekettik tóńkeris deýge barǵysy joq, onda ózderin halyqaralyq qoǵamdastyq aldynda qolaısyz jaǵdaıda qaldyrady. Al kelisim boıynsha degenge qanshama ýaqyt prezıdent saraıyn qorshap alyp, kúsh kórsetýdi kelisimge eshkim de qospaıdy.
Atap aıtatyn jaı prezıdent Hadı kelisimge barýdaı-aq bardy. О́tken jyl boıy kóteriliske shyqqan shııtterdiń ál-hýsı taıpasynyń ókilderi birikken «Ansarýlla» qozǵalysymen talaı ret kelissóz júrgizip, barlyq máseleni kelisim jolymen sheshýge tyrysty.
Sol kelisim boıynsha, prezıdent bılikte qalyp, al shııtterdiń bıliktiń barlyq býynynda ókilderi bolýy kózdelgen edi. Prezıdenttiń telearna arqyly halyqqa úndeýinde shııtterdiń memlekettik sheshýshi qyzmetterge ornalasýmen qatar, olardyń pikirine saı el konstıtýsııasyna ózgerister engizýge de jol ashyqtyǵy aıtylǵan bolatyn. Biraq shııtter muny azsyndy. Azsynǵanda, burynǵy kelisimdi aıaqqa basyp, elde jańa saılaý ótkizýdi talap etip otyr. Ondaǵy maqsat – bar bılikti óz qoldaryna alý.
Osy jerde qazirgi jaǵdaıdy túsiný úshin az-kem tarıhqa úńile ketken jón. Bul eldiń halqy – ıemen arabtary. Anyqtamalyqtarǵa qaraǵanda, olardyń kópshiligi (60 paıyz) – ıslamnyń súnnıttik aǵymyn ustanady. Al azshylyq deıtin shııtterdiń zeıdıt sektasy eldiń soltústik taýly aımaǵyn mekendeıdi. Únemi ıslamnyń osy eki baǵyty arasynda qaqtyǵys bolyp jatady. Tipti, el táýelsizdik alǵannan keıin de ekige jarylyp, jeke memleketter qurylýynda da sol qaıshylyq jatyr. Aqyry 1990 jyly sol eki memleket (IAR jáne IHDR) birigip, Iemen respýblıkasy bolyp jarııalansa da, qaıshylyq toqtaı qoımaǵan.
Qazirgi jaǵdaı sol qaıshylyqtyń jalǵasyndaı. Elde bılik álsiz. Ońtústikte «Ál-Kaıda» qozǵalysy óris alsa, soltústikte zeıdızmdi ustanatyn shııtter bas kóterip, eldiń berekesi ketip-aq tur. Sarapshylar, keıbir resmı mekemeler kóterilisshi shııtterdiń jeńiske jetýin Irannyń qoldaýyna aparyp tireıdi. Hýsıdterdiń kósemi Ábdil Málik ál-Hýsı ony joqqa shyǵarǵanmen, keıbir resmı adamdardyń pikiri ony negizdep otyr. Jaqynda Iran kósemi aıatolla Álı Hamaneıge jaqyn adam, saıasatshy Álı-Reza Zakanıdiń Sanany alǵannan keıin arabtyń tórt astanasy Tehrannyń baqylaýyna kóshti dep málimdeýi sony ańǵartady. Tórt astana degende, ol Damask, Baǵdat jáne Beırýt pen Sanany aıtyp otyrǵany belgili.
Iemendegi jaǵdaı búkil álemdi alańdatyp otyr. Oǵan BUU nazar aýdaryp, Qaýipsizdik Keńesi óziniń tótenshe májilisinde kóterilisshilerdi aıyptap, prezıdent Hadıdiń bıligin zańdy sanaıdy. Ras, sońǵy kúnderi prezıdent Hadı óziniń qyzmetten ketýi jónindegi ótinishin qaıtaryp alatyny jóninde málimdeme jasady. Biraq qoly jetken jeńisinen kóterilisshiler ońaı aıyryla qoımas.
Eń qıyny, bizdińshe, bul qaıshylyqtyń dinı sıpatynda. Búkil álem bolyp, súnnıttik baǵyttaǵy «Islam halıfatyn» aıyptap jatqanda, shıızmdi uran etken kúshterdiń bılikke kelýi de ońyp turǵan nárse emes-aý deısiń. Bir dinniń ekige jarylyp, bir-birin jaý sanaýy jaqsylyqqa aparmaıdy. Bul sol dinniń ózine or qazýdan basqa eshnárse emes
Bas prokýror – asa bedeldi qyzmet
Basqalar úshin qalaı ekenin kim bilsin, al qyrǵyz aǵaıyndar úshin dál solaı. Sońǵy bir aı kóleminde eldiń bas prokýroryn almastyrý eldegi úlken saıası oqıǵaǵa aınalǵandaı boldy.
Bul eldiń saıası ómirine zer salyp júretin adam Qyrǵyzstannyń bas prokýrory Aıda Salıanovanyń atyn talaı estigen. Ol óziniń qaǵıdatshyldyǵymen, keıde artyqtaý kórinetin qataldyǵymen erekshelenetin. Qandaı qyzmet atqarǵanyna qaramaı, jemqorlyqqa qatysy barlarǵa qyrǵıdaı tıdi. Sondyqtan da odan kóp adam qaımyǵatyn.
Mine, sol Salıanova qyzmetinen ketetin bolypty degen sóz ótken jyldyń aıaǵynda shyǵyp, oǵan el basshylyǵy da túsinikteme berýge májbúr bolǵan. Basshylyq degende, prezıdent Atambaevtyń ózi 27 jeltoqsanda ony ejiktep túsindirdi. Salıanovanyń bul jumystan ketýi úshin birneshe ret ótinish bergenin, biraq ázirge ketpeıtinin, tek demalysqa shyǵatynyn aıtqan. Onyń jumysyna joǵary baǵa berip, tipti, onyń «quqyqtyq memleketti jáne demokratııalyq qoǵamdy nyǵaıtýǵa qosqan úlesi úshin «Manas» ordenimen marapattaǵan da. Al úkimet basshysy Jomart Otarbaevtyń pikiri de joǵary: «Men jeke ózim Salıanovanyń jumysynda qalǵanyn qalar edim. Mundaı adamnan aıyrylýǵa bolmaıdy. Ol qoǵamda úlken bedelge ıe», degen.
Arada bir aı ótkende Salıanova jumysynan ketetin boldy. Onyń ótinishin prezıdent Jogorgý Keneshke usynyp, 57 depýtat ótinishti qanaǵattandyrýǵa, al 18 depýtat oǵan qarsy daýys berdi. Másele parlamentte qaralyp jatqanda, onyń mańynda shaǵyn mıtıng te ótipti. «Aıda Salıanova, halyq senimen birge!», «Biz Salıanovanyń ketýine qarsymyz!», «Bılik Salıanovanyń ketkenine jaýap beredi!» degen plakattar paıda bolypty. Mıtıngte sóılegenderdiń biri ony qyrǵyzdyń el bılegen qaıratker qyzy Qurmanjan datqamen de teńestirgen.
Qalaı degende de, osynyń ózi eldiń bas prokýrorynyń ketýiniń arǵy jaǵynda úlken kúres bolǵanyn ańǵartady. Bireýler ony ketirýge múddeli bolǵan, ekinshileriniń qaldyrǵysy kelgen.
Bas prokýrordyń ketýi týraly áńgimege qosarlana ol keter bolsa, ornyna kim bolady degen áńgime de órshidi. Talaı adamnyń aty ataldy. Sirá, bul qyzmetke qyzyǵýshylar kóp bolǵanǵa uqsaıdy jáne oǵan jurtshylyq aıtarlyqtaı mán bergen. Prezıdent Atambaev kópshilik kútpegen adamdy usyndy. Prezıdent apparatynyń sot reformalary men zańdylyqty júzege asyrý bóliminiń meńgerýshisi Indıra Joldybaeva qadaǵalaý organynyń basshysy bolyp shyǵa keldi.
Bul elde bireý basshy qyzmetke kelse, qoldaýshysy kim eken, kimniń týysy degen suraq qoıylady. 32 jastaǵy bas prokýror konstıtýsııalyq sottyń burynǵy tóraıymy Sholpan Baekovanyń jáne burynǵy premer-mınıstr Aaly Karashovtyń týysqany ekeni endi belgili boldy. Jurt odan da buryn Joldybaevanyń Aıda Salıanova men joǵarǵy sot tóraıymy Ferýza Jamashevamen jaqyn qurbylar bolǵanyna erekshe mán berip otyr.
Qyrǵyzstanda áıel azamattardyń da belsendiligi joǵary. Saıası ómirde kózge túsip júrgender barshylyq. Bul rette aldymen prezıdent bolǵan Roza Otynbaeva oıǵa oralady. Salıanova týraly joǵaryda aıttyq. Endi saıası arenaǵa taǵy bir qaıratker shyqty. Ol – Indıra Joldybaeva.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
Bul memlekettik tóńkeris pe, bıliktiń kelisim jolymen aýysýy ma? Bılikke jetken separatısterdiń ózi muny memlekettik tóńkeris deýge barǵysy joq, onda ózderin halyqaralyq qoǵamdastyq aldynda qolaısyz jaǵdaıda qaldyrady. Al kelisim boıynsha degenge qanshama ýaqyt prezıdent saraıyn qorshap alyp, kúsh kórsetýdi kelisimge eshkim de qospaıdy.
Atap aıtatyn jaı prezıdent Hadı kelisimge barýdaı-aq bardy. О́tken jyl boıy kóteriliske shyqqan shııtterdiń ál-hýsı taıpasynyń ókilderi birikken «Ansarýlla» qozǵalysymen talaı ret kelissóz júrgizip, barlyq máseleni kelisim jolymen sheshýge tyrysty.
Sol kelisim boıynsha, prezıdent bılikte qalyp, al shııtterdiń bıliktiń barlyq býynynda ókilderi bolýy kózdelgen edi. Prezıdenttiń telearna arqyly halyqqa úndeýinde shııtterdiń memlekettik sheshýshi qyzmetterge ornalasýmen qatar, olardyń pikirine saı el konstıtýsııasyna ózgerister engizýge de jol ashyqtyǵy aıtylǵan bolatyn. Biraq shııtter muny azsyndy. Azsynǵanda, burynǵy kelisimdi aıaqqa basyp, elde jańa saılaý ótkizýdi talap etip otyr. Ondaǵy maqsat – bar bılikti óz qoldaryna alý.
Osy jerde qazirgi jaǵdaıdy túsiný úshin az-kem tarıhqa úńile ketken jón. Bul eldiń halqy – ıemen arabtary. Anyqtamalyqtarǵa qaraǵanda, olardyń kópshiligi (60 paıyz) – ıslamnyń súnnıttik aǵymyn ustanady. Al azshylyq deıtin shııtterdiń zeıdıt sektasy eldiń soltústik taýly aımaǵyn mekendeıdi. Únemi ıslamnyń osy eki baǵyty arasynda qaqtyǵys bolyp jatady. Tipti, el táýelsizdik alǵannan keıin de ekige jarylyp, jeke memleketter qurylýynda da sol qaıshylyq jatyr. Aqyry 1990 jyly sol eki memleket (IAR jáne IHDR) birigip, Iemen respýblıkasy bolyp jarııalansa da, qaıshylyq toqtaı qoımaǵan.
Qazirgi jaǵdaı sol qaıshylyqtyń jalǵasyndaı. Elde bılik álsiz. Ońtústikte «Ál-Kaıda» qozǵalysy óris alsa, soltústikte zeıdızmdi ustanatyn shııtter bas kóterip, eldiń berekesi ketip-aq tur. Sarapshylar, keıbir resmı mekemeler kóterilisshi shııtterdiń jeńiske jetýin Irannyń qoldaýyna aparyp tireıdi. Hýsıdterdiń kósemi Ábdil Málik ál-Hýsı ony joqqa shyǵarǵanmen, keıbir resmı adamdardyń pikiri ony negizdep otyr. Jaqynda Iran kósemi aıatolla Álı Hamaneıge jaqyn adam, saıasatshy Álı-Reza Zakanıdiń Sanany alǵannan keıin arabtyń tórt astanasy Tehrannyń baqylaýyna kóshti dep málimdeýi sony ańǵartady. Tórt astana degende, ol Damask, Baǵdat jáne Beırýt pen Sanany aıtyp otyrǵany belgili.
Iemendegi jaǵdaı búkil álemdi alańdatyp otyr. Oǵan BUU nazar aýdaryp, Qaýipsizdik Keńesi óziniń tótenshe májilisinde kóterilisshilerdi aıyptap, prezıdent Hadıdiń bıligin zańdy sanaıdy. Ras, sońǵy kúnderi prezıdent Hadı óziniń qyzmetten ketýi jónindegi ótinishin qaıtaryp alatyny jóninde málimdeme jasady. Biraq qoly jetken jeńisinen kóterilisshiler ońaı aıyryla qoımas.
Eń qıyny, bizdińshe, bul qaıshylyqtyń dinı sıpatynda. Búkil álem bolyp, súnnıttik baǵyttaǵy «Islam halıfatyn» aıyptap jatqanda, shıızmdi uran etken kúshterdiń bılikke kelýi de ońyp turǵan nárse emes-aý deısiń. Bir dinniń ekige jarylyp, bir-birin jaý sanaýy jaqsylyqqa aparmaıdy. Bul sol dinniń ózine or qazýdan basqa eshnárse emes
Bas prokýror – asa bedeldi qyzmet
Basqalar úshin qalaı ekenin kim bilsin, al qyrǵyz aǵaıyndar úshin dál solaı. Sońǵy bir aı kóleminde eldiń bas prokýroryn almastyrý eldegi úlken saıası oqıǵaǵa aınalǵandaı boldy.
Bul eldiń saıası ómirine zer salyp júretin adam Qyrǵyzstannyń bas prokýrory Aıda Salıanovanyń atyn talaı estigen. Ol óziniń qaǵıdatshyldyǵymen, keıde artyqtaý kórinetin qataldyǵymen erekshelenetin. Qandaı qyzmet atqarǵanyna qaramaı, jemqorlyqqa qatysy barlarǵa qyrǵıdaı tıdi. Sondyqtan da odan kóp adam qaımyǵatyn.
Mine, sol Salıanova qyzmetinen ketetin bolypty degen sóz ótken jyldyń aıaǵynda shyǵyp, oǵan el basshylyǵy da túsinikteme berýge májbúr bolǵan. Basshylyq degende, prezıdent Atambaevtyń ózi 27 jeltoqsanda ony ejiktep túsindirdi. Salıanovanyń bul jumystan ketýi úshin birneshe ret ótinish bergenin, biraq ázirge ketpeıtinin, tek demalysqa shyǵatynyn aıtqan. Onyń jumysyna joǵary baǵa berip, tipti, onyń «quqyqtyq memleketti jáne demokratııalyq qoǵamdy nyǵaıtýǵa qosqan úlesi úshin «Manas» ordenimen marapattaǵan da. Al úkimet basshysy Jomart Otarbaevtyń pikiri de joǵary: «Men jeke ózim Salıanovanyń jumysynda qalǵanyn qalar edim. Mundaı adamnan aıyrylýǵa bolmaıdy. Ol qoǵamda úlken bedelge ıe», degen.
Arada bir aı ótkende Salıanova jumysynan ketetin boldy. Onyń ótinishin prezıdent Jogorgý Keneshke usynyp, 57 depýtat ótinishti qanaǵattandyrýǵa, al 18 depýtat oǵan qarsy daýys berdi. Másele parlamentte qaralyp jatqanda, onyń mańynda shaǵyn mıtıng te ótipti. «Aıda Salıanova, halyq senimen birge!», «Biz Salıanovanyń ketýine qarsymyz!», «Bılik Salıanovanyń ketkenine jaýap beredi!» degen plakattar paıda bolypty. Mıtıngte sóılegenderdiń biri ony qyrǵyzdyń el bılegen qaıratker qyzy Qurmanjan datqamen de teńestirgen.
Qalaı degende de, osynyń ózi eldiń bas prokýrorynyń ketýiniń arǵy jaǵynda úlken kúres bolǵanyn ańǵartady. Bireýler ony ketirýge múddeli bolǵan, ekinshileriniń qaldyrǵysy kelgen.
Bas prokýrordyń ketýi týraly áńgimege qosarlana ol keter bolsa, ornyna kim bolady degen áńgime de órshidi. Talaı adamnyń aty ataldy. Sirá, bul qyzmetke qyzyǵýshylar kóp bolǵanǵa uqsaıdy jáne oǵan jurtshylyq aıtarlyqtaı mán bergen. Prezıdent Atambaev kópshilik kútpegen adamdy usyndy. Prezıdent apparatynyń sot reformalary men zańdylyqty júzege asyrý bóliminiń meńgerýshisi Indıra Joldybaeva qadaǵalaý organynyń basshysy bolyp shyǵa keldi.
Bul elde bireý basshy qyzmetke kelse, qoldaýshysy kim eken, kimniń týysy degen suraq qoıylady. 32 jastaǵy bas prokýror konstıtýsııalyq sottyń burynǵy tóraıymy Sholpan Baekovanyń jáne burynǵy premer-mınıstr Aaly Karashovtyń týysqany ekeni endi belgili boldy. Jurt odan da buryn Joldybaevanyń Aıda Salıanova men joǵarǵy sot tóraıymy Ferýza Jamashevamen jaqyn qurbylar bolǵanyna erekshe mán berip otyr.
Qyrǵyzstanda áıel azamattardyń da belsendiligi joǵary. Saıası ómirde kózge túsip júrgender barshylyq. Bul rette aldymen prezıdent bolǵan Roza Otynbaeva oıǵa oralady. Salıanova týraly joǵaryda aıttyq. Endi saıası arenaǵa taǵy bir qaıratker shyqty. Ol – Indıra Joldybaeva.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
