Otarlaýshy bılikpen aýyz jalasyp, aǵa sultannyń zasedateli bolǵan Estemestiń Eseneıiniń burynǵy qystaý salǵan jeri shekaralyq «Qasiret beldeýiniń» boıynda, Qyzyljarǵa jaqyndaý mańda bolǵan soń, patshalyqtyń jergilikti bıligi ony shekara kúzetetin kazaktar otrıadyna alyp berip, ózine basqa unaǵan jerin alýdy usynady. Eseneıge unaǵan jer – Aqsary Kereıdegi Nuraly atasyna qaraıtyn Qojaǵuldyń mekeni, onyń ıelerin kúshpen kóshirýge tyrysady. Otarlyq bılik qostaǵan Eseneıge qarsy qaırat qyla almaǵan Qojaǵul daýdy sheship, kesimin aıtý úshin sol kezdegi aýzy dýaly Toqsan bıge júginedi. Qara qyldy qaq jarǵan Toqsan bı Eseneımen jaqsy qarym-qatynasta bolǵanyna qaramaı, onyń myna isiniń ádiletsiz ekenin betine aıtyp, bireýdiń jerin kúshpen alýy zorlyq ekenin uǵyndyrmaq bolady. Alaıda Eseneı qaıtpaıdy. Úsh aıtqanda da sózin jerge tastaǵany úshin kóńili qalǵan Toqsan bı onyń urpaqsyz qalýyn tilep, teris batasyn bergen eken. Qarǵysy qate ketpeı, bata tıip, sol kezde Eseneıdiń eki birdeı uly biriniń artynan biri ólip, aqyrynda urpaqsyz qalady. Al Qojaǵuldyń aýyly týǵan jerinen ajyrap, jylap-eńirep, Kókshetaý qalasynyń ońtústik-shyǵysynda otyrǵan aǵaıyndarynyń arasyna barýǵa májbúr bolady. Qojaǵuldyń balasy Turlybaıdan týǵan nemeresi Birjan osy mekende ómirge keledi. Biraq atasynyń baýyrynda óskendikten, ol «Balasy Qojaǵuldyń Birjan salmyn...» degen sózinen jańylmaǵan.
Birjan sal ómiriniń osy tarıhyn jaqsy biletin, onyń ústine munda qalǵan aǵaıyndarymen, keıin Birjannyń balasy Temirtas qyzyl ókimetten qýǵyndalyp, ata qonysyna qaıta kóship kelgende aralasqan adamdardy kórgen qyzyljarlyq aqsaqaldar án men jyr keshinde osy áńgimelerdi túbinen taratyp berdi. Oblystyń qurmetti azamaty, ataqty dombyrashy Serikbaı Qusaıynov pen ardager ustaz Qaraqat Shalabaev Birjan ómirin zerttegisi kelgen adamdar bolsa, aıtyp beretin derekti biletinin eskertti. Ásirese Serikbaı aqsaqaldyń bul tarapta jınaǵan dúnıesi mol eken. Ol tipti «Birjan – Sara» aıtysyn da eń alǵash qaǵazǵa túsirgen adamnyń kim ekenin de biletin bolyp shyqty.
Al Qyzyljar óńiriniń tarıhy men ónerin zerttep, ólketanýmen ejelden beri aınalysyp kele jatqan ánshi Dásten Baımuqanov bul keshte káriqulaqtardan estigen Birjan ánderiniń shyǵý tarıhy týraly keńinen áńgimeledi. Sonymen birge ol Birjannyń ataqty «Temirtas» ánin dombyramen quıqyljyta oryndap berdi.
Ermek Serkebaev atyndaǵy óner kolledjiniń oqytýshysy Alpysbaı Erasyl Birjan saldyń «Jambas sıpar», «Jonyp aldy» ánderin arqyratyp oryndady. Aqyn, kompozıtor ári ánshi Birjannyń Qyzyljarda izbasarlary mol eken. Sonyń taǵy biri – M.Qozybaev atyndaǵy SQÝ-dyń «Mýzykalyq pánder» kafedrasynyń stýdenti Abylaıhan Aqmaǵanbet aqynnyń «On saýsaq» ánin oryndady.
Keshtiń sánin belgili ánshi, birneshe respýblıkalyq konkýrstardyń laýreaty, qazirgi qazaq qoǵamynda dástúrli ánderdi oryndaýshylar arasynda ózindik orny bar Birjan Esjan arttyrdy. Ol Birjan saldyń «Aıbozym», «Adasqaq», «Aıtbaı», «Láılim shyraq», t.b. ánderin quıqyljyta shyrqap, tyńdarmannyń kóńilin kóterdi. Sonymen birge ol oryndaǵan ánderiniń shyǵý tarıhyn, olar týraly mýzyka bilgirleriniń baǵalary men pikirlerin de qosa jetkizip otyrdy. «Birjannyń alpystan artyq ánderi halyq arasyna keń tarap, qazaq óneriniń bıik shyńynan oryn alyp keledi», dedi ol.
Petropavl
