Qarapaıym tilmen túsindirer bolsaq, metavers – ınternettiń jańa túri. Ol jerde adamdar tek saıt qarap nemese habarlama jazbaıdy, vırtýaldy álemge kirip, sol jerde ómir súre alady. Máselen, avatar arqyly vırtýaldy saıabaqta qydyryp, dostaryńyzben kezdesesiz. Vırtýaldy keńistikte áriptestermen jınalys ótkizip, jumys isteısiz. Kıimniń vırtýaldy nusqasyn satyp alyp, ony avatarǵa kıgizetinder de bar. Shynaıy ómirdeı kórinetin vırtýaldy oıyndar oınaısyz. Munyń áleýeti aıta berse, taǵysyn taǵy sharyqtap kete beredi.
Grand View Research sarapshylarynyń pikirinshe, metavers naryǵynyń jalpy quny 2022 jyly 47,48 mlrd dollar bolsa, 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkish 678,8 mlrd dollarǵa jetýi múmkin. Qazir bul tehnologııa oıyn ındýstrııasynan bastap, bilim berý, saýda, densaýlyq saqtaý salalarynda qoldanylyp júr.
Basynda qur qııalǵa balaǵan bul sala, qazir shyndyqqa aınalyp barady. Sebebi «Meta» osyndaı vırtýaldy álemdi jasaýǵa 10 mıllıard dollar jumsady.
Al «Fortnite» sııaqty oıyndardaǵy bir konsertke 12 mıllıon adam kelgen. «Nike» vırtýaldy dúken ashyp, vırtýaldy sport aıaq kıimderin sata bastady.
Demek, metavers áli tolyq daıyn bolmasa da, bolashaqta ol kúndelikti ómirimizdiń bir bóligine aınalýy múmkin.
Degenmen munyń zııany paıdasynan kóp bolýy múmkin. Soǵan toqtalaıyq. Birinshi kesiri – oqshaýlaný, adamdyqtan adasý. 2022 jyly «Stanford University» júrgizgen zertteýlerde, vırtýaldy shyndyqty 1 saǵattan artyq paıdalaný adamdarda sharshaý, mazasyzdyq, áleýmettik baılanystardyń álsireýine alyp keletini anyqtalǵan. Al qazirdiń ózinde jastardyń 30%-y metavers sııaqty platformalarda kóp ýaqyt ótkizý shynaıy ómirdegi dostarymen qarym-qatynasyna teris áser etetinin moıyndap júr. Mysaly, Qytaıda oqýshylardyń onlaın oıyndar men metavers platformalaryna táýeldiligin azaıtýda memleket arnaıy ýaqyt shekteýlerin engizip jatyr.
Ekinshisi – sıfrlyq teńsizdik. Qazir VR kózildiriginiń ortasha baǵasy 300-500 dollar aralyǵynda (mysaly, Meta Quest 499 dollar turady). Bul baǵa kóptegen damýshy elderdiń turǵyndaryna qoljetimsiz. Al álemde ınternetke áli tolyq qoly jetpegen adamdar sany 2,6 mıllıardtan asatynyn oılasaq, metavers tehnologııasyn tolyq qoldanýǵa kedergi kóp.
Odan keıin quqyqtyq máselesi menmundalaıdy. 2021 jyly «Meta» platformasynda metverste áleminde bolǵan alǵashqy «vırtýaldy zorlyq-zombylyq» oqıǵasy tirkelgen-tuǵyn Bul jaǵdaı paıdalanýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý mehanızmderi jetkiliksiz ekenin dálededi. Tipti «Statista» málimetine súıensek, osy platformalarynda kıberbýllıng oqıǵalary jyl saıyn 32%-ǵa artyp jatyr eken.
Baıqaǵanymyzdaı, bul bolashaqtyń tehnologııasy bolǵanymen, onyń qaýipteri de eleýli. Álemdik derekter men oqıǵalar bul tehnologııany damytý kezinde quqyqtyq, áleýmettik, ekonomıkalyq máselelerdi sheshýdiń mańyzdylyǵyn kórsetedi. Eger bul máseleler nazardan tys qalsa, metavers paıdaly qural emes, kúrdeli máselege aınalady.
Bul taqyryp ary qaraı tolyq zertteledi. Sebebi kókeıde myń birinshi bolyp «Bul tizbekte biz qaıdamyz?» degen suraq qaldy.
