«Otbasy bank» aksııasyn satý qanshalyqty tıimdi?

Onyń aıtýynsha, bankterdiń turǵyn úı jınaǵyna múmkindik alýyna qatysty usy­nys Úkimetke engizilgen. Mundaı jaǵ­daıda depozıtke memlekettik syı­lyqaqy «Otbasy bankke» ǵana emes, barlyq kom­mersııalyq bankke beriledi. «Qazir bankter 16 paıyzdyq baza­lyq mólsherlemege baǵdar jasaı otyra qar­jylandyrýdyń 80 paıyzyn halyq pen kompanııalardyń depozıtterin tartý esebinen júzege asyryp otyr. Bul – «qysqa aqshanyń» baǵasy. Eko­nomıkany nesıeleýdiń joǵary mólsherlemesi osy jerden bastalady. Eger bank­ter «uzyn aqshaǵa» qoly jetse, nesıeleý mól­sherlemesi de tómen­deıdi», deıdi M.Ábilqasymova.

Oǵan deıin de osyndaı bastamalar aragidik bolsa da aıtylyp qalatyn. Biraq memlekettik deńgeıde bıyl ǵana na­zar aýdaryla bastady.

Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Marat Omarov osy jyldyń maýsym aıyn­­da «Otbasy bank» otandyq ıpoteka na­ry­ǵy­nyń 60 paıyzyn ıemdenip otyrǵanyn aıtqan. «Monopolııalar ekinshi deńgeıli bankterdiń turǵyn úı jınaq júıesine qatysýyna qoldanystaǵy tyıym salýǵa jáne bıýdjettik qarjylandyrýǵa qol jetkizýge yqpal etedi. Osydan kelip sapa men qyzmet kórsetý merzimi buzylady. Tutynýshylarǵa ár­túrli qyzmet, sonyń ishinde baǵalaý, notarıattyq qyzmetter júk­teledi. Mundaı mysaldar tolyp jatyr, ol qazir búkil salany qamtydy», dedi M.Omarov.

Endi ekonomıkanyń osy seg­menti na­ryq­tyń erkine ótpek. Jaqynda «Báı­terek» ulttyq holdıngi «Otbasy bank­tiń» 40 paıyz aksııasyn IRO-ǵa (jeke­menshikke satýǵa) shyǵaratynyn habar­lady. Al «Báıterek» jalǵyz aksıoneri – Úkimetke tikeleı baǵynyp, esep beretini belgili. Negizi «Otbasy bank­tiń» IPO-ǵa shyǵýy 2016–2019 jyldary qarastyrylypty. «Ol kezde onyń qar­jylyq-ekonomıkalyq jaǵdaıy jetki­liksiz tartymdy bolatyn (2018–2019 jyldar), osyǵan baılanysty áleýetti ınves­tor­lar tarapynan bank aksııalarynyń paketin satyp alýǵa qyzyǵýshylyq bol­mady», deıdi «Báıterek» taratqan aqpa­rat­ta.

Keıingi bes jylda «Otbasy banktiń» qar­jy kórsetkishterinde oń ózgeris bar. 2019 jyly bank­tiń taza paıdasy 27 mlrd teń­geni, al 2023 jyly 147 mlrd teń­­geni qurady. Sondaı-aq onyń aktıvteri 1,3 trln teń­ge­­den (2019) 3,99 trln teńgege (2023) deıin ósti. «Qarjy ınstı­tý­ty­nyń bıznes-modeliniń tıimdi jumysy jáne osy kezeńde qol jetkizilgen kórsetkishter – IPO-ǵa shyǵý máselesin qaraý úshin negiz», dep esepteıdi ulttyq holdıngte.

Buǵan qosa «Otbasy bank» bırjaǵa shyqqan jaǵ­­daı­da qarjy ınstıtýty óziniń áleý­met­tik barlyq fýnksııasy men min­det­­temesin saqtaıtynyn aıtty. «IRO qa­ryzdar boıynsha qoldanystaǵy jeńil­dik­ti mólsherlemelerge áser etpeıdi. Biz memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysýdy jáne jeke turǵyn úı jobalaryn iske asy­rýdy jalǵastyramyz», dep habarlady bank­ten.

2024 jyly 1 qazanda «Otbasy bank­­te­gi» salymshy­lar­dyń jı­naq­­tary 2,2 trln teń­geden asty. Bul rette kredıt­tik portfel 3,2 trln teńgeden kóp.

Sarapshylardyń sózinshe, Úki­met­tiń turǵyn úı naryǵyndaǵy úlesin azaıtýǵa umtylýyn naryq ta qup kóredi. Sáýletshi Almas Ordabaevtyń aıtýynsha, bul she­shim – memlekettik monopolııanyń yqpa­lyn azaıtýǵa baǵyttalǵan batyl qadam. Biraq sheshim qabyl­damas buryn biraz jaıt­ty zerttep almasaq, halyqty áýre­ge salamyz. Mysaly, qurylys ındýs­trııa­­­­­synyń ókilderi Salyq kodeksine qa­tys­ty jeńildikterdi alyp tas­tasa, úı qury­­­lysynyń sharshy metri kemi salyq mól­­sherine qaraı qymbat­taıtynyn aıtty.

Sáýletshi mamannyń aıtýynsha, qu­ry­lys kompanııalary salyq jeńil­dik­te­rin qoldanyp júrgen kezde de, sapaǵa qatysty máse­­lelerge ıelik ete almaı qalǵan. Tur­ǵyn úı salasynda júr­gen keıbir kom­pa­nııanyń ne ınjenerlik quramy, ne óndiristik bazasynyń joqtyǵy – eń qor­qy­nyshty faktor. Sondyqtan Úkimet bas­pana naryǵyndaǵy úle­sine qatysty sheshim qabyl­damas buryn qurylys ındýs­trııa­syn­da­ǵy tártipti retke keltirip alýy kerek.

«Naryq «Otbasy bankti» tur­ǵyn úı naryǵynyń operatory dep tanıdy. Úkimet banktiń 40 paıyz aksııasyn jekemenshikke satsa da, 60 paıyzdyq basymdyqty ózine alyp, jekemenshiktegi qu­rylys kompanııalaryna da naryqty retke keltirýge múmkindik berip otyr. Qurylys ındýs­trııasyn dál qazirgideı beıbereket jaǵ­daıda jekege tapsyrýǵa bolmaıdy», deıdi A.Ordabaev.

Birinshi nesıe bıýrosynyń málimetin­she, bıylǵy qańtar-mamyr aralyǵynda 558,8 mlrd teńgege ıpotekalyq nesıe rá­sim­­de­lipti. Jalpy somanyń 70,4 pa­­ıyzy «Otbasy bank» bergen nesıelerge (393,3 mlrd teńge nemese 22,6 myń nesıe) tıesili bolsa, 65,3 paıyzy banktiń tur­ǵyn úı qurylys jınaq júıesi bo­ıynsha bergen nesıelerge (365,1 mlrd teńge nemese 19,9 myń nesıe) tıesili. 11 ekinshi deń­geı­li bank bankterdiń seriktes baǵdar­la­ma­lary men jeńildetilgen mem­le­ket­tik baǵdarlamalaryna kirmeı­tin ıpotekalyq nesıe berýmen aınalysady.

«Ranking» málimetinshe, bul seg­menttegi eń tómengi kredıt bo­ıynsha jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi 14,9 pa­ıyzdan («Bank SentrKredıt») 26,5 paıyzǵa (Qazaqstandaǵy Qytaı Banki) deıin aýytqıdy. Bul mólsherlemelerdi qarapaıym halyqtyń qaltasy kótere al­maıtyny belgili. Biraq qazir eldegi 4 ekinshi deńgeıli bank seriktes ıpoteka usynyp otyr. Olar – «Altyn Bank», «Frıdom Fınans banki», «Halyk Bank» jáne «Bank SentrKredıt». Sarap­shylardyń sózinshe Qarjy nary­ǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń «Otbasy banktiń» quzyretin ózge bank­termen bólisý kerek degen sheshimine sol tórt banktiń naryqtaǵy áreketi sebep bolǵany anyq.

Táýelsiz qarjy sarapshysy Andreı Chebotarevtiń aıtýyn­sha, «Otbasy bank­tiń» tur­ǵyn úı jınaǵyndaǵy memle­ket­tik mono­polııasyn joıý óte mańyzdy. Sebe­bi ıpotekalyq qorjyndy basqa bankterge bólý men olardyń turǵyn úı jınaǵy baǵdarlamasyna qatysýyn retteý naryqtaǵy básekeni kúsheıtip, kór­setiletin qyzmetter sapasyn jaqsar­tady. «Otbasy banktiń» 40 paıyz aksııasyn IRO arqyly jekemenshikke satý týra­ly usy­nysy – strategııalyq sheshim. Biraq «Otbasy bank­tiń» tek memlekettiń ǵana qarjysymen kún kórip otyrǵan bank ekenin umytpaıyq. Menińshe, bul sheshim halyqtyń IRO-ǵa degen senimin arttyrý úshin qabyldanyp otyr», deıdi sarapshy.

A.Chebotarevtiń sózinshe, memleket bul máselege erekshe mán berip otyr­ǵan­­dyqtan, 40 paıyz aksııa mindetti túrde satylady. Biraq sol úlesti satyp alǵan EDB úshin «Otbasy banktiń» qalyp­tas­qan obrazynan basqa baǵytty oılas­tyr­ǵan mańyzdy. Mysaly, avtokólik ındýstrııasynyń ókilderi EDB-men ıntegrasııalanyp, naryqtyń osy segmentin ózgertýge umtylyp jatyr. Onyń aıtýynsha, qazir naryqqa basqa balama kerek. Jyldyq 17–19,5 paıyz halyqty sharshatty. «Eger jańa baǵdarlama paıda bolsa, naryqta báseke ornap, banktiń de, qurylys kompanııalarynyń da qarjylyq kapıtaly artady, naryqta qurylysqa qajetti taýar­lardy shyǵa­rýǵa múddeli jańa kom­panııalar paıda bolady», deıdi A.Chebotarev.

Kelesi sarapshy Almas Chýkınniń aıtýynsha, básekeles­tik­ti damytý úshin oıyn­shylar arasynda teń jaǵdaı jasaý kerek. «EDB memlekettik banktermen básekelese alatyn deńgeıge jetti. Ol úshin nesıeni sýbsıdııalaý úshin qol­danylatyn demeýqarjy kerek. EDB-ǵa qarjy sektorynda oıyn erejesin ózgertý úshin memlekettiń qoldaýy qaryz túrin­de berilse de qajet. Eger memlekettiń demeý­qarjysyn únemi alyp kelgen bankter naryqta endi tanylyp, basymdyqqa ıe bolǵan bankterden oq boıy ozyq tursa, bul máse­le týyn­­damaıtyn edi», deıdi A.Chýkın.

Qazaqstan qarjygerleri qaýym­das­ty­ǵynyń tóraǵasy Elena Bahmýtova bizben áńgimesinde «Otbasy banktiń» aksııasyna qatysty máseleniń áli daıyn­dyq deńgeıinde ekenin aıtady. «Másele ázirge QNDRA-da, «Báıterek» ulttyq holdıng deń­­­­geıin­de de talqylandy. Dál qazir «Otbasy bank» IRO arqyly ekinshi deńgeıli bankterge satylsa, naryq nátıjesin jaqyn arada sezbeıdi. Sebebi 40 paıyz aksııaǵa ıe bolǵan bankter naryqtyń betalysyn ózgerte almaǵandyqtan, Úkimettiń demeýqarjysyna qol sozady. Al Úkimet bankterge qarjyny ońdy-soldy shashatyndaı jaǵdaıda emes ekeni belgili», deıdi E.Bahmýtova.

Sondaı-aq E.Bahmýtovanyń pikirin­she, Úkimet, Ulttyq bank «Otbasy bank­tiń» aksııasyn jergilikti EDB-ǵa emes, qarjylyq kapıtaly jetkilikti halyq­a­ra­lyq qarjy uıymdaryna belgili bir kelisimsharttarmen bergeni durys. Ipo­teka naryǵyndaǵy jaǵdaıdy tek qal­taly qarjy uıymdary ǵana ózgerte alady. «Ázirge «Otbasy banktiń» 40 pa­ıyz aksııasyna qyzyǵyp turǵan sheteldik qarjy uıymyn da, ózimizdiń aýqatty bankterdi de kórip turǵan joqpyn. Úkimet pen Ulttyq bank birinshi kezekte bank jumysyn retteıtin jańa zań qabyldap, qarjy sektoryn osyǵan deıingi kedergilerdiń yqpa­lynan saýyqtyrý kerek», deıdi E.Bahmýtova.

«Halyk Finance» basqarma tóraǵasy­nyń keńesshisi Murat Temirhanov memlekettik qarjy uıymdary básekeles qarjy na­ry­­ǵynda dástúrli bank jáne qarjy qyz­metterin usynbaýǵa tıis dep oılaıdy. «Munymen jeke bank­ter men qarjy uıymdary ǵana aınalysýǵa tıis. «Báıterek» UBH tobyna kire­tin memlekettik qarjy uıymdary naryq­ta­ǵydan áldeqaıda tómen stavkalar bo­ıynsha kredıtter men basqa da qarjy qyzmetterin usyna otyryp, josyqsyz básekelestikpen aınalysady. Mysaly, «Otbasy bank» jeńildikti ıpotekalyq nesıeler beredi, al Qazaqstannyń Damý banki iri bızneske jeńildikti nesıeler beredi. Bankter mundaı jeńildikti paıyzdyq mól­sher­lemelermen básekege túse al­maıdy, sondyqtan elimizde naryq­­­tyq ıpoteka men bızneske naryq­tyq nesıe berý óspeıdi», deıdi M.Temirhanov.

M.Temirhanovtyń aıtýynsha, eger Úkimet ekonomıkanyń belgili bir sektoryna paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaýmen kómekteskisi kelse, ony qarjy júıesindegi naryqtyq qatynas­tar­dy buzbaı-aq jasaýǵa bolady. «Ol úshin memleket naryqtyq paıyzdyq mólsherlemeni mem­le­kettik bıýdjetten tikeleı qaryz alýshyǵa sýbsıdııalaýǵa tıis. Bul jaǵdaıda qaryz alýshy bank­ter­den, basqa qarjy uıym­darynan naryqtaǵy kredıt­terdi naryqtyq stavka bo­ıynsha ǵana izdeıtin bolady. Mem­leket qarjy naryǵynda tómen mólsherlememen nesıe usynýdy toqtatqan soń, «Otbasy bank» jáne Qazaqstannyń Damý banki sııaqty memlekettik qarjy uıym­da­ryn tolyǵymen 100 pa­ıyz jekeshe­len­dirýge bolady», dep sózin túıindedi M.Temirhanov.