Jylqy sharýashylyǵy ınstıtýtyn qurýdyń mańyzy zor

Qambar ata túligin asyldandyrý za­man talaby deımiz, biraq  bul sharýany atqarýǵa kelgende kórsetkish kóńil kónshiterlik emes. Muny forýmda Prezıdent te aıtty. «Qazir elimizde jylqy sany úzdiksiz ósip keledi. Bul – jaqsy úrdis. Degenmen asyl tuqymdy jylqynyń úlesi bir paıyzǵa da jetpeıdi, ıaǵnı 4,2 mıllıon jylqynyń 40 myńy ǵana asyl tuqymdy. Sondyqtan mal tuqymyn asyldandyrý jumysyna basa mán bergen jón. Elimizde jylqynyń birneshe túri bar. Onyń ishinde qazaqpen birge jasap kele jatqan jabynyń orny erekshe. Keıin oǵan Qostanaı, Kóshim jáne Muǵaljar tuqymdary qosyldy. Árqaısysynyń óz ereksheligi bar. Men buǵan deıin Adaı jylqysy Mańǵystaýdyń baǵa jetpes qazynasy ekenin aıttym. Ony álemge tanytý úshin naqty sharalar qabyldaýdy tapsyrdym. Qazir Adaı jylqysy resmı túrde bólek tuqym retinde tirkeldi. Bul arǵymaqtar Uly dala joryǵynda, basqa da alaman báıgelerde top jaryp júr. Qostanaı jylqysy da myqty ekeni belgili, alaıda, joǵalyp ketýdiń az-aq aldynda tur, nebári 280 bas qaldy. Sondyqtan jylqynyń sanymen qatar, sapasyn arttyrý – mańyzdy mindet», dedi Memleket basshysy.

Bıyl qazaq jylqysynyń tuqymyn saqtaý, kóbeıtý maqsatynda arnaıy zań da qabyldandy. Jańa zań aıasynda miniske qajet jylqy basyn kóbeıtip, tektik qoryn saqtaýmen qatar, asyl tuqymdyq qasıetin jaqsartýǵa basymdyq beriledi. Seleksııalyq jumystar satylaı júzege asyp, asyldandyrýǵa kóńil bólinbek.

Bilikti mamandar erteden qaýzap júrgen jylqy sharýashylyǵy ınstıtýtyn áldeqashan qurýymyz kerek edi. «Eshten kesh jaqsy». Prezıdenttiń pármeninen keıin quzyrly organdar sharýany tııanaqtap, bólinetin qarjyny naqtylaıtyny anyq.

Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary­nyń doktory Nábıdolla Kıkibaev bul má­se­le otyz jyldan beri kóterilip kele jatqanyn jetkizdi. «Jylqy sha­rýashylyǵyn órkendetemiz desek ǵylymı ortalyq ne bolmasa ınstıtýt qurý qajet ekenin aıtyp-aq kelemiz. Búkilreseılik jylqy ınstıtýtyn, Anglııanyń, Fran­sııanyń zertteý ınstıtýttaryn da bile­miz. Jumysy júıeli damyp otyrady, jylqy túligin ósirýde eshteńege alań­damaıdy. Prezıdenttiń jylqy tuqy­myn asyldandyrýǵa qatysty, jalpy qylquıryqty kóbeıtý jóninde kótergen usynysy, júktegen tapsyrmasy oryndy. Jalpy, ǵylymı negizge súıengende, asyl tuqymdy túlik sany jalpy jylqy sanynyń 10%-ynan tómendemeýi kerek. Mysaly, qorańyzda 100 bas jylqyńyz bolsa, sonyń keminde 10 basy asyl tuqymdy bolýy kerek. Budan azaıyp ketse asyldandyrý isi quldyraıdy dep mal basyn kemitpeıtin edi. Keıin zaman yń­ǵaıy ózgerdi, jeke sharýashylyqtar qury­lyp, árkim ózimbilemdikke salyndy da, bul talap eskerilmeı qaldy», deı­di ǵalym.

«1998 jyly jańa jylqy tuqymy retinde tirkelgen Muǵaljar jylqy tu­qy­myn kóbeıtýdiń tıimdiligi zor. Aqtóbe oblysyndaǵy «Muǵaljar jylqy zaýyty (burynǵy «Embi jylqy zaýyty»), Qaraǵandy oblysy, Shet aýdanyndaǵy «Sholaq espe jylqy zaýyty» hám Qy­zylorda oblysyndaǵy «Qulandy jyl­qy zaýytynyń» mamandary birlesip atqarǵan jumystyń nátıjesinde, osy jylqy tuqymy bekitildi. Muǵaljar jylqysynyń myqtylyǵy sondaı, jyl on eki aı jaıylymda júredi. Qolǵa qara­maıdy, tebinmen-aq qytymyr qystan aman shyǵyp ketedi. О́zge qazaqy tuqym, jaby jylqysyna qaraǵanda etti keledi. Seleksııalyq jumystyń oń nátıje ber­geni shyǵar, Muǵaljar jylqysy elimizde brendke aınaldy. Tuqymyn ósirýge qum­byl sharýalardyń da qatary qalyń, únemi surap, izdestirip otyrady», deıdi N.Kıkibaev.

Ǵalym jylqy sharýashylyǵy ıns­tıtýty ashylyp, bilikti ǵalymdardy tartsa, Qambar ata túligin asyldandyrý sharýasy jandanatynyn atap ótti. Tipti erterekte «Memlekettik asyl tuqym» kitaby shyǵyp, eldegi asyl tuqymdy jylqylardyń derek, dáıegi osy kitapqa qattalǵanyn da aıtty. Eger kitapqa jylqy týraly málimet enbese, ol asyl tu­qym retinde moıyndalmaǵan. Aǵyl­shyn­dar da úsh ǵasyrdan beri taza qan jyl­qy túligin zerttep keledi. Ǵalym Mu­ǵal­jar jylqylary 1930 jyldary «Embi jylqy zaýytyndaǵy» Zýbr, Barhat, Pısatel atty aıǵyrlardan taraǵanyna toqtaldy.

«Qazirgi ósirip otyrǵan jylqyńyz Muǵaljar tuqymy bolsa, shejiresin tarqatqanda osy úsh aıǵyrǵa kelip tire­lýi kerek. Eger bul janýarlardan taramasa, onda asyl tuqymdy Muǵaljar jyl­qysy ekenin dáleldeı almaısyz. Kúı talǵa­maıtyn, kez kelgen óńirge beıimdelip jersinetin Muǵaljar jylqysyn ózge oblystarda da ósirýge kúsh salǵan abzal», deıdi N.Kıkibaev.

Ǵalym Qaırat Ishan jylqy túligin asyldandyrýda qordalanǵan kúrmeýli másele shash-etekten ekenin jetkizdi. «Elde 4 mıllıonnan asa jylqy bar ekenin, onyń tek 1%-y ǵana asyl tuqymdy eke­nin Prezıdent aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń birinshi forýmynda aıtty. Osy 4 mıllıon bas jylqynyń barlyǵy derlik jekemenshiktiń ıeligin­de. Sondyqtan da ǵylymı top jeke sharýa­men kelisimshart jasasyp, jylqy­syn asyldandyrý isin qolǵa alady. Jyl saıynǵy keshendi baǵalaýdan ótkizip, qaı aıǵyrdy úıirge salyp, qaı bıeni etke jiberý kerek degen máseleni talqylaıdy. Munyń barlyǵy da jylqy malynyń dene turqynyń ólshemine qarap, saralanady. Jeke sharýa bolǵandyqtan ol óz maly­nyń asyl tuqymdy bolǵanyn qa­lamasa, bizdiń talapty oryndamaıty­ny anyq. Seleksııalyq jetistikke jetý maqsatynda, jylqy tuqymyn asyldandyrýǵa keminde 10 jyl ýaqyt ketedi. Osy merzimnen keıin ǵana nátıjesin kóresiń. О́ıtkeni asyl tuqymdy aıǵyrdan týǵan qulynǵa eki jarym jyldan keıin keshendi baqylaý júrgiziledi. Erkek jylqyny aıǵyrlyqqa salady, ol 3-4 jastan asqan soń úıirge túsedi. Onyń qulynyn taǵy 2,5 jasynda keshendi baqylaýǵa jiberedi. Dene turqynyń ólshemderi, salmaǵy, boıynyń bıiktigi, túri, túsi bári de zertteledi. Budan týǵan qulynnan áýel bastaǵy aıǵyrdyń qasıeti anyqtalsa, onda seleksııalyq jumystyń nátıjeli bolǵany. Mine, jylqy túligin asyldandyrýda jumys osylaı kezeń-kezeńimen keshendi túrde júrgiziledi», deıdi professor.

Ǵalym jylqy sharýashylyǵy jeke azamattardyń menshigi sanalatyndyqtan, kópshiligi asyldandyrý jumysynyń 10 jyl uzaq merzimdi qamtıtynyn qolaı kórmeıtinin, keıde seleksııalyq jumys qolǵa alynǵan soń bir-eki jyldan keıin sharýa qojalyǵyn satyp jiberetinder, mal basyn azaıtatyndar da bolatynyn alǵa tartady.

«Biz jylqy sharýashylyǵy ınstı­týtyn ashamyz desek, eń áýeli memleket­tik jylqy zaýyty ashylǵany jón. Tuqym­dyq, násildik qasıeti joǵary aıǵyr­lardy, analyq bas bıelerdi osy zaýytqa shoǵyrlandyryp, asyldandy­rý isin keshendi júrgizgen abzal. Ekinshiden, bul sharýany ǵylymı negizdeıtin ǵalym­dardyń ortalyǵy bir jerge shoǵyrlanýy kerek», degen professor tórt túliktiń ishinde tek jylqynyń terisi ǵana sýdy boıyna sińirmeıtin qasıetke ıe ekenin aıtady.

«Osy ereksheligin zertteı otyryp jylqynyń terisin óńdep shıkizatqa aınaldyryp, odan ónim óndiretin tehnologııany damytý qajet. Munyń barlyǵy da Prezıdent ashý kerek dep tapsyrǵan jylqy sharýashylyǵy ınstıtýtynyń keleshekte atqarar sharýasy», deıdi ǵalym.

Qazaq dalasynda jaby tıpti jylqy tuqymy, ministi, sharýaǵa jegisti baǵytqa beıimdelgen Qostanaı jylqy tuqymy, Kóshim jylqysy erteden ósiriledi. Egemendik alǵannan keıin, 1998 jyly Muǵaljar jylqy tuqymy ǵylymı negiz­de bekitildi. Al byltyr Prezıdenttiń pármen berýimen, Adaı jylqy tuqymy bekitilip, ónimdik, sporttyq baǵytta jylqy basyn kóbeıtý qolǵa alyndy.

Ǵalym jylqy tuqymyn asyldandyryp kóbeıtý isinde seleksııalyq ju­mys birneshe oblysta júrgizilip jat­qanyn, áli de memlekettik qoldaýdyń qajet ekenin alǵa tartty.