Palatanyń jalpy otyrysynda alǵash bolyp, Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraıymy Tatıana Saveleva «2009 jylǵy 9 maýsymdaǵy Eýrazııalyq turaqtandyrý jáne damý qoryn qurý týraly shartqa ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasynyń qorytyndy ázirleýi jóninen qysqasha baıandama jasady. Qaýly qabyldanyp, Májilis qujatty jumysqa aldy.
Odan keıin Parlament Májilisiniń qaraýyna «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Saýd Arabııasy Koroldiginiń Úkimeti arasyndaǵy jel elektr stansııasy jobasyn iske asyrý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» men «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Reseı Federasııasynyń Úkimeti arasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda Kókshetaý, Semeı jáne О́skemen qalalarynda kómir jaǵatyn jylý elektr ortalyqtaryn salý jobalary týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobalarynyń qorytyndy ázirleýi usynyldy. Qujattardyń mán-mańyzyn Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy Edil Jańbyrshın aıtyp berdi.
Sondaı-aq otyrysta Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraıymy Snejanna Imasheva «Qazaqstan Respýblıkasy men Kıpr Respýblıkasy arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasynyń qorytyndy ázirleýin tanystyrdy. Depýtattardyń basym bóligi atalǵan zań jobalaryn qoldap, oń sheshim qabyldady.
Jıynda qaralǵan kelesi másele – «2024–2026 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy. Qujatty tanystyrǵan Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarov sóz arasynda iri jobalardy júzege asyrý arqyly Ulttyq qorǵa degen táýeldilikti azaıtý turǵysynda ónerkásipti damytýǵa erekshe ekpin qoıylǵanyn atap ótti. Al qosymsha baıandamashy Qarjy mınıstri Mádı Tákıev bıylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń túsimi men kiristerine toqtaldy.
– Bıyl bıýdjet tapshylyǵy 3,7 trln teńge nemese ishki jalpy ónimge (IJО́) 2,7% deńgeıinde boljanyp otyr. Bıýdjet shyǵystary 24,1 trln teńgeni quraıdy. Bul kórsetkishter kepildik berilgen transfert, shyǵystardyń ósý qarqyny men bıýdjet tapshylyǵy boıynsha bıýdjettik qaǵıdalarǵa sáıkes keledi, – dedi mınıstr.
Ári qaraı depýtattar suraq qoıyp, talqylaýǵa usynyldy. Keıin zań jobasyn daýysqa saldy. Qatysyp otyrǵan 95 depýtattyń 85-i jaqtap, 12-si qalys qalyp, bir depýtat qarsylyq bildirip, qujat qabyldandy. Másele tóńireginde Májilis spıkeri Erlan Qoshanov el bıýdjetin qalyptastyrý kezinde, ásirese kiris bóliginde únemi durys boljam jasalmaıtynyn aıtyp, pikir bildirdi.
– Áleýmettik-ekonomıkalyq damý jospary naqty múmkindiktermen qabysa bermeıdi. Nátıjesinde, eldegi jaǵdaı naqty ekonomıkalyq jaǵdaıdan alshaq. Memlekettik organdar jyl saıyn bıýdjetti qaraý kezinde bizdi memlekettik qazynanyń teńgerimdi ekenine sendiredi, al jyl sońynda kiris jetkiliksiz bolyp Ulttyq qordyń qarajatyna júginemiz. Elimizdiń bıýdjeti Ulttyq qordyń qarajatynsyz sheshimin tappaı keledi. Úkimet ishki jalpy ónimi ósiminiń oń ekonomıkalyq qarqyny týraly ádemi sıfrlarmen bezendirilgen baıandama jasaıdy. Al is júzinde biz ony kórip otyrǵan joqpyz. Shaǵyn jáne orta bıznes ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi bolýy kerek. Biraq kásipkerliktiń damý qarqyny men belsendiligi mardymsyz. Infraqurylymdyq jobalarǵa, óńirlerdi damytýǵa qomaqty qarjy quıyp otyrmyz, biraq kiris kózge kórinbeıdi, – dedi Májilis tóraǵasy.
Budan keıin Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov depýtattar qaraýyna «Qazaqstan Respýblıkasynyń Sý kodeksiniń jobasy» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sý resýrstaryn qorǵaý jáne paıdalaný máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdarynyń jobasyn usyndy. Ortaq baıandama jasaǵan ol qujat Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy negizinde ázirlengenin atap ótip, halyqaralyq tájirıbeniń ozyq úlgilerine saı ekojúıeni qorǵaý, klımattyń ózgerýine beıimdelý jáne sý resýrstaryn utymdy basqarý esebinen ekonomıkany turaqty damytýǵa jol ashatyn zańdyq tetikter barynsha qamtylǵanyn tilge tıek etti.
– Jańa zańnamanyń mańyzdy komponenti – qoldanystaǵy zańnamada joq, sý únemdeýdi yntalandyrý mehanızimderin engizý. Jańa talaptarǵa sáıkes sýdy paıdalanýǵa ruqsat sýdy únemdeýge (sýdy qaıta paıdalaný jabdyǵynyń bolýy) kezeń-kezeńimen (bes jylǵa deıin) kóshý jospary bolǵan jaǵdaıda ǵana beriledi. Sýdy únemdeý saıasatyn odan ári júzege asyrý jáne fermerler men kásiporyndardy sý únemdeý tehnologııalaryna kóshýge yntalandyrý úshin zańnama deńgeıinde de, naqty praktıkalyq sharalar deńgeıinde de negiz qalandy, – dedi N.Nurjigitov.
Talqylaý qorytyndysynda Májilis qujatty birinshi oqylymda maquldady. Budan soń depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine esirtki, psıhotroptyq zattardyń jáne olardyń prekýrsorlarynyń zańsyz aınalymyna qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» ekinshi oqylymda qarap, qabyldady. Májilistiń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń málimetine qaraǵanda, Qylmystyq kodekske tıisti túzetýler engizildi. Bul rette esirtki, psıhotroptyq zattardy, sol tektesterdi óndirý men olardy, onyń ishinde «esirtkini jasyryp ketýshilerdi» paıdalanyp ótkizý arasyndaǵy jaýapkershiliktiń arajigin ajyratý eskerilgen. Atap aıtqanda, esirtki, psıhotroptyq zattardy, sol tektesterdi ótkizý úshin zańsyz daıyndaý, qaıta óńdeý, óndirý úshin jaýaptylyqty kózdeıtin QK-tiń jeke jańa 297-1-baby engizildi. Onda múlki tárkilenip, 20 jylǵa deıin nemese ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý qarastyrylǵan.
Bas komıtetten osy zańdy qabyldap, Senatqa joldaý týraly usynys tústi. Májilis músheleri biraýyzdan quptady. Izinshe depýtattar taǵy da úsh qujatty qabyldady. Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýblıkasy men Azııa Damý Banki arasyndaǵy qaryz týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańy aıasynda 52,3 mlrd ıen alý eskerilgen.
– Memleket basshysynyń bıylǵy 5 tamyzdaǵy Jarlyǵyna sáıkes, 52,3 mlrd japon ıenasy kólemindegi qaryz týraly kelisimge 2024 jylǵy 23 tamyzda qol qoıyldy. Japon ıenasy valıýtasyn tańdaýdyń negizi sebebi – ol Japonııadaǵy tarıhı tómen bazalyq paıyzdyq mólsherlemege jáne qazaqstandyq teńge men japon ıeni arasyndaǵy tyǵyz korrelıasııaǵa baılanysty. Bul qarajat Úkimettiń birinshi kezektegi sharalaryn qoldaýǵa, kólik ınfraqurylymy, ónerkásip, bilim berý jáne basqa da basym baǵyttardy qarjylandyrýǵa múmkindik beredi. Atalǵan banktiń qaryzy Qazaqstan Respýblıkasyna 3 jyldyq jeńildik kezeńin qosa alǵanda 15 jyl óteý merzimine beriledi, – Qarjy mınıstri M.Takıev.
Onyń aıtýynsha, tartylatyn qaryzǵa qyzmet kórsetý jáne ony óteý, Qaryz týraly kelisimde belgilengen qarjylyq sharttarǵa sáıkes, respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen júzege asyrylady.
– О́tken jyldardyń ishinde Qazaqstan men atalǵan Bank arasynda keń aýqymdy ekonomıkalyq máselelerdi qamtıtyn berik jáne syndarly yntymaqtastyq qalyptasty. Qazaqstan Azııa Damý bankine 1994 jyly qosyldy. Elimizdiń úlesi 0,805%-dy quraıdy, – dedi mınıstr.
Sonymen qatar «Qazaqstan Respýblıkasy men Azııa Infraqurylymdyq ınvestısııalar banki arasyndaǵy qaryz týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańy boıynsha 52,7 mlrd ıen alý qarastyrylǵan. Qaryz týraly kelisimge 2024 jylǵy 21 tamyzda qol qoıyldy. Bul qarajat ta Úkimettiń birinshi kezektegi sharalaryn qoldaýǵa, kólik ınfraqurylymy, ónerkásip, bilim berý jáne basqa da basym baǵyttardy qarjylandyrýǵa múmkindik beredi.
Atalǵan banktiń qaryzy Qazaqstanǵa 3 jyldyq jeńildik kezeńin qosa alǵanda, 15 jyl óteý merzimine beriledi. Qazaqstan atalǵan bankke 2017 jyly qosyldy, elimizdiń úlesi 0,754%-dy quraıdy.
Budan bólek, Májilistiń jalpy otyrysynda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasy men Halyqaralyq Qaıta qurý jáne damý banki arasyndaǵy qaryz týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańy aıasynda 84,9 mlrd ıen tartylady. Qaryz týraly kelisimge 2024 jylǵy 11 qazanda qol qoıyldy.
– Bul qarajat ekonomıkamyzdyń mańyzdy salalaryn qamtıtyn Úkimettiń bıylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjette qarastyrylǵan mindettemeleri men basym baǵyttaryn qarjylandyrýǵa jumsalady. Atalǵan banktiń qaryzy 5 jyldyq jeńildik kezeńin qosa alǵanda, 11 jyl óteý merzimine beriledi – dedi M.Takıev.
Otyrysta Májilis «2025–2027 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańǵa Senat engizgen túzetýlermen kelisti.
– Senat «2025–2027 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańyna jalpy somasy 118,8 mlrd teńgege 135 túzetý engizdi. Onyń ishinde 2025 jyly – 60 mlrd teńge, 2026 jyly – 38,5 mlrd teńge, sondaı-aq 2027 jyly 20,3 mlrd teńge qamtyldy. Bul shyǵystar óńirlerdi qoldaýǵa, atap aıtqanda «Aýyl el besigi» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa, kólik ınfraqurylymyn damytýǵa, sýmen jabdyqtaýǵa jáne sý burýǵa, gaz tasymaldaý júıesin damytýǵa jáne basqa da baǵyttarǵa jiberildi. Jalpy, Senat engizgen túzetýler respýblıkalyq bıýdjet jobasy parametrleriniń tepe-teńdigin buzbaıdy jáne ekonomıka men óńirlerdi odan ári turaqty damytýǵa baǵyttalǵan, – dedi depýtat Erkin Ábil.
Kún tártibindegi máseleler qaralǵan soń, depýtattyq saýaldarǵa kezek berildi. Kóterilgen problemalar qatarynda óńirlerdiń damýynda asa úlken alshaqtyqtarǵa jol bermeý jáne óńirlerdiń óz áleýetin, úlken ekonomıkalyq derbestigin iske asyrýy úshin jaǵdaılar jasaý, jumysshylardyń quqyǵy, kıberalaıaqtyq, qarjylyq pıramıdalardyń áreketi, ıesiz qalǵan jan-janýarlar, astyq óńdeý syndy máseleler bar.
Depýtat Maqsat Tolyqbaev sharýalardyń problemasyn kóterip, astyq eksporttaýǵa beriletin sýbsıdııanyń ashyqtyǵyna alańdaýshylyq bildirdi.
– Qazaqstan – «astyq derjavasy» dep jahanǵa jar salǵanda myqtymyz. Biraq sol astyqty ala jazdaı taban et, mańdaı terimen baǵyp-qaǵatyn júzdegen dıqan naqty qoldaý kútip otyr. Úkimettiń jaqyn kúnderi shyqqan qaýlysyna qarasaq, sýbsıdııa endi astyqty Qara teńiz ben Baltyq teńizindegi porttarǵa jetkizetin sanaýly eksporttaýshyǵa ǵana berilmek. Eýropa, Afrıkaǵa deıin jetkizemiz dep álekpiz. Naqtyraq aıtqanda, ár tonnaǵa – 20 myń teńgeden. Árıne, bul da qoldaýdyń bir túri. Alaıda tarazynyń bir basyndaǵy myńdaǵan sharýanyń isi shatqaıaqtap tursa, ekinshi basyndaǵy ondaǵan adam tabysqa kenelip júrmeı me degen kúmán bar, – deı kele ol astyq qoımalaryn salý máselesin de kóterdi.
