Elimizdegi jalǵyz zaýyt
Aı saıyn 1300 tonnaǵa deıin ónim shyǵaratyn zaýytty kórý úshin Jambyl oblysyna arnaıy keldik. Natrıı sıanıdin óndiretin zaýyt kólikten túse sala tańdandyrdy. Aty zaýyt demeseńiz, aınalasy gúldep tur. Úderis barysyn kórsetip júrgen bas dırektor Mereı Omarov suranys bolsa, ál-aýqatymyz aýqymdy ónim kólemine jetedi deıdi.
«Talas Investment» zaýyty on jyldan beri natrıı sıanıdin óndirýmen aınalysady. Biz jylyna 15 myń tonna ónim shyǵaramyz, onyń 30-40%-y (shamamen 5 myń tonna) eksportqa ketedi. Jobanyń birinshi kezegin «Qazaqstannyń Damý Banki» qarjylandyrdy. Tipti ekinshi kezeńniń qurylysyn da qoldap jatyr. Jańa ınvestısııalyq joba aıasynda ónimdilikti jylyna 30 myń tonna natrıı sıanıdine deıin arttyrý, qurylysty 2025 jyldyń jeltoqsanynda aıaqtaý jáne eksportty ulǵaıtý josparlanyp otyr», degen pikir aıtty ol.
Otandyq altyn óndirýshi kompanııalarǵa natrıı sıanıdi, al mıneraldy tyńaıtqysh ammonıı sýlfaty – aýylsharýashylyǵy taýar óndirýshileri men bylǵary óńdeýshi kásiporyndarǵa jóneltiledi. Sondaı-aq Reseı, Tájikstan, Mońǵolııa, Qyrǵyzstanǵa, О́zbekstanǵa eksport jasalady. Osylaısha kásiporyn óńir ekonomıkasyna da turaqty tabys túsirip otyr.
Zaýyt qurylysy 2012 jyldyń mamyrynda bastalyp, 2014 jyldyń maýsymynda paıdalanýǵa berilgen eken. Qazir munda alty júzden astam qyzmetker jumys isteıdi, ortasha jalaqysy 298 myń teńgeni quraıdy. Olardyń 80%-y Qarataý qalasynyń jáne Talas aýdanynyń jergilikti turǵyndary. Sondaı-aq ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha memleket qazynasy 1 mlrd 650 mln teńge kólemindegi salyq túsimderimen tolyqtyrylsa, 2024 jyldyń 1 jartyjyldyǵyndaǵy kórsetkish 900 mln teńgeni qurap otyr.
Aıta keterligi, kompanııa Qarataý qalasynyń áleýmettik salasyna jiti aralasyp, qyzmetkerlerge materıaldyq kómek kórsetetinin estip, ishimiz jylyp qaldy. Arasynda qaıyrymdylyq ta jasap turady eken.
Taǵy bir kóńil kónshiterligi, zaýyttyń óńir ekologııasyna esh zııany joq. Sebebi óndiris oshaǵy qaldyqsyz tehnologııaǵa negizdelgen. Qajetti shıkizat retinde gaz ben ken qospalary paıdalanylady.
Natrıı sıanıdi qalaı óndiriledi?
Kóbine zaýyttarda qaýipsizdik sharalary saqtalmaı jatady. Sondyqtan da halyq zaýyt jumysynan qashady. Al munda baıqaýymyzsha, qaýipsizdikke basa mán berilgen. О́ndiris aımaǵyna arnaıy kıimsiz eshkimdi kirgizbeıdi. Qalam-qaǵazyn ustap barǵan bizdiń ózimizge de arnaýly kıim kıgizdi.
О́ndiris týraly birshama aqparat alǵan soń, ishki jumystaryna qyzyqtyq. Zaýyttaǵy barotermıkalyq sehta sý birneshe márte súziledi. Natrıı sıanıdin óndirý úshin aldymen tabıǵı gaz katalızatordan ótedi. Quramyndaǵy metandy 89-96%-ǵa jetkizedi. Ary qaraı oǵan ammıakty qosyp, sınıl qyshqylyn alady. Sosyn sınıl qyshqylyna natrıı gıdroksıdi qosylyp, natrıı sıanıdi alynady. Osy hımııalyq túzilisterden shyqqan gazdyń bárin zalalsyzdandyrý, tazalaý kezinde ammonıı sýlfaty shyǵady.
«Munda barlyq qajetti eritindige taldaý júrgiziledi. Bizde eki zerthana bar: sanıtarlyq jáne óndiristik. Zerthana kiris shıkizatynan bastap daıyn ónimdi shyǵarýǵa deıingi barlyq úderisti baqylaıdy. Biz natrıı sıanıdi men ammonıı sýlfatynyń janama ónimin qosa, daıyn ónimniń sapasyna aralyq taldaýlar men tolyq tekserýler júrgizemiz. Sonymen qatar óndiriste qoldanylatyn sýdyń tolyq taldaýy jasalady. Jumys táýlik boıy júrgiziledi, qyzmetkerler 12 saǵattyq aýysymmen jumys isteıdi», deıdi mamandar
Jobada óndiristi avtomattandyrýdyń joǵary dárejesi bar. О́ndiristik úderistiń monıtorıngi kompıýterlik júıemen júrgiziledi. Bul adamdardy qaýipti jumys aımaǵynan alystatýǵa múmkindik beredi. Ekologııalyq qaýipsizdik te jiti baqylanady.
«Biz natrıı sıanıdin el ishinde negizinen altyn óndirýshi kompanııalarǵa satamyz, sondaı-aq ónimderdi kórshi elderge de eksporttaımyz. Jyl saıyn 8-10 myń tonnaǵa jýyq ónim otandyq kompanııalarǵa satylady, qalǵan 5 myń tonna eksportqa jiberiledi. Natrıı sıanıdi avtomobıl kóligimen de, temirjol arqyly da jetkiziledi. О́nimder basqa elderge poıyzben, júk kólikterimen jiberiledi», dedi satý bóliminiń basshysy Elvıra Jaqsygeldıeva.
Al bas tehnolog Baýyrjan Dastanov atalǵan óndiris ornyna jumysqa alǵashqylardyń biri bolyp, qurylystyń basy-qasynda bolǵan. Zaýytqa 11 jylyn arnaǵan maman jumystyń barysyna, ónimniń sapasyna jaýap beredi.
«Bizdiń maqsat – natrıı sıanıdin óndirý. Oǵan qajetti shıkizattar: sınıl qyshqyly men NaOH. Sınıl qyshqylyn ózimiz óndiremiz. Bizde úsh seh bar. Sonyń birinshisi – sınıl qyshqylyn, ekinshisi – natrıı, úshinshisi qosalqy ónimderdi shyǵarady. Al NaOH tek qospa retinde esepteledi. Sınıl qyshqylyndaǵy eń mańyzdylary: ammıak, tabıǵı gaz, aýa. Osy úsh shıkizatty reaktorǵa árekettestirý arqyly sınıl qyshqylyn alamyz», deıdi mamandar. Olardyń aıtýynsha, munda natrıı sıanıdin óndirý basqa sheteldik analogtarǵa qaraǵanda joǵary sapada.
Ekinshi kezeń boıynsha qurylys jumystary bastaldy
Zaýytty aralap bolǵan soń, birshama ýaqyt buryn bastalǵan óndiris ornynyń ekinshi kezeńiniń qurylys alańyna bardyq. Qazir qurylys jumystary joǵary qarqynmen júrgizilip jatyr. Qurylys kelesi jyly tolyq aıaqtalyp, iske qosylady dep kózdelýde. Nátıjesinde, kásiporynnyń óndiristik qýaty eki ese artpaq.
«Seriktestikke qarasty natrıı sıanıdi zaýyty ekinshi kezeńiniń jumysy belsendi júrip jatyr. Qurylys jumystary tolyq bitkennen keıin zaýyttyń óndiristik qýaty 30 myń tonnaǵa jetedi. Joba iske qosylǵannan keıin 300 jańa jumys orny ashylady. Qurylys jumysyn júrgizý úshin jeke qarjydan bólek, Qazaqstannyń Damý Banki men «Baiterek Venture Fund» AQ holdınginen ınvestısııa tartyldy. Qysqasy, ekinshi kezeńniń qurylys jumystary aıaqtalǵannan keıin jyldyq ónim kólemi aıtarlyqtaı artady», deıdi bas dırektordyń orynbasary Ábdiǵalı Júnisov.
«Qazaqstannyń Damý Banki» elimizdegi natrıı sıanıdin óndiretin alǵashqy zaýyttyń qurylysyn, onyń eksporttyq áleýetin keńeıtýdi jáne damytýdy kózdeıdi. Bul qoldaýdyń strategııalyq mańyzy bar, óıtkeni ol ımportqa táýeldilikti azaıtady, jańa jumys oryndaryn ashady, taý-ken metallýrgııa ónerkásibin nyǵaıtady. Sonymen qatar hımııa ónerkásibin damytý elimizdiń halyqaralyq naryqtaǵy rólin kúsheıte otyryp, jahandyq jetkizilim tizbeginde básekelestik pozısııalardy alýǵa kómektesedi. 2015 jyly Qazaqstannyń Damý Banki jalpy quny 80 mıllıon AQSh dollary bolatyn jobanyń birinshi kezeńin iske asyrýǵa 49 mıllıon AQSh dollaryn bóldi. Zaýyttyń qýatyn 30 myń tonnaǵa deıin arttyrý jónindegi jańa joba aıasynda bank 17 mıllıard teńgege qarjylandyrdy. Bul jobany júzege asyrý 300-ge deıin jańa jumys ornyn ashady. 2001 jyldan bastap QDB elimiz boıynsha iri ınvestısııalyq jobalardy belsendi qarjylandyryp keledi», dep málimdedi QDB aǵa bankıri Baqytgúl Bıjanova.
P.S. Qazaqstannyń Damý Banki 2015 jyly Qazaqstanda qýaty jylyna 15 myń tonna natrıı sıanıdin óndiretin alǵashqy zaýyttyń qurylysyn qarjylandyrǵan edi. Endi, mine, ekinshisine de úlesin qosyp otyr. Bank 2023 jyldyń ekinshi jartysynda qurylysy bastalǵan jańa zaýytty qarjylandyrýdy qoldap otyr. Bul zaýyt ǵylymnyń sońǵy jetistikterine negizdelgen tehnologııamen salynýda. Zaýytty iske qosý merzimi 2025 jyldyń sońyna josparlanǵan, nátıjesinde jyldyq óndiriletin negizgi ónim kólemi - 30 myń tonnaǵa, janama ónim 10 myń tonnaǵa jetedi dep josparlanýda. Jobanyń jalpy quny – 46 mlrd teńge. Onyń 17 mlrd teńgesin QDB qarjylandyrdy. Sonymen birge 2023 jyly QDB daıyn ónimdi óndirý jáne odan keıingi eksporttaý úshin shıkizat satyp alýdy qarjylandyra otyryp, kompanııanyń eksporttyq baǵytyn qoldady.
