Alma baqtaryn jańǵyrtý isi

Halyqaralyq tájirıbege nazar aýdarar bolsaq, iri megapolısterde sán aǵashtar men butaly ósimdikter tabıǵat pen ýrbanıstıkalyq ortanyń  dánekerine aınalyp keledi. Jasyl jelek qala ekojúıesinde kómirqyshqyl gazyn sińirip, ottegini óndiredi. Sol turǵyda Almaty almasynyń orny múlde bólek. Mamandardyń aıtýynsha, aporttyń erekshe bir qasıeti – taýly aımaqta, teńiz deńgeıinen 950-1250 metr bıiktikte ǵana jaqsy jemis beredi. Taýly, salqyn aımaqta ǵana alma aǵashynyń jemisi iri, dámdi bolady. Tájirıbe kórsetkendeı, aport suryby Almaty men Almaty oblysynan basqa aımaqtarda jaqsy jemis bermeıdi.

Ǵalymdar alma aǵashtardyń máde­nı túrleri aldymen Ile, Jońǵar Ala­taýlarynda paıda bolǵanyn dá­leldegen. 2000  jyly Oksford (Anglııa) ýnı­ver­sıtetiniń ǵalymdary da bul tujyrymdy rastady. Degen­men Almaty aportynyń tórkinin sı­vers jabaıy alma aǵashymen baıla­nystyratyn zertteýler de bar. Aı­ta­lyq, áıgili suryptyń paıda bolýyna Voronej gýbernııasynan Vernyıǵa jer aýdarylǵan Egor Redko muryndyq bolǵan, ózimen birge alyp kelgen aport butalaryn jergilikti jabaıy almamen býdandastyrǵan degen de derek bar.

1970 jylǵy jemis daqyldary sana­ǵy­nyń derekteri boıynsha elimizde 10 113 395 túp alma aǵashy bolǵan, sonyń ishinde 3 851 193 túp – aport sorty, onyń ishinde Almaty oblysynda – 3 036 346 aǵash nemese respýblıkanyń barlyq aportynyń 78,8%-y bolǵan. 

Osy arada qaıtalaýǵa týra keledi, aport tek Ile Alataýynyń eteginde ǵana jaqsy jemis berip, qalypty ósedi. Taý bókterlerinde, dál osyndaı qolaıly jerde ósip turǵan alma baq­tary egemendiktiń eleń-alańyn­da ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip, talaı kolhoz-sovhozdar paıǵa bólinip, jekeniń qolyna ótkennen keıin, alma egýmen eshkim den qoıyp aınalyspady. Otalmaǵan baqtardyń ózi qartaıdy, qartaımaǵany Ile Alataýy eteginde jappaı qurylys naýqany bastalyp, kesilip ketti.

Endi ne isteý kerek degen saýalǵa kelsek, qalanyń Bas josparynda alma aǵashtaryn egýge arnalǵan taý­ly aımaqty qurylystan, basyp alý­dan qorǵaý maqsatynda «aport aımaǵy» anyqtalǵan jerlerdiń barlyq aýmaǵy aport baqtaryna bólingen. Qazir­de alma baqtary Almaty oblysy aýmaǵynda saqtalǵan. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq kórsetkishterde aıshyq­talǵan, aýdany 6,49 myń gektar aýyl sharýashy­lyǵy jerleri – 2013–2014 jyldary qalaǵa kirgen aýmaqtardaǵy sharýa qo­jalyqtary men jeke qosalqy sharýa­shylyqtardyń jerleri.

«Bas jospar boıynsha qala aýma­ǵyndaǵy taý bókterinde turǵan «aport aımaǵyna» shamamen 2 myń gektar jer telimi bólingen. Osy aýmaqty odan ári qurylys salý men degradasııadan qorǵaý maqsatynda baqtardyń barlyq aýmaǵy qosymsha, jeke fýnksıonaldyq aımaqtarǵa jiktelgen. Bul aımaqtar osy jer­lerdi basqa maqsattarda paı­dala­nýǵa tyıym salatyn qala qurylysy reglamentterinde bekitilgen», deıdi «Almatybasjospar» ǴZI ǵylymı-zert­teý bóliminiń jetekshisi Janat Aıtileý.

Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵynyń engizý jáne kommersııalaý bóliminiń basshysy Aıgerim Seısenovanyń aıtýynsha,  baǵdar­lama boıynsha aport surybyn jańǵyrtýǵa jyl saıyn 18 mln teńge bólinedi. Alaıda bul qarajat tolyq­taı surypty, brendti ilgeriletýge jum­sala bermeıdi. Ǵylymı-bilim berý orta­lyǵy ǵylymı maqsatta ár suryptan 5-6 aǵash ósiredi.

Saıabaqtar, gúlzarlar men baqtar qurý – jaıly qalalyq ortany qalyp­tastyrýdyń negizgi elementteri. Olar qalanyń estetıkalyq kelbetin jasandyryp qana qoımaı, turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa yqpal etedi. Almatyda aport baqtaryn jandandyrý – ońtústik shahardyń shyraıyn ashatyn erekshe artyqshylyq ekenin árkez este ustaǵan jón.

ALMATY