Ralf Foks kitabynyń ishki muqabasyndaǵy qazaq qusbegi sýreti
Maqalaǵa kirispes buryn atalǵan kitaptyń avtory týraly az-kem aıta ketken durys. Sebebi ár zertteý kitabynyń artynda ony jazǵan ǵalymnyń ushan-teńiz eńbegi jatqany anyq. Ralf Ýınston Foks (1900–1936) brıtandyq revolıýsıoner, jýrnalıst, jazýshy, tarıhshy. Ol – Lenın men Shyńǵys hannyń ómiri týraly kesek eńbekter jazǵan qalamger. 1920 jyly Foks keńestik Reseıge kelip, sondaǵy ómir saltyn, qoǵamdyq jaǵdaılardy kózimen kóredi. О́miriniń sońǵy kezinde Máskeýdegi Marks-Engels ınstıtýtynda kitaphanashy bolyp jumys istegen Fokstiń «Dala halyqtary» atty eńbegi – sońǵy kitaby.
Avtor atalǵan kitabynyń alǵysózinde óz eńbegi jóninde bylaı deıdi: «Bul týyndy keı adamdarǵa úgit-nasıhat bolyp kórinýi múmkin, biraq eshqandaı saıası maqsatpen jazylǵan joq». Qazaq jerine Oral jaqtan oıysyp, Aral teńizi arqyly engen aǵylshyn ǵalymy aldaǵy saparynda neni kórse, sony anyq qaǵazǵa túrtkenin ańǵartady. Poıyzǵa otyryp, aldymen Tashkent jaqty aralaǵan Foks jergilikti halyqtyń tynys-tirshiligimen, keń dalada ómir súrgen qyrǵyzdardyń bolmysymen tanysady.
Kitaptyń bir taraýy «Qazaq bolmysy» dep atalady
«Poıyz terezesinen syrtqa qaraǵanymda, men alǵash ret kóshpelilerdiń aranyń uıasyndaı jypyrlaǵan qara shatyrlaryn kórip, keshegi han Shyńǵys ta dál osyndaı shatyr astynda ómirge kelgen shyǵar dep oıladym. Basyna aq kımeshek orap, ústine kıgen syrt kıimderi jer syzǵan áıelder en dalada jorǵalap kele jatqan poıyzǵa beıǵam júzimen nazar saldy. Keıde olar top-top bolyp anadaıdan kózge shalyǵady, úlkender men balalar kerek-jaraqtaryn túıege teńdep alypty, jastar jaǵy taıǵa minip tepeńdep barady. Maǵan bunyń bári tym erekshe sezildi. Olardyń ár qımylynan dalaǵa tán boıaýdy, saıyn daladaǵy malshylar ómiriniń máńgilik yrǵaǵyn túısindim». Bul onyń Túrkistan terrıtorııasyna atbasyn burǵan sátindegi alǵashqy áseri. Qalaı desek te, alystan kelgen aǵylshynǵa kóshpeli ómir, en jatqan dala, beıǵam tirshilik osylaı kórinis bereri anyq.
Mine, ol aıańdap qazaqtardyń qosyna atbasyn burdy. Sol sáti týraly «Qazaq qosyna kirgende» atty taraý arnaıdy. «Bir jyly júzdi áıel bizge bir tostaǵan qymyz ákeldi. Iаganovtan ózge úsh serigime nazar saldym. Sosyn esik aldynda bir evreımen fransýzsha sóılestim, biraq ol «joldas» degen bir ǵana sózdi túsindi, ol kúlimsirep, bul sózdi eki-úsh ret qaıtalady». Qazaqtar arasyndaǵy onyń bul sapary sátimen jalǵasqany sózsiz.
«Olar tamaq daıyn bolǵan kezde meni oıatty. Qazaqtar jaryǵy álsiz túsetin qostyń ishinde aınala otyr. Murjadan shyqqan tútin erkin samǵaıdy, kún áldeqashan batyp ketti. Otyrǵandar syrly aǵash qasyqtarmen as jeı bastady, biz sııaqty názik aq násildilerge aǵash tostaǵandardy berdi. Et qatty, onyń ústine maıly eken, maǵan arnalyp qamyrdan jasalǵan shaǵyn torttyń dámi til úıiredi. Al qazaqtar erkin tamaqtanyp otyr. Bul olardyń kúni boıy jegen jalǵyz asy edi. Olar qoıdyń maıyn eritip ishti (tipti jalańash otyrǵan ul men anadaıdaǵy qyz bala da qoıdyń maıyn iship aldy). Sonymen birge súıekti tisterimen úgite bastady. Jaǵymsyz ıisti ottyń aınalasynda osy kórinistiń bári maǵan unady». Bul – Ralf Fokstiń qazaq otbasynda kózimen kórgeni. Arada júz jyl ótken soń, biz onyń sol kezde jazǵanyn qaz-qalpynda oqyp otyrmyz. Iá, ýaqyt qansha ózgergenimen, ata dástúrimiz, salt-sanamyz kóp ózgeriske ushyraǵan joq. Bylaısha aıtqanda, qazaq bar jerde qazaq mádenıetiniń shoq juldyzy jana bermek.
Dástúrli qazaq kóshi
Kelesi kúni brıtandyq ǵalym Syr boıyndaǵy qazaq kóshine, Sibir jaqtan kóship kele jatqan Kishi júz qazaqtarynyń tobyna kezdesedi. Atalǵan kóshtiń aldyńǵy bóligi áldeqashan Torǵaıǵa ornalasqanyn, keıingi bóligi Oralǵa taban tireýge nıetti ekenin jazady. «Onda kelgennen keıin olar Qazaly, Jýsaly, Perovski jáne Túrkistanǵa qarasty Syr boıyndaǵy úlken bazarlardan bir jylǵa jetetindeı qajetti zattar satyp alý úshin ózderiniń qolda baryn aıamaıtyn».
Ralf Foks qazaqtarǵa arnaǵan taraýynda eń aldymen ultymyzdyń tarıhy týraly az da bolsa túsinik bere ketedi. Dalada emin-erkin kóship-qonyp júrgen kóshpeli halyqtyń arǵy-bergi mádenıeti, ult bolyp uıysý jolyndaǵy qıly kezeńderine aq qaǵaz betinde saıahat jasaıdy. «Qazaqtar qalaı paıda boldy? Olardyń tarıhyn jyrlar men ańyzdardan bólip-qaraý tym qıyn, biraq olar jıi kóshetindikten, belgili deńgeıde jazba ádebıetter týdyrýǵa umtylǵan joq». Árıne, tarıhshy bolǵan soń, avtor ózi keıipker etken halyqtyń mádenıeti men ádebıetine, qoǵamdyq jaǵdaıyna da nazar aýdarǵysy keledi. Sol úshin de Foks bizdiń baǵzy zamandarda jazba ádebıetterdi ómirge ákele almaýymyzǵa kóshpelilik saltymyz sebep boldy degen kózqarasty ortaǵa salady.
Eń mańyzdysy, ejelde ultymyzdyń tól ataýy áldebir saıası teris pıǵyldardyń sebebinen «qyrǵyz» dep atalǵany belgili. Al osy jaıtqa tarıhı burmalaýshylyqtan ada kózqaraspen paıym jasaǵan aǵylshyn ǵalymy óz kitabynda bizdi «qazaq» dep anyq jazady. Ultymyzdyń tarıhı ataýy 1923 jyly resmı «Qazaq» dep qaıta atalǵanyn eskersek, alysta jatqan Ralf Fokstiń de bul jaıttan habary bar ekenin ańdaımyz. Bizdiń tarıhymyz úshin mańyzdy derek emes pe? «Qazaqtardyń olarmen eshqandaı baılanysy joq jáne qyrǵyz degen atqa múlde qatyssyz. Bul ataýdy olar múlde qoldanbaıdy, olar ózderin tek qazaq dep aıtady, sondyqtan olardy Azııada ómir súrip jatqan ózge halyqtar da jaqsy biledi» deı kele, ańyz-áńgimelerimiz ben jyrlarymyzdaǵy tarıhı oqıǵalardyń ereksheligin, ejelgi taıpalar birigip, bir ult bolyp qalyptasqanyn, úsh júzdiń geografııalyq jaǵdaıyn, 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilistiń mán-jaıyn aıtady. Sonymen birge halqymyzdyń musylman dinine degen senimi, neke saltymyzdaǵy báıbishe-toqal dástúri, ony bolshevıkterdiń shekteýi sııaqty jaǵdaılardy da Ralf Foks Batys oqyrmandaryna baıan etedi. «Osylaısha, biz birneshe aı boıy qazaq halqyn jaqsy túsindik. Olardyń taǵdyry, jeriniń bolashaǵy ne bolmaq? Olar Amerıkanyń qyzyl úndisterindeı alapat joıylýǵa ushyraı ma?». Sonymen avtor halqymyzǵa arnaǵan taraýyn kókeıinde júrgen túıtkildi suraqtarmen osylaı aıaqtaıdy.
