Fotosýretter, qujattar: mýzeıden alyndy
Ombydan beri qaraı ertedegi Muzdykól, Tereńkól, Uryq bolystary men Reseıdiń Novosibir oblysynyń kóptegen jerin qosyp alǵanda, bul óńirdi «Saryshubar eli» dep ataǵan. Saryshubar dep atalýy daladaǵy shoq-shoq bolyp ósip turǵan aq qaıyń toǵaılarynyń alystan qaraǵandaǵy kórinisinen shyqqan. Sonaý jaýgershilik zamanda Abylaı han osy jerge kelgende: «Saryarqadan shyǵyp sozylyp jatqan Saryshubarym! Saıyn dalanyń saıyp qyrandaryndaı naızasyn qolyna alyp turǵan aq qaıyńdy ólkem. Qazaqqa pana boldyń, qoldan qolǵa ótip, endi qazaqpen qutyń kirgen, jaıqalyp jasaryp tur ekensiń. Saryshubarlanyp bólek-bólek, shoq-shoq el qylmaı halqymdy birligińnen aıyra kórme, qasıetti mekenim», dep tilek tilegen eken.
Biz sóz etpek bolyp otyrǵan dinı aǵartýshy Shahıdolla (halyq aýzynda Seıildá dep atalǵan) Túıtebekulynyń esimi kóptegen tarıhı qujatta, el aýzyndaǵy ańyzdarda saqtalǵan. Hazirettiń týǵanyna bıyl 150 jyl tolyp otyr. Týǵan eli – Tereńkól aýdany bıyl áıgili jerlesimizdi ulyqtap, basyna kesene turǵyzdy. Islam dinı ortalyqtarynan bilim alyp, bar jıǵan rýhanı baılyǵyn ózi ashqan medresede shákirtterine úıretken aǵartýshynyń mereıtoıyna oraı, aýdanda oblystyq ǵylymı konferensııa uıymdastyryldy.
Ǵalym-ádebıetshi Serikqazy Qorabaı jazyp keltirgendeı, Shahıdolla Túıtebekuly tekti áýletten shyqqan. Besinshi atasy Esenqul batyr (el arasynda Jalańbas batyr dep atalǵan) jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy soǵysta erligimen el dańqyna bólengen tarıhı tulǵa. Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde jáne onyń aınalasyna jerlengen 67 batyr tiziminde «Ýaq Ájibekuly Esenqul (Jalańbas) batyr ‒ 1690–1766 j.» dep kórsetilgen. Máshhúr Júsip Kópeıulynyń jazbalarynda Seıildá qajynyń babasy Jalańbas batyrdyń ata-tek shejiresi taratyp berilgen. Bul týraly ǵulamanyń 20 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń qazaq shejiresine arnalǵan 10-tomynda bar. Soǵan qaraǵanda Shahıdolla Túıtebekuly Máshekeńdi ustaz tutyp, jaqyn aralasqanǵa uqsaıdy. Shejire derekterdi de ózi týǵan aýylyna nemese ózi saldyrǵan meshit-medresege ol kisi kelgende bergen sııaqty. Máshekeń de Ertis óńirin qonys etken ýaqtar arasynan Seıildányń ata-babalaryn ǵana tańdap, shejirege jeke engizýi beker bolmasa kerek.
Keńestik qyzyl saıasat ótken tarıhty umyttyryp, dinge tyıym salǵan zulmat tusta hazirettiń meshitin buzdyryp qana qoımaı, ózin de eskiliktiń nasıhatshysy retinde qarastyryp, urpaq sanasynan óshirýge tyrysty. Sonyń saldarynan abyzdyń artynda qalǵan murasy ‒ mol kitap qory múldem qurtyldy, ol týraly arhıv, qujat derekteri joıyldy.
Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Pavlodar oblystyq Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıiniń basshysy Erbol Qaıyrov jýyqta aǵartýshy jaıynda «Shahıdolla shapaǵaty» atty kitap shyǵardy. Onda arhıvtik málimetter keltirilip, dinı tulǵanyń eńbegi keńinen kórsetilgen.
«Shahıdolla Túıtebekuly 1906 jyly Ýfa qalasyndaǵy «Ǵalııa» medresesine oqýǵa túsedi. HH ǵasyr basynda atalǵan medrese tatar ulty men túrkitildes musylman halyqtarynyń bilim alatyn úlken ordasy boldy. Onda ultymyzdyń birqatar betke ustar azamaty bilim alǵan. Osy tolqynnyń arasynda ultymyzdyń aıaýly uldary Maǵjan Jumabaev pen Beıimbet Maılın de boldy. Medrese shákirtteri dinı saýat ashyp qana qoımaı, fızıka, jaǵrapııa, algebra syndy pánderdiń de tereńine úńilgen. Seıildá qajy keıin Qazan qalasynda bilimin jetildirip, quran tápsirinen emtıhan tapsyryp, haziret atanǵan. Shyǵys tilderin meńgergen bilimdi dinı ustaz. Qajylyqqa eki márte baryp kelgen. Onyń tabylǵan qoljazbasyna qarap, onyń jan-jaqty bilimdi, tipti sonaý ǵasyrlarda túrkitildes halyqtar arasynda eń mádenı til bop sanalǵan shaǵataı tilin de jetik meńgergenin ańǵaramyz. On alty bettik qoljazbasynyń basym kópshiligi osy shaǵataı tilinde jazylǵan. Astana qalasyndaǵy shyǵystanýshy ǵalymdarǵa oqytyp, biraz dúnıe boıynsha túsinikteme de aldyq. Onda el arasynda «molda qajy» atanǵan atamyz dinı aǵartýshy ǵana emes, em-dom jasaýmen aınalysqanyn baıqaımyz. 1911 jyly ol Tereńkól bolysynyń ımamy bolyp saılanady. El arasynan shákirt jınap, medrese ashqan. Medrese 12 bólmeden turypty. Odan keıin aınalasyna ımandy ári dáýletti adamdardy tartyp, meshit salady», dep áńgimeledi kitap avtory.
El ishinde mynadaı bir ańyz bar: Alla úıiniń qurylysyna bireýler aqshalaı qoldaý bildirse, endi bireýler altyn bilezigin, alqasyn, saqınasyn bergen eken. Qurylysshylar men ustalar eldiń kómegimen jınalǵan altyndy balqytyp, odan meshit kúmbeziniń basyna ornatatyn aıshyǵyn jasaıdy. Seıildá qajy qyryq kún, qyryq tún quran oqyp, qyryq birinshi kúni álgi aıdy meshit kúmbezine ornatqan. Dál sol kúni kúnbatystan alapat órt shyǵyp, aýylǵa jaqyndaıdy. Qajy atamyz qolyna Quranyn alyp oqyp, Alla Taǵaladan alapat órttiń basylýyn tilep jalbarynady. Qudaıdyń qudiretimen tilegi oryndalyp, el-jurt órtten aman qalypty. Sodan keıin el arasynda «Seıildániń qyryq biri» degen sóz qalǵan. Alaıda meshit pen medreseniń taǵdyry kópke barmady, keńes bıligi kezinde buzylyp, materıaldaryn mektep salýǵa paıdalanǵan eken. Sol tusta kúmbezdegi altyn aı joǵalyp ketken.
«Shahıdolla Túıtebekulynyń ómir súrgen kezeńi qazaqty orystandyrý saıasaty júrip jatqan eń bir qııan-purys zaman edi. 1822 jyly qazaq jerinde handyq bılik joıylsa, 1869 jyly shyǵarylǵan zań boıynsha jer memlekettiki dep jarııalady Reseı ımperııasy. Qazaqty bılikten aıyrǵan soń orystyń shyǵystanýshy ǵalymdary dinimizge aýyz saldy. Bizdiń tilimizdi alǵash zerttegen Radlov, Ostroýmov sekildi ǵalymdardyń túpki pıǵyly da teris bolǵany belgili. 1865 jyly orys mıssıonerleriniń qoǵamy qurylady. Onyń mıssııasy da Reseı ımperııasy quramyndaǵy shyǵys halyqtaryn orystandyrý edi. Al 1895 jyly qazaq mıssıonerler qoǵamy qurylyp, Pavlodar, Semeı jerlerinde belsendi jumys isteı bastaǵan. Olardyń qazaqty shoqyndyrý saıasatyna qarsy turyp, asyl dinimizdi, tilimiz ben dilimizdi saqtap qalý jolynda kúres júrgizip, ǵumyrlaryn sarp etken Seıildá haziret sekildi dinı qaıratkerlerdiń eńbegi eren edi. Patsha ókimeti qazaq jerindegi meshit-medreselerdiń órken jaıýyna qysymshylyq jasap keldi. Sondaı túrli kedergige qaramastan Seıildá qajynyń meshit-mektebi júzdegen sanaly shákirtti oqytyp, bilim shamshyraǵyna aınaldy», deıdi Álkeı Marǵulan atyndaǵy Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Ádilbek Ámirenov.
Konferensııa barysynda Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıi Alash ardaqtylary týraly kórme usyndy. Mýzeı basshysy Erbol Qaıyrov ónegeli is jasap, áıgili perzentin ulyqtap jatqan Tereńkól óńiriniń zııaly qaýymyna, aýdan basshysy Azamat Mańǵytovqa alǵysyn jetkizdi. Atap ótý kerek, búginde aýdan ortalyǵyndaǵy meshitke dinı qaıratkerdiń esimi berilgen.
Pavlodar oblysy,
Tereńkól aýdany
