Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Muhtar Áýezov «Abaı (Ibrahım) Qunanbaev. О́miri men tvorchestvosy» atty zertteý maqalasynda jáne aqynnyń 100 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan «Abaıdyń ómiri men eńbegi» dep atalar baıandamasynda oıshyldyń parasatyna, áleýmettik isteri men aqyndyǵyna yqpal etken «úsh arna» týraly jazady (Áýezov M. Shyǵarmalarynyń elý tomdyq tolyq jınaǵy. – Almaty: «Dáýir», «Jibek joly». 2014 j. 44-tom: Baıandamalar, pikirler, sózder, leksııalar, zertteýler. 1950–1960 j.j., 320 bet. 14-bet; 27-tom, 117-bet).
Ulttyq qundylyq
Kez kelgen ǵumyr báıgesinde jaýyrynymyzdy jerge tıgizbes asyl bógenaıymyz, taǵdyrberdi jaratylystyq ortamyzben úılesim tabýymyz, dúnıe dıdaryn tanýymyzdyń alǵashqy baspaldaǵy ulttyq qundylyqta jatyr.
Áýezov bul týraly «Halyqtyń ózi jasaǵan, aýyzdan-aýyzǵa taraǵan, baspa júzinde saqtalyp kelgen qazaqtyń baǵzy zamandaǵy halyq mádenıetiniń baı murasy» deı otyryp, Abaı ulttyń osy «asyl qazynasyn tolyq paıdalanǵanyn» jáne «jańa túr engizip, jańa baǵyt berip» bolmysyn, aqyl-oıyn, shyǵarmashylyq múmkindigin baıytqanyn aıtady. Áýelgi arna retinde ataı otyryp, bala Abaıǵa zor áser etken «asyl qazynaǵa» teńeıdi (Áýezov M. Shyǵarmalarynyń elý tomdyq tolyq jınaǵy. – Almaty: «Dáýir», «Jibek joly». 2014 j. 27-tom: Maqalalar, zertteýler, pesa. 1943–1946. – 448 bet. 117-b).
Búginde zamandastar arasynda ulttyq qundylyq dese, ulttyq kıim kıip júrý dep uǵatyn túsinik bar. Alaıda ústinde shapany, basynda taqııasy bar kisi qazaq bola qalmaıdy. Tipti qazaqsha sarnap tursa da. Sebebi mádenıetin, minezin, tarıhyn tanymaı, oılaý formasyn túsinbeı, bolmysyn sińirmeı, tanymynan habardar bolmaı tolyqqandy qazaq bolý qıyn. Bul – kez kelgen ultqa, mádenıetke qatysty aıtýǵa bolatyn shyndyq.
Kelesi eki «qaınar bulaq» osy ulttyq qundylyqtarǵa túr berip, jańa baǵyt nusqap, damytatyn, shyraıyn ashatyn qundylyqtardy alýǵa septigin tıgizedi. Endi solarǵa toqtalaıyq.
Shyǵys mádenıeti
Kóp adam Shyǵys dese musylman álemi dep oılaıdy. Shyntýaıtynda, olaı emes. Shyǵys mádenıetinde musylmanshylyqtyń kóp úles alatyny shyndyq bolsa da, bul uǵym «musylman» uǵymynan keń kategorııa. Muhtar Áýezov Abaıdyń dinı kózqarasy jaıynda sóz qozǵaǵanda «Din jóninde jazǵan óleńderinde de aqyn soqyr sezimge berilmeıdi. Abaı – din máselesinde rasıonalıst. Ol Qudaıdy barsha halyq tanydy dep tanymaıdy, óz aqylyna, óz mıyna salyp tanýdy kózdeıdi» deıdi. Búginde qoǵamda taǵdyrshyl, aqyretshil, ásiresharıǵatshyl keıipte din ustanýǵa syn kózimen qaraıtyn adamnyń kóp ekeni belgili. Mundaı oryndy syn Abaıda da, Shákárimde de, Álıhanda da bolǵan. Iаǵnı bizge deıin de bolǵan, bizden keıin de bolýy kerek zańdy úrdis. Bizdiń dalanyń synı oılaý júıesi, adamı qundylyqtary tar óristi emes ekeniniń tarıhı tájirıbesi. Ol saqtalýǵa tıis. Dál qazir qazaq qoǵamynda ulttyń bul tarıhı tájirıbesi jańǵyryp jatyr. Abaı, Shákárim, Máshhúr Júsip, Aqyt jáne Alash zııalylarynyń sózdik qorynda, taıaz oıly, ishin sulýlaǵannyń ornyna syrtyn sándegen adamdarǵa qarata qoldanatyn «syrtymen sopysyný» degen ataý bolǵan. Qalaı bolǵanda da, biz Shyǵys mádenıetiniń ishindemiz. Sol úshin de musylmanshylyqty kóldeneń kók attyny tyńdap, dúrmekke ermeı, árbir aqparatty synmen, júrek súzgisi, aqyl dúrbisimen qabyldap, jan-jaqty bilimmen, sergek sanamen ustanǵan abzal.
Atalǵan arna barsha Shyǵys halyqtarynyń baı mádenı, tarıhı, ádebı murasymen qatar, olardyń adamdyq bolmysyndaǵy ozyq ónegelerdi qamtýǵa tıis. Tildes, baýyrlas, dindes halyqtarmen birge, japondardyń ǵylym súıgishtigi, koreıdiń bııazy minezi, qytaıdyń eńbekqorlyǵy HIH ǵasyrdaǵy kez kelgen adamǵa artyq etpes. Bala tárbıesinde de osyny eskergen ata-ana san soǵady dep oılamaımyn.
Batys mádenıeti
Balanyń jan dúnıesin baıytatyn kelesi arna osy. Muhtar Áýezov muny Abaı ómirimen baılanystyryp, sol kezdiń saıası yńǵaıyna jyǵyla otyryp «orys mádenıeti, Eýropa mádenıeti» degenimen, Batys mádenıeti bularmen ǵana shektelmeıdi. Onda Shyǵystan óńge halyqtardyń barlyǵy bar. Aqyl-oı talasy qııan-keski júrip jatqan myna zamanda balamyzdyń bási bıik bolýy úshin kez kelgen halyqtyń, ásirese oıy órkendep, parasaty bıiktep, tehnologııasy dáýrendep turǵan elderdiń jaqsy jaqtaryn alý nege jaman bolsyn?
Biz álemdik qundylyqtarmen qazir sanaspasaq, erteń kesh bolary sózsiz. Bul ómir salty, turmys daǵdysy, adamdyq kelbet, kisilik ólshem, ustanym sııaqty ómirge ár beretin kez kelgen qundylyqqa qatysty. Osynyń ishinde óte-móte iskerlik, ǵylym-tehnıka salasynda Batystan alatynymyz az emes.
Abaıdy Abaı qylǵan bul arnalar bizdiń balamyzdy adam qylmaýy múmkin emes. Áýeli ata-analardyń ózi sińirip, quryǵanda qulaǵy túrik – habardar júrip, bolmasa syrttaı bilip, talaptanyp, balasyn biletin kisilerdiń aldyna berip, izdenis jasasa, «kimniń balasy?» degende uıalmaıtyn bala bolatynyna senim mol.
Biraq sońǵy ekeýi aldyńǵy birinshisiz balaǵa sińirilgeni durys emes. Qazaqty, qasıetti topyraǵymyz ben eldigimizdi, ulttyq múmkindigimizdi mensinbeıtin, qadir-qasıetimen sanaspaıtyn, qundylyq dep eseptemeıtin, kókiregimen tam soqqan rýhanı alkeýde bolady. Al mundaılardyń qolyna bılik pen baılyq tımesin deńiz. Sol úshin Shyǵys pen Batys mádenıetin ıgerýde balada ulttyq súzginiń bolýy óte mańyzdy.
Birde shetel kórip kelgen bir jigit kıvıdi qabyǵymen jep otyrǵanyn baıqaǵan dostary kúlisip, qyljaqqa aınaldyryp, sebebin surasa, «Men barǵan elde kıvıdi qabyǵymen jeıdi eken» dep ýáj aıtqan ǵoı. Ápendiliktiń shegi bolýshy ma edi? Sheteldiń jaqsy jaqtaryn úırený degendi «kıvıdi qabyǵymen jeý» dep túsinetin tanym bala tárbıesine qasiret ákelýi múmkin. О́ıtkeni obekti – jemis emes, jany kúrdeli, ómiri jaýapkershilikke toly adam taǵdyry. Mundaıda Kókbaı Janataıuly esteliginde jazatyn Abaıdyń neni oqysa da, júrek súzgisinen, kóńil tarazysynan ótkizbeı qabyl almaıtyn sergek minezi kerek.
Orazbek Saparhanuly
jýrnalıst, psıholog
