Mádınadaǵy qypshaq sadaǵy

Buryndary bul qala tek qul­shylyq óteýge tıis qasıetti nysan re­tinde belgili bolsa, qa­zirgi tańda ıslam dini men mádenıetiniń rýhanı ordasy ispetti tarıhı-tanymdyq oryndar boı kóterip jatyr. Sonyń biri – Paıǵambar meshitiniń artqy qaptalynda bir sha­qyrymdaı qashyqtaǵy ál-Anbarııa aýdany aýma­­ǵyndaǵy ál-Hıjaz temir­jol vokzalynyń ǵıma­ratynda ornalasqan Dar ál-Mádına atty óner mý­zeıi. Bul mádenı oshaq 1998 jyly ashylǵan eken.

Qazirgi tańda mýzeı eki qabattan jáne 16-ǵa jýyq bólmeden turady. Onda ıslamǵa deıingi dáýirdiń eksponattary jáne Saýd Arabııasynyń tarıhyna qatysty arnaıy bólim bar. Murajaıda sonymen qatar qolóner dúkeni, saý­da alańy, kofehana jáne meıramhana bar.

Atalǵan mýzeıde qazaq sadaǵynyń atasy sanalatyn kóne qypshaq sadaǵy saqtaýly tur. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin ashalap aıtatyn dúnıe – 622 jyly Mádına qalasynda Muhammed paıǵambar ne­gizin qalaǵan Islam halı­fatynyń baıraǵy 1259–1517 jyldar aralyǵynda mysyrlyq qypshaq-mám­lúkterdiń qolynda bol­dy. Iаǵnı osy jyldary kúlli Hıjaz dalasyna mysyr qypshaqtary bı­lik júrgizip, qarýdyń k­ú­shimen dalalyq arab-bádeýıler tarapynan saý­da kerýenderi men qa­jylardy tonaý isi óristep ketýine baılanysty, olardy qorǵaý úshin Mádına qa­lasyna kóshpeli áskerı baza ornalastyrady.

Mádına mýzeıinde turǵan qypshaq sadaǵy sol dáýirden qalǵan mura ekeni anyq. Atalǵan sadaqtyń qurylymy men jasalý tásili ejelgi azııalyq kósh­peliler úlgisine uqsas, ká­dimgi múıiz astar­ly, ta­ramys dárteli ejel­gi ǵun sadaǵynyń dál ózi. Deı turǵanmen bólshek­terin qurastyrǵanda asha­syna paıdalanyp, sa­­daqtyń jalpy tur­pa­tyna tutqasy men su­ǵyny jalǵanǵan.

Sadaq at ústinen atýǵa yńǵaılanǵandyqtan moń­ǵol sadaǵyna qaraǵanda poshymy shaǵyn. Suǵy ejelgi ǵun sadaǵyna qa­raǵanda qysqalaý ári arnaıy bóligi bar. Jalpy pishimi: tutqa, korpýs, kassan jáne suq qatarly tórt bólikten turady. Tutqasy Azııa sadaǵynan óz­gesheleý, ıini alǵa qa­raı qarynsal shyǵyńqy pishinde hám jumyr emes jalpaqtaý. Bul qarýdyń basty ereksheligi – óte qýatty, tek myqty mergender ǵana tarta alatyndaı.

Bir qyzyǵy, mýzeıde turǵan qypshaq sadaǵy – otty qarý tolyq qol­danysqa engenge deıin Shyǵys Azııa, Kishi Azııa jerinde jaýyngerlik qa­rý­dyń basty atrıbýty retinde qyzmet atqar­ǵan. Mádınadaǵy qyp­shaq sadaǵy álemdik qarý­tanýshylardyń paıymy boıynsha «tatar sadaǵy» tobyna jaqyn. О́ıtkeni tatar sadaǵynyń tutqasy túrik sadaǵy sııaqty aldyna qaraı shyǵyńqy jasalady.