Sýret: kaz.zakon.kz
Zańsyz «qyzmet» oshaqtary
Konferensııaǵa qatysýshylar zańsyz aınalymnyń aýqymyn, onyń ekonomıka men halyq densaýlyǵyna tıgizetin áserin, sondaı-aq máseleniń naqty sheshý joldaryn talqylady.
EAEO elderinde kontrabandalyq temeki satylymynan túsetin salyqtyń jalpy kólemi jyl saıyn artyp, keıingi jyldary shamamen 1,9 mlrd dollarǵa jetken. Budan Reseı eń kóp shyǵynǵa batqan. О́tken jyly el ekonomıkasyna keltirilgen shyǵyn 130 mlrd rýbldi (1,4 mlrd dollar) quraǵan. Al Qazaqstan byltyr 32 mlrd teńge (69 mln dollar) kóleminde salyqtyq túsimnen aıyrylǵan.
Táýelsiz «NielsenIQ» zertteý agenttiginiń málimetterine súıensek, eldegi temeki ónimderiniń zańsyz naryǵy keıingi 3 jylda 3 esege artqan. Máselen, bıyl bul kórsetkish 10,1%-ǵa jetken. Mundaı ósý tendensııasyn táýelsiz sarapshylar birneshe jyl boıy baıqap, onyń turaqty «damyp» kele jatqanyn aıtady.
Zańsyz nıkotın ónimderin jetkizý arnalary ártúrli. Sarapshylar onyń qoldanystaǵy shemasyn da sıpattap berdi. Olardyń aıtýynsha, aldymen zańsyz júk Birikken Arab Ámirlikterinen Iranǵa paromdar arqyly jetkiziledi. Keıin taýar júk kólikterine tıelip, Iran, Aýǵanstan jáne Tájikstan arqyly tranzıtpen ótedi. Soǵdy oblysynda júk tájik-qyrǵyz shekarasynan ótip, Osh pen Bishkek arqyly Qazaqstanǵa jetkiziledi. Qyrǵyzstan astanasynan zańsyz temekiler elimizge «Aısha Bıbi», «Qordaı», «Sypataı batyr», «Grodekovo», «Kegen» sekildi negizgi 5 baqylaý-ótkizý beketi arqyly keledi jáne odan ári Reseıge tranzıtpen jetkizilip, bir bóligi kórshiles el aýmaǵynda qalady.
«Kontrabandalyq ónimnen týyndaıtyn salyqtyq shyǵyndardyń kólemi orasan zor. Sondyqtan naryqty kontrafaktilik jáne kontrabandalyq ónimderden qorǵaýǵa bılik, bıznes jáne qoǵamnyń kúsh-jigerin biriktirý qajet. Memlekettik kirister komıteti janynan kontrabanda men kontrafaktige qarsy kúres boıynsha Operatıvtik shtab quryldy. Onyń basty mindeti – naryqtaǵy qatysýshylardyń kúsh-jigerin biriktirý. Shtabta taýar óndirýshiler qaýymdastyqtary men memleketten kelip túsken kóleńkeli aınalym faktileri boıynsha jedel aqparat jınaqtalyp, máseleni sheshý joldary usynylady», dedi «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy basqarýshy dırektory, AО́K jáne tamaq ónerkásibi departamentiniń dırektory Erken Naýryzbekov.
Al «QazSpirits» qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Dmıtrıı Jýkovtyń aıtýynsha, Oris (54,2%) jáne Oscar (7,8%) temeki brendteri – el naryǵyndaǵy eń keń taralǵan kontrabandalyq ónim.
«Kontrafaktige qarsy kúreste el azamattarynyń zańsyz ónim satý faktileri týraly habarlaýy mańyzdy ról atqarady. Alaıda bul máseleni sheshýge memleket belsendi aralaspasa, jaǵdaı baqylaýdan shyǵýy múmkin. Kontrabandalyq jolmen jetkizilgen temekilerdiń zańsyz aınalymyna baǵyttalǵan tekserýler men úılestirilgen sharalar qylmystyq shemalarǵa soqqy berip qana qoımaı, salyqtyq túsimderdi de aıtarlyqtaı arttyrýǵa múmkindik beredi», dedi D.Jýkov.
Negizi kontrabanda máselesi transulttyq sıpatqa ıe. «Ulttyq quzyrettilik ǵylymı ortalyǵy» (UQǴO) derekterine súıensek, osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda Reseıde temeki ónimderiniń zańsyz aınalymynan bıýdjetke kelgen eń tómengi shyǵyn ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 8,7%-ǵa artqan.
«Bul másele EAEO elderine ótkir bolyp otyr. 2023 jyly temeki ónimderiniń zańsyz aınalymynan jalpy shyǵyn 3 mlrd dollardan asty. Sondyqtan biz ónerkásip ónimderiniń, sonyń ishinde temeki ónimderiniń zańsyz aınalymyna qarsy kúreske arnaıy úılestirýshi organ – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń Kedendik retteý jónindegi Konsýltatıvtik komıteti janyndaǵy Saraptamalyq-konsýltasııalyq keńes qurý qajet dep sanaımyz. Mundaı keńes barlyq múddeli taraptyń kúsh-jigerin biriktirip, úılestirý deńgeıin arttyryp qana qoımaı, aqparat pen úzdik tájirıbeler almasýdyń tıimdiligin de jaqsartady», dedi «Antıkontrafakt» qaýymdastyǵy prezıdentiniń keńesshisi Svetlana Kvasova.
Temeki ónimderiniń kontrabandasy ekonomıkaǵa da, qoǵamǵa da aıtarlyqtaı zııan keltiredi. El bıýdjeti shyǵynǵa ushyraǵanynan bólek, zańsyz naryq uıymdasqan qylmystyń, sybaılas jemqorlyqtyń ósýine ákep soǵyp, halyqtyń densaýlyǵyna aıtarlyqtaı qaýip tóndiredi.
Kontrabandalyq tizbekti úzý múmkin be?
Baspasóz konferensııasynda sarapshylar zańsyz saýdamen kúreske baǵyttalǵan birqatar sharany usyndy. Olar aldymen ǵylymı tásilderge negizdelgen teńdestirilgen aksız saıasatyn ázirleýdiń mańyzy zor ekenin aıtady.
Buǵan qosa shekaralyq baqylaýdy kúsheıtý qajet. Sarapshylardyń aıtýynsha, kontrabandalyq ónimdermen kúres keshendi jumysty qajet etedi. Ásirese Qyrǵyzstan shekarasynda júkterdi tekserýge baqylaýdy qatańdatý, bazarlardaǵy kóterme saýdagerlermen profılaktıkalyq jumystardy kúsheıtý, Tájikstannan Qyrǵyzstanǵa jáne Qazaqstannyń shekara mańyndaǵy aýdandaryna tasymaldy toqtatý qajet. Sondaı-aq ónimdi sıfrlyq tańbalaý jáne taýarlardyń zańdylyǵyn tekserýge arnalǵan mobıldi qosymshalardy engizý kerek.
– Zańsyz taýarlardy qazirdiń ózinde tegin mobıldi qosymshanyń kómegimen anyqtaýǵa bolady. Sonyń ishinde zańsyz temeki ónimderimen kúreske qoldanýdyń aıtarlyqtaı áleýeti bar, – dedi «Sıfrlyq ekonomıkany damytý ortalyǵy» JShS basqarýshy dırektory Almat Ismaılov.
Eldegi temeki naryǵynyń kólemi jylyna shamamen 20 mlrd danany quraıdy. Máselen, 2023 jyly 1,8 mlrd dana nemese 91 mln qorap zańsyz temeki anyqtalǵan. Bul bıýdjetke 32 mlrd teńge salyqtyq shyǵyn ákelgen, – dep atap ótti «QazSpirits» qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Dmıtrıı Jýkov.
Sarapshylar EAEO elderiniń zańsyz aınalymmen kúresýdegi kúsh-jigerin úılestirýdiń mańyzyn atap kórsetti. Osy jyldyń sáýirinen bastap Reseıde zańsyz ákelingen temeki ónimderine bes jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jaza engizildi. Aımaqtyń ózge elderine de mundaı tájirıbe engizilse, utarymyz kóp bolar edi deıdi mamandar.
«Qalyptasqan jaǵdaıǵa qarsy zańnamany kúsheıtý mańyzdy. EAEO elderinde mundaı sharalardy engizý jáne baqylaý-qadaǵalaý prosedýralaryn qatańdatý zańsyz aınalymǵa negiz bolatyn sebepterdi qysqa merzimde joıýǵa múmkindik beredi», dedi E.Naýryzbekov.
Osylaısha, temeki ónimderiniń kontrabandasymen tıimdi kúres kóleńkeli naryq kólemin azaıtyp qana qoımaı, EAEO elderiniń bıýdjetine qosymsha kiris ákelýge jáne kontrafaktilik ónimderden týyndaıtyn mezgilsiz ólimderdiń aldyn alýǵa yqpal etedi.
«Antıkontrafakt» forýmy – EAEO aýmaǵynda kontrafakt pen jalǵan ónimderge qarsy kúres salasyndaǵy eń iri ári mańyzdy iskerlik is-shara. Forým 2012 jyldan beri jyl saıyn ótkizilip keledi jáne osy ýaqyt ishinde álemdegi eń bedeldi dıalog alańdarynyń biri retinde tanyldy. Bul forýmda bılik, bıznes, ǵylym jáne qoǵam ókilderi birigip, kontrafaktilik jáne jalǵan ónimderden naryqty qorǵaý, zııatkerlik menshik obektilerine quqyqtardy qorǵaý jáne taýarlar men qyzmetterdiń órkenıetti naryǵyn qalyptastyrý boıynsha sheshimder ázirleıdi. Forýmnyń basty maqsaty – zańsyz ónim aınalymymen kúreste kúsh-jigerdi biriktirý, tutynýshylardyń múddelerin qorǵaý jáne EAEO naryqtarynda ashyq ári ádil jaǵdaı jasaý.
