Sýretterdi túsirgen – Olga ZORINA
Geoparkter aýmaqtardyń tabıǵı-tarıhı muralaryn turaqty damytýdy, jergilikti mádenıet, ǵylym-bilim, salt-sana, ádet-ǵuryptar syndy, rýhanı ustyndardyń san salasyn jan-jaqty nasıhattaýdy qarastyrady. Qazirgi tańda álemniń 49 elindegi 213 aýmaq IýNESKO-nyń Jahandyq geoparkteri quramyna kiredi. Sol turǵyda elimiz de týrızmniń ornyqty damýyna, tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalanýǵa, geomuraǵat nysandaryn saqtaýǵa, ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizýge, bilim berý sapasyn jaqsartýǵa múddeli.
– Memleketti geologııalyq damytý máseleleri óte mańyzdy. Sol turǵyda el aýmaǵynda geoparkter qurý máselelerin sheshetin jumys toby qurylǵan. Sonymen qatar normatıvtik talaptar men tıisti zańnamalyq bazany qaıta qaraý, taldaý men ázirleý qajettigi týyndap otyr. Elimizdiń geologııalyq murasy Atlasyn jasaýǵa qajet materıaldar daıyndalyp jatyr, oǵan respýblıkalyq, halyqaralyq mańyzy bar nysandar enedi, – deıdi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Geologııa komıtetiniń tóraǵasy Erlan Aqbarov.
Ulttyq geopark jelilerin qurý bastamasy 90-jyldardyń aıaǵynda Eýropadaǵy geologııalyq mura nysandaryna týrıster legin tartý arqyly jergilikti aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilerdiń óz ónimderi men qyzmetterin turǵan jerlerinde turaqty ótkizýine jaǵdaı jasaý, aýyldyq jerlerdegi ekonomıkalyq quldyraýdy tejeý maqsatynda qolǵa alynǵan.
Osy oraıda IýNESKO-nyń jahandyq geoparkter jónindegi Ulttyq komıtetiniń tóraǵasy Saıda Nyǵmatova: «Geologııalyq parkterdiń jumysyn jandandyrý jergilikti jáne halyqaralyq deńgeıdegi aımaqtar úshin keleshegi bar tásildiń biri. Keıingi jyldary geoparkter týrısterdi kóptep tartýǵa yqpal etetin tabysty bıznes bastamalarǵa keńinen jol ashyp otyr», dep atap ótti.
Qazirde elimizde Aral, Ulytaý, Kishi Qarataý geoparkteri qurylyp jatyr. Qyzylorda oblysy aýmaǵynda ashylǵan elimizdegi alǵashqy geopark ózin jan-jaqty tanyta da bastady.
– «Geopark Aral» – Aral teńiziniń tabıǵaty men osy óńirdiń ekonomıkasyn saqtaý maqsatynda qolǵa alynǵan Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy týrıstik baǵyt. Bul – geologııalyq, etnıkalyq týrlarymen qosa, basqa týrıstik nysandardy qamtıtyn ashyq aspan astyndaǵy mýzeı. Bári de jergilikti halyqtyń qoldaýymen uıymdastyrylǵan. Kelesi jyly biz IýNESKO-nyń jahandyq geopark mártebesin alýǵa ótinish beremiz. «Geopark Aral» osy baǵdarlamadaǵy elimizdiń alǵashqy jobasy bolmaq. Joba quryltaıshysy – Halyqaralyq Araldy qutqarý qory, – deıdi osy parktiń dırektory Sáýle Temirbek.
Sáýle Temirbek aýmaq ekologııasymen baılanysty túıtkilderdi baıandaı otyryp, búginde Qyzylorda oblysynda jappaı sekseýil otyrǵyzylyp jatqanyn jetkizdi. Sekseýil qysta qar ustaıdy, jazda malǵa qorek, sondaı-aq topyraqty baıytyp, jazda shań men tuzdy ustap turýǵa da septese alady. Araldyń tuzy men shańy sonaý Eýropa shekarasyna deıin jetip jyǵylady degen derekter burynnan bar.
Búginde «Geopark Aral» murajaıynyń damýyna, týrısterdi keltirýge jergilikti turǵyndar da múddeli bolǵandyqtan, túıe sútinen, júnnen jasalǵan, kádege jaraıtyn tábárik ónimderin jasaıtyn sándik-qoldanbaly óner sheberleri de bul sharaǵa kóptep tartylyp jatyr. Forýmda Aral óńiri sheberleriniń qolynan shyqqan buıymdardyń kórmesi ótti.
Elimizde respýblıkalyq mańyzǵa ıe, erekshe qorǵalatyn 119 tabıǵı aýmaq pen jergilikti mańyzy bar 46 óńirlik tabıǵı park, qoryqtar men tabıǵat eskertkishteri bar. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar kólemi 31 mln gektardan astam. Osy aýmaqtardyń basym bóliginde zertteý, rekreasııalyq jumystary júrgizilip, ekologııalyq týrızmdi damytýdyń is-sharalary jan-jaqty jasalyp jatyr.
Túrli ekofestıvaldar, aksııalardyń kómegimen Qyzyltas saıajaıynyń mańynda ornalasqan, el arasynda «Tasbaqa tas» atalyp ketken arheologııalyq parktiń mádenı-tarıhı murany saqtaý, ekologııalyq týrızmdi damytý jónindegi jobasy júzege asyrylyp jatyr. Sondaı-aq Taldyqorǵan qalasyndaǵy «Altyn Adam kreatıv ortalyǵy» QB geoparki keńinen nasıhattalyp júr.
Alqaly jıynda sóz alǵan sarapshylar, Reseı, Lıtva, Iran, Túrkııa, Qyrǵyzstan geoparkteriniń ókilderi kún tártibindegi máselege qatysty ózi tájirıbelerin ortaǵa saldy.
Reseıdiń Geologııa ǵylym-dary jáne geoparkter jónindegi Ulttyq komıtetiniń jaýapty hatshysy Sergeı Semıletkın reseılik ǵalymdar geologııalyq saıabaqtardyń jańa atlasyn shyǵarýǵa daıyndalyp jatqanyn, oǵan Eýrazııa keńistigindegi barlyq belgili oryndar, sonyń ishinde endi qurylyp jatqan nysandar da engiziletinin málimdedi. О́kinishke qaraı, ázirge, eshbir atlasta Ortalyq Azııanyń birde-bir geoparki joq.
Geoforýmda Bashqurtstan ókilderi barynsha belsendilik tanytqanyn aıta ketken jón. Qazirgi tańda Reseı Federasııasynda 2020 jyly IýNESKO-nyń jahandyq geoparki mártebesin alǵan «Altaı», «Ýndorııa Geoparki», «Iаngan-Taý» geoparkteri tabysty jumys istep tur, sondaı-aq Reseıdiń basqa aımaqtarynda da jańa geoparkter kóptep qurylyp jatyr.
– Geoparkter tabıǵı qazyna ǵana emes, ekotýrızmniń de mańyzdy ortalyǵy, oshaǵy. Osyndaı is-sharalarǵa qatysý bizge Bashqurtstandy týrıster men ınvestorlar úshin tartymdy baǵyt retinde ilgeriletýge múmkindik beredi, – dedi Bashqurtstan Respýblıkasy Kásipkerlik jáne týrızm mınıstriniń mindetin atqarýshy Zýhra Gordıenko.
Bashqurtstandaǵy «Torataý» týraly málimetterdi osy parktiń ǵylymı qyzmetkeri Fanız Ardıslamov tolyqtyra otyryp, olardyń arhıtektýralyq tutastyǵyn saqtaýǵa erekshe mán beriletinine basa nazar aýdardy. Mysaly, «Torataýda» arnaıy baspaldaqtar jasalǵan, bir jaǵynan bul týrısterdiń saıahatyn jeńildetse, ekinshiden saıabaqty qıraýdan qorǵaıdy.
Geoforýmda Iran ulttyq parkteriniń tóraǵasy Alıreza Amırkazemı damyǵan ınfraqurylymymen, tabys tarıhymen, bıznes-ıdeıalarymen jınalǵandardy qaıran qaldyrdy. Forým qatysýshylaryn tánti etken saıabaqtardy damytýǵa jergilikti halyq ta belsene qatysady eken. Bul ekonomıkasy álsiz aımaqtardy kóterýge, turǵyndardy paıdaly ispen aınalysýǵa jeteleıtin kórinedi.
Túrkııada kerisinshe, osy elden kelgen Serdar Aıtachtyń aıtýynsha, álsiz zańnamalyq baza men bıýrokratııalyq kedergilerge baılanysty, geoparkterdiń jahandyq mán-mańyzyn tanyp-bilýde, damytýda birqatar kúrmeýli másele bar.
Geoforýmda negizinen elimizde Ulttyq geoparkter jelisin qurýdy ilgeriletýge, Eýrazııa aýmaǵyndaǵy geoparkter yntymaqtastyǵyn úılestirýge, Kindik Azııanyń geomurasyn saqtaý máselelerine halyqaralyq qaýymdastyqtyń nazar aýdarýyna, Qazaqstan, Ortalyq Azııa men IýNESKO elderi arasyndaǵy yntymaqtastyq aıasynda geoǵylymdar men geoparkter jónindegi baǵdarlamany iske asyrý tetikterin jetildirýge mán berildi.
Memlekettik mekemeler, halyqaralyq uıymdar, joǵary oqý oryndarynyń ókilderi, ulttyq jáne halyqaralyq sarapshylar bas qosqan jıynda geologııalyq, ekologııalyq týrızmdi damytý, nomınasııalyq qujattardy ázirleý, geoparkterdi damytý basqarmasynyń jospary men tujyrymdamasyn jetildirý máseleleri jan-jaqty talqylandy.
ALMATY
