Oqýlyqtardy ońdaý – ómir talaby

О́tken jyly Jezqazǵan men Beıneý arasy temirjol jelisimen jalǵasty. Sondaı-aq, Arqalyq – Shubarkól arasyna bolat jol tóseldi. Mańǵystaý oblysynda magıstraldyq temirjol Túrik­menstanmen jalǵasyp, ejelgi Iranǵa shyqtyq. Osynyń nátı­jesinde Parsy shyǵanaǵy arqyly eksporttyq júkterdi muhıttarǵa shyǵarýǵa múmkindik aldyq. Demek, bizdiń 20 myń sha­qyrymdy qam­tıtyn uly magıstralimiz ejelgi «Jibek jolynyń» HHI ǵasyrdaǵy alyp bas­tamasy bolyp otyr. Allaǵa shúkirshilik. Alda turǵan endigi maqsat az emes. Saparǵa shyqqan jolaýshy, árıne, poıyzdyń jyldam júrýin, baratyn jerine erterek jetýdi qalaıdy. Bizde qazir poıyz jyldamdyǵy saǵatyna 200 shaqyrymdy kuraıdy. Zaman ózgerip, búginde jyldam júıt­kıtin júrdek poıyzdar júre bas­tady. Elimiz osy qarqynmen damı berse jaqyn jyldarda shap­shańdyǵy 300-350 kmsaǵatty quraıtyn poıyzdar qazaq jerinde de kóptep júre bastaıtyny sózsiz. Osyndaı ozyq tehnologııany meń­gergen, jetik biletin mamandar daıyndaý qajet desek, olardy oqytyp, baýlyp ósiretinder, árıne, temirjol kolledjderi, osy salanyń ınstıtýt, akademııasy. Bir ókinishtisi, qazirgi jas temir­jolshylar paıdalanyp júr­gen oqý quraldary ózge tilde jazylǵan. Syrttan ákelinetin oqý­lyqtar tehnıkalyq jaǵynan talabymyzǵa saı kelgenimen tili ózgeshe, mazmuny da bótendeý. Olardy jańartyp, dáýirge saı etip óńdep otyrý qajet. Bulardy óz ana tilimizde, qazaq tilinde jazý – ómir talaby. Osyndaı abyroıly mindet temirjol salasynyń ǵalymdaryna júkteledi. Bul jaıtty basa aıtyp otyrǵan sebebimiz – temirjol óziniń 100 jyldan astam tarıhynda ábden orysshalanyp ketken. KSRO dáýirinde ózimiz de oqý oryndaryn oryssha támamdap, kózimizdi orys oqýymen ashtyq. Dıstansııa, beket, toraptyq stansalardyń qujattary áli de oryssha. Árıne, bul salanyń termınderi qazaqshaǵa aýdarylyp ta jatyr, biraq, sol aýdarmany ózimiz túsinbeımiz. Kóbisi jatyq emes. Shynyn aıtý kerek, til mamandary termınderdi sózbe-sóz aýdarady. Is-árekettiń tehnologııalyq mánin uqpaıdy. Mysaly, 33 tomdyq «Oryssha-qazaqsha sózdiktiń» 8-tomyndaǵy temirjol sharýashylyǵynyń sózdiginde «Protıvoýgon» degen sózdi 6 sózben aýdarypty. «Relsti qýyp ketýge qarsy qoıylatyn aspap». О́mirde qaı temirjol mamany jumys kezin­de osy 6 sózdi shubyrtyp júredi? Oǵan «Protıvoýgon» deı salý ońaı emes pe? Biz sol «Protıvoýgondy» «Rels quıys­qany» dep aýdardyq. Qazaq er to­qymdy jylqy quıryǵyna quıys­qan arqyly baılap qoıatyny bar. Ol erdiń at jalyna qaraı jyl­jymaýyn qamtamasyz etedi. «Protıvoýgonnyń» maqsaty da sol quıysqandiki sııaqty. Poıyz únemi bir baǵytta júre berse rels arqany da jyljyp otyrady, bul jaıt baǵyt burmalarynyń jumysyn buzady, avtomatty qulyptaný júıesin toqtatady. Ekinshi mysal, temirjol sharýashylyǵynda 8-9 kásip bar. Olardyń árqaısysy jeke-jeke óndiris. Máselen, «Jelez­nodorojnyı pýt» degen óz aldyna úlken sala. Ol mekemesiz poıyz júrmeıtini belgili. «Jelez­nodorojnyı pýt» ataý­yn sózdik­terge súıene otyryp qazaq­shalasaq «Temirjoldyń joly» bolyp shyǵady. О́ıtkeni, sózdikterdiń barlyǵynda «Doroga – jol», «Pýt – jol» dep aýda­rylǵan. Aınalaıyndar-aý, bizdiń qazaqta jol degen jalǵyz ataý emes qoı. Áp-ádemi «Soqpaq, súr­leý, iz, dańǵyl» degen ataýlar bar emes pe? О́zimizdiń baı tilimizdi nege kádege jaratpasqa? Biz «pýt» sózin «súrleý» dep alsaq, temirjol tárjimashylarynyń tóbe shashtary tik turady. Osyn­daı qıyndyqtan keıin «Temirjoldar men stansalar» atty kitapty shyǵarýǵa 10 jyl ýaqy­tym ketti. Shpal-rels tor­kózderinen turatyn uly dań­ǵyly­myzdyń eńbekkerleri, ásire­se, jas temirjolshylar qazir qazaq tilindegi aýdarmalarǵa zárý ekeni anyq. Endeshe, baı ári qunarly tilimizdiń múmkindigin barynsha paıdalaný qajet dep oılaımyn. Keıingi urpaqtyń tili jattalyp, qulaǵyna sińisti bolsyn degen nıetpen bul baǵyttaǵy jumystarǵa dańǵyl jol ashý qajet. Aıtaıyn degenim osy edi, qaraqtarym! Ábdiýáli DANAEV, qurmetti temirjolshy, Qazaq qatynas joldary ýnıversıtetiniń dosenti. Jambyl oblysy.