Ekonomıkany ártaraptandyrý – turaqty damý kepili

Aldyn ala baǵalaý boıynsha bıylǵy 11 aıda ishki jalpy ónim (IJО́) ósimi 4,4% boldy, ol negizinen munaıdan tys sektordy damytýmen qamtamasyz etilgen. Ekonomıka ósiminiń 70%-dan astamy óńdeý ónerkásibi, saýda, aýyl sharýashylyǵy jáne qurylys esebinen qalyptasty. Sala-salaǵa jiktep aıtsaq, aýyl sharýashylyǵynda jalpy ónim shyǵarý 13,4%-ǵa ósken, bul 2011 jyldan bergi eń joǵary kórsetkish. Qurylys salasynda – 10,3%, saýdada – 8,2%, kólik qyzmetterinde – 8,1%, baılanysta – 5,3%, óńdeý ónerkásibinde  5,3% ósim bar. Jalpy, atalǵan kezeńde otandyq taýarlar óndirisi 5%,-ǵa, kórsetilgen qyzmetter 4,5%-ǵa artqan. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınves­tısııalar kólemi 3,1%-ǵa kóbeıip, 15,8 trln teńgege jetti.

Syrtqy saýda aınalymy bıylǵy 10 aıda 116,9 mlrd dollardy qurady. Otandyq taýarlardyń eksporty 5,1%-ǵa ósti (68,5 mlrd dollar). Bul rette óńdelgen taýarlardyń eksporty 10,2%-ǵa ulǵaıyp, 23,3 mlrd dollarǵa jetti. Shıkizattyq emes eksporttyń turaqty ósýi kóbinese otandyq taýarlardy Qytaı men Túrkııaǵa jetkizý kóleminiń artýymen, sondaı-aq Eýropa naryqtaryndaǵy qatysýdyń keńeıýimen baılanysty.

QHR-ǵa eksport kólemi 5,3%-ǵa ósip, 12,3 mlrd dol­lardy qurady. Buǵan memleket pen bız­nestiń bir­lesken belsendi ju­mysy yqpal etti. Qytaı tuty­ný­shy­lary arasynda otandyq ónimderdiń tany­­mal­­dylyǵyn arttyrý maqsatynda «jd.com», «Doiyin», «Alibaba» elektrondy plat­for­­ma­laryndaǵy ult­tyq pavılon­­dar arqyly taýarlardy ilgeri­­le­tý ju­my­sy jandanyp, strımıngter uıym­das­tyryldy.

Irlandııa, Shveısarııa jáne Fransııa sııaqty EO elderine eksporttyq aǵyndardy ósirý olardyń dıversıfıkasııalanǵanyn kórsetedi. Sonymen qatar Qyrǵyzstan men Tájikstan sııaqty kórshiles elderge shıkizattyq emes eksporttyń ósýi elimizdiń saýdasy úshin Ortalyq Azııa óńiriniń mańyzdylyǵyn aıǵaqtaıdy.

Bıylǵy qyzmet kórsetý eksporty 10,5%-ǵa ósip, 8,4 mlrd dollar deńgeıinde tirkeldi. Al ımport 3,3%.-ǵa qysqardy. Importtyń tómendeýimen qatar júretin eksport kóleminiń ulǵaıýynyń nátıjesi ekonomıkanyń oń saýda balansynyń 33,4%-ǵa ósýi boldy. Atalǵan kórsetkish 20,1 mlrd dollar deńgeıinde qalyptasty. Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde bıyl ınflıasııa tómendep, qarasha aıynda jyldyq mánde 8,4%-dy qurady.

Bıyl 9 qyrkúıekte «Moody's» halyq­aralyq reıtıng agenttigi nesıelik reıtıngti «Turaqty» degen boljammen «Vaa2»-den «Vaa1»-ge deıin kóterdi. 15 qarashada Fitch elimizdiń nesıelik reıtıngin «BBB» deńgeıinde rastady, sonymen qatar boljamdy «Turaqty» deńgeıde ustady. Al 1 naý­ryzda S&P boljamdy «Turaqty» deńgeıde saqtap qalyp, derbes nesıelik reıtıngti «BBB-/A-3» deńgeıinde rastady. Nesıelik reıtıngtiń joǵarylaýy ekonomıkalyq jáne qarjylyq turaqtylyqty nyǵaıtýǵa, elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy bede­lin jaqsartýǵa yqpal etedi, kapıtal naryq­ta­rynan ınvestısııalar tartýǵa jáne ekono­mı­kaǵa tikeleı sheteldik ınvestısııalar kólemin ulǵaıtýǵa oń áseri bar.

Úkimet osy jyly kásiporyndardy odan ári irilendirýge jáne qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarýǵa basa nazar aýdara otyryp, otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý jóninde birqatar sharalar qabyldady. Osyndaı sharalardyń biri – sheteldik áleýetti ónim berýshilerdiń taýarlardy, kórsetiletin qyzmetterdi memlekettik satyp alýǵa jáne kvazımemlekettik kompanııalardy satyp alýǵa qatysýyna qol jetkizýin shekteý. Munyń nátıjesinde bıylǵy 9 aıdyń ózinde monıtorıng sýbektileriniń taýarlardy, jumystardy jáne kórsetiletin qyzmetterdi satyp alý kólemi 21,2 trln teńgeni qurady. 11 aıda otandyq taýar óndirýshilermen jasalǵan sharttardyń somasy 34,4%-ǵa ósip, 372,9 mlrd teńge boldy. Ofteık-kelisim­shart­tar bo­ıynsha kólemi 14 ese ósip, 134 mlrd teńgege jetti. Qatty paıdaly qazbalar men OTО́ boıynsha jer qoınaýyn paıdalanýshylar arasynda jalpy somasy 111,1 mlrd teńgege 248 uzaq­­mer­zimdi shart jáne 27,8 mlrd teńgege 42 ofteık-kelisimshart jasaldy. Bul baǵyt­ta­ǵy kórsetkish jyl saıyn artyp keledi.

Otandyq taýar óndirýshilerdi qol­daýdyń qabyldanǵan sharalary ekonomı­kadaǵy shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesin 1,8%-ǵa ulǵaıtýǵa múmkindik berdi jáne búginde ol 38,2%-dy qurady. 1 jeltoqsanda jumys istep turǵan ShOB sýbektileriniń sany 1,5%-ǵa artyp, 2 mln kásiporynnan asty. Osy sektorda barlyǵy 4,2 mln-nan astam adam jumyspen qamtyldy. Bul rette shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń ónim shyǵarý kólemi bıylǵy 2 toqsanda 19,1%-ǵa ulǵaıyp, 34,2 trln teńge boldy.

Elimizde eksporttaýshylardy mem­lekettik qoldaý jańa deńgeıge jetti. Bızneske 6,3 mlrd teńge kóleminde shyǵyndardy óteý qamtamasyz etildi. Bıyl jalpy 500-ge jýyq kompanııa túrli qoldaý sharalaryn aldy, onyń ishinde eksporttyq akselerasııa baǵdarlamasyna qatysý, «Alibaba.com» platformasyna shyǵý, kórmeler men saýda-ekonomıkalyq mıssııalarǵa qatysý, shyǵyndardy óteý jáne basqa da sharalar bar. Olardyń 90%-dan astamy azyq-túlik salasyndaǵy shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri.

Prezıdent qol qoıǵan Bıznesti júrgizý máseleleri jónindegi zań aıasynda bıyl tekserýden profılaktıkalyq is-sharalarǵa kóshý arqyly memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaý júıesi qaıta qaraldy. 66 salanyń táýekelderdi basqarý júıesin avtomattandyrý júrgizildi. О́ńirlik mańyzy bar aktiler taldanyp, bızneske 1 myńǵa jýyq negizsiz talaptar anyqtaldy. Ákimdikter olardy alyp tastaýǵa árekettenip otyr.

Prezıdenttiń bastamasymen «Bıznestiń jol kartasy» jáne «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» atty eki baǵdarlamanyń quraldaryn biriktirgen Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaý men damytý jónindegi keshendi baǵdarlamany qabyldaý mańyzdy qadam boldy. Myqty jáne básekege qabiletti kásiporyndar qurý maqsatynda tıimdi jobalarǵa qoldaý kórsetý kózdelgen. Sonymen qatar jańa jobalardy sýbsıdııalaýǵa bıýdjetti bólý negizinen óńdeý ónerkásibi salasyndaǵy kásiporyndar arasynda júzege asyrylady (shamamen 50%).

Áleýmettik kásipkerlikti damytýǵa bıyl 5 mln teńgege deıingi memlekettik granttar jáne salalyq shekteýlersiz 7% mólsherleme boıynsha 1,5 mlrd teńgege deıingi kredıtter negizinde paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaý engizildi.

Bıznestiń memleketpen ózara is-qımyly salasyndaǵy negizgi baǵyttardyń biri – sıfrlandyrý. Yńǵaıly sıfrlyq ekojúıeni qalyptastyrý maqsatynda kásipkerlerdiń bir portalda memlekettik qyzmetterdi, qoldaý sharalaryn jáne memleketpen ózge de ózara is-qımyldy alýy úshin «Bıznestiń sıfrlyq kartasy» jobasy ázirlenip jatyr. Bul ákimshilik rásimderdi jeńildetip, úderisterdiń ashyqtyǵy men tıimdiligin arttyrady. Bıyl elimizde elektrondyq formatta bar­lyǵy 99,3% memlekettik qyzmet kórsetildi. Qaǵaz qujat aınalymyn odan ári ońtaılandyrý júrgizilip jatyr.

Sondaı-aq bıznestiń operasııalyq shyǵyndaryn tómendetýge baǵyttalǵan esep-qısapty avtomattandyrý júzege asyrylyp otyr. Máselen, 2025 jyldyń sońyna deıin barlyq esep-qısaptyń 40%-yn ońtaılandyrý josparlanǵan.

Jalpy bıyl munaıdan tys sektordyń qarqyndy damýynyń nátıjesinde el ekonomıkasynda turaqty ósim boldy. Nesıelik reıtıngtiń joǵarylaýy men ınvestısııalardyń artýy halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa, jańa jumys oryndaryn ashýǵa jáne óńirlerdiń damýyna baǵyttalǵan mańyzdy ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrý jáne ońtaılandyrý arqyly bıznes klımatqa jáne ári qaraı da ınvestısııa tartýǵa oń yqpal etip otyr. Ekonomıkalyq turaqtylyqty odan ári nyǵaıtý Úkimettiń basym baǵyttarynyń biri bolyp qala beredi.