Memleketterdi baılanystyratyn tranzıttik dáliz

Jańa aımaqtardy jalǵaıtyn joldar

Qazirgi maqsat – eldegi tran­zıttik dálizderde 2030 jylǵa qaraı tasymaldaý kólemin 74 mln tonnaǵa jetkizip, 2,3 ese arttyrý. Onyń qatarynda Qytaı baǵytyndaǵy júk aǵynynyń sońǵy 10 jylda 3 ese ulǵaıǵanyn aıtsaq bolady. Kórshi eldiń jalpy tranzıt qurylymyndaǵy úlesi 2013 jyly 24% bolsa, qazir 40%-ǵa jetti.

Qarqyndy damyp jatqan 2 ózekti tranzıttik dáliz bar. Birin­shisi – Transkaspıı halyqara­lyq kólik baǵyty. Onyń búgingi ótkizý qabileti – 6 mln tonna. Tasymal kó­­lemi sońǵy 4 jylda 800 myń ton­nadan 4,1 mln tonnaǵa kóbeıip, 5 ­ese artqan. Júk jetkizý merzimi 58-60 kúnnen 13-15 kúnge deıin qysqar­dy. Osy maqsatta Ázerbaıjan, Túr­kııa jáne Grýzııa elimen bir­ge ta­symaldaýda kezdesetin keder­gi­lerdi joıatyn jol kartasy beki­tildi. Endigi mindet – marshrýt qýa­tyn taıaý arada 10 mln tonna­ǵa jet­kizý. Ekinshi dáliz – Soltústik-Ońtústik halyqaralyq kólik dáli­zi. Bul baǵyt zor áleýetke ıe. Júk­tiń negizgi úlesi Reseıde qalyp­ta­syp, Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderge tasymaldaýǵa arnalǵan. О́tkizý qabileti – jylyna 10 mln tonna. Búginde Reseı, Túrikmen­stan, Iran elimen dálizdi sınhrondy damytýdyń Jol kartasy bekitildi. Sóıtip, túıisý stan­­salaryn jańǵyrtyp, onyń ót­kizý qabiletin 23-ten 33 pa­ıyzǵa deıin, ıaǵnı 1,5 ese arttyrý qarastyrylǵan. Budan bólek, Re­seı jáne Túrikmenstanmen birle­sip biryńǵaı operator qury­lyp, 50%-ǵa deıin tarıftik jeńil­dik engizildi. Nátıjesinde, baǵyt­­tyń ótkizý qabiletin 2 ese ósirip, jylyna 20 mln tonnaǵa deıin jetkizý kózdeledi.

Dálizderdiń damýynda Aqtaý men Quryq teńiz portynyń ınfra­qurylymy mańyzdy ról atqarady. Bul rette, basymdy­lyq konteınerlik tasymaldaý­ǵa berilip otyr. Aldaǵy 3 jylda Aqtaý portynyń konteıner óńdeý qabiletin 140 myńnan 550 myń konteınerge deıin ulǵaıtý josparlanǵan. Ol úshin qytaı­lyq «Lıanıýngan port» kompanııasymen birge konteınerlik hab qurylysy bastaldy. Oǵan qosa, germanııalyq «Renus», amerıka­lyq «Wandernet», fransııa­lyq CMA CGM kompanııalary­men qosymsha 300 myń konteınerlik termınal uıymdastyrý pysyq­talyp jatyr. Quryq portynda kópfýnksıonaldy «Sarja» termınaly qurylysy qolǵa alynǵan. Sondaı-aq Mańǵystaýda óndirilýi josparlanǵan, jasyl sýtegini tasymaldaýǵa arnalǵan tıisti ter­mınaldyń jobalanǵanyn atap ótken jón.

Kelesi negizgi máseleniń biri – otandyq flottyń jetispeýshi­ligi. Quryq – Alıat qatynasynda tek ázerbaıjandyq paromdar jumys isteıdi. Qazir bizge kemi 7 birlik keme qajet. Bul óndi­risti qalyptastyrý boıynsha túr­kııalyq YDA jáne ASFAT kompanııasy zaýyt qurylysyn basta­ǵa­ly tur.

Otandyq dálizderge júk aǵy­nyn tartý úshin shet elderdiń júk jınalatyn aýmaqtarynda syrtqy termınaldar qalyptastyry­lyp jatyr. Lıanıýngan porty men Sıan qalasynyń qurǵaq por­tynda Qazaqstan-Qytaı termı­naldary bar. Sondaı-aq Grýzııa­nyń Potı portynda qazaqstan­­dyq kásipkerdiń termınaly jumys isteıdi. О́ńdeý qabileti – jyly­na 500 myń konteıner. Alıat ­por­­­tyn­da, Máskeý mańyndaǵy Se­lıa­­tı­­no­da, Belarýstaǵy Svıs­loch stan­sa­synda, Tashkent­te­gi ter­mı­­nal­dar­dyń qurylysy ­py­syq­tal­dy. Qury­lys jumysta­ry kelesi jyly basta­lady. Jal­py qýat­ty­lyǵy jylyna 1 mln 200 myń kon­teınerdi quraıdy. Al­da­ǵy ýaqytta Rýmynııanyń Kon­stansa, Majarstannyń Býda­pesht, Qytaıdyń Úrimshi qala­synda birlesken termınaldar uıymdastyrylady. Nátıje­sin­de, syrtqy termınaldar qýaty 5 ese ósedi. Bul basty júk qa­lyp­tastyrýshy elderden júkti ­otan­dyq dálizderge tartýǵa múm­kindik beredi.

1 401 km temirjol jóndeldi

Tasymaldyń úzdiksiz jáne ma­gıstraldyq temirjoldar­dyń qýatyn arttyrý maqsatyn­da 2029 jylǵa deıin 11 myń sha­qyrym te­mirjol ýchaskesine jóndeý júrgizilmek. Onyń ­2 800 sha­qyrymynda tıisti jumys aıaq­taldy. Jalpy uzyndyǵy ­5 myń shaqyrym bolatyn jańa jáne ekinshi jol qurylysy, ­2 myń 600 shaqyrym avtoblokırov­ka­ny engizý men 184 stansany jań­ǵyrtý josparlanǵan. Dos­tyq – Moıynty temirjol telimin­degi ekinshi jol men Almaty aınal­ma joly qurylysynyń ­75%-y salynyp bitken. Sondaı-aq Darbaza – Maqtaaral jáne Baq­ty – Aıagóz jelileriniń quryly­sy bastal­­dy. Qytaı baǵytyn­daǵy temir­jol ót­kizý pýnktteriniń ótkizý múm­kindigi 28 mln tonna bolsa, bıylǵy suranys 30 mln ton­nany qura­dy. Bul rette, júktiń ósip kele jatqan kólemin qamtama­syz etý maqsatynda ótkizý pýnktteri­niń qýatyn arttyrý úshin Baqty – Aıagóz jańa temirjolyn iske asy­rý bastaldy. Ol jylyna qosym­sha ­20 mln tonna júk ótkizý múm­kin­digin beredi.

Altynkól stansasy jańǵy­ryp bolǵanda, onyń ótkizý qabiletin ­12-den 21 mln tonnaǵa deıin ul­ǵaıtady. Dostyq – Moıynty ýchas­kesinde qabyldaý-jóneltý park­teri men termınaldyq ınfra­qu­rylymdy keńeıtý jumysy júr­gizilip jatyr. Bul stansanyń ótkizý qabiletin jylyna 16-dan 35 mln tonnaǵa arttyrady. Nátıjesin­de, Qazaqstan men Qytaı ara­syn­daǵy temirjol pýnktteri­­­niń qýa­ty 2,5 ese kóbeıip, 76 mln ton­­­­naǵa jetedi. Jańa baǵdar­dyń biri – mýltımodaldyq baǵyt­tar­dy qalyptastyrý. Bul jobada Qytaımen shekarada tórtin­­shi te­mirjol ótkizý pýnktin ashyp, Tu­ǵyl eldi mekenine deıin 120 km temirjol jáne sol jerde ózen portyn salý josparlanǵan. Jo­ba Ertisten ári qaraı Ob óze­ni arqyly Soltústik teńiz­der­ge shy­ǵyp, Qytaı men Reseı ara­syn­­da Qazaqstan aýmaǵynan ótetin jańa mýltımodaldy tranzıttik dáliz­di qalyptastyrady. Tasymal­­daý kólemi – jylyna 2 mln 500 myń tonna.

Avtokólik tasymaly artyp keledi

Avtokólikpen tasymaldaý jyl­dan-jylǵa eselep ósip keledi. Byl­tyr tranzıt 40%-ǵa, al ımport/eksport 20%-ǵa ulǵaıdy. Ásirese Qytaımen tasymal qarqyny óte joǵary. О́tken jyly ımport/eksport 2 jarym ese, tranzıt 2 ese ulǵaıyp, tıisinshe 1,8 jáne 2,2 mln tonnany qurasa, bıyl 9 aıda osy kórsetkishter taǵy da
59 jáne 67 %-ǵa ósken.

Kórshi elder de tranzıt ále­ýetin arttyrý maqsatynda tıis­ti ınfraqurylymdy damytýǵa ki­ris­ken. Sondyqtan bizdiń el ar­qy­ly ótetin qosymsha 3 marshrýt alǵa shyǵyp tur. Birinshi – Batýmı – Varna – Konstansa ar­qyly sý joly, ekinshi – Baký, Grý­zııa arqy­ly Túrkııaǵa shyǵa­tyn mýltı-­modaldy jol, úshinshi – Túrik­men­stan – Iran – Túrkııa arqyly Eýropaǵa shyǵatyn qur­lyq joly.

Kóliktiń basqa túrlerimen sa­lystyrǵanda eń joǵary tasymal ósimin avtokólik kórsetip otyr. Sondyqtan avtomobıl tranzıtin ári qaraı damytý basty baǵyt­tyń biri bolýy kerek. Ol úshin sala­daǵy ákimshilik sharalardy tıimdi retteý men ınfraqurylym­dy jaqsartý mańyzdy. Máselen, ­bıyl Qytaı, О́zbekstannan tasy­­mal úshin beriletin sheteldik ruqsat blankileri tolyqtaı elektrondy formatqa ótti. Nátıjesinde, reıs sany О́zbekstanmen, 6 myń­nan 36 myńǵa, Qytaı­men 113-ten 230 myńǵa deıin ósken. Sóıtip sheteldik blankilerdi qol­daný úrdisindegi adamı faktor to­lyq alynyp tastalyp, sybaılas jemqorlyq táýekeli túbegeıli jo­ıyldy.

О́tken jyly Sıan qalasynda qol qoıylǵan kelisim negizinde otandyq avtokólikter Qytaıdyń ishki aımaqtaryna, al qytaılyq kólikter Quryq portyna deıin júkterdi jetkizýge nemese tranzıtpen ótýge múmkindik aldy. «Nur Joly» ótkeliniń jumys ýaqy­ty táýlik boıyna aýystyryldy, qalǵan 5 ótkel ýaqyty 2 saǵatqa uzartyldy. Túrikmenstanmen qol qoıylǵan kelisimshartqa sáı­kes, osy el arqyly tasymaldardy ruqsatsyz júzege asyrýǵa qol jetti. Bul óz kezeginde, Qy­taıdan Eýropaǵa, Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran – Túrkııa arqyly júkterdi kedergisiz tasý dálizin odan ári damytýǵa yqpalyn tıgizedi.

Bıyl elimizde 12 myń km jol jóndeýden ótti. 2030 jylǵa deıin Qyzylorda – Aqtóbe jolyn 4 jo­laqtyǵa aýystyrý, sondaı-aq Sary­aǵashtyń birinshi sanattaǵy aınalma jolyn salý josparlanǵan. Qal­bataý – Maıqapshaǵaıdy rekonstrýksııalaý, Qaraǵandydan Boǵaz aýylyna deıingi joldy ortasha jóndeý júrip jatyr. 2025 jyly Qaraǵandy – Jezqazǵan avtojolyn rekonstrýksııalaý jumysy bastalady. Nátıjesinde, qazirgi Batys Eýropa – Batys Qytaı dá­lizine balamaly jańa marshrýt qalyptasady. Uzaqtyǵy 736 km bolatyn Beıneý men Sekseýil arasyn jalǵaıtyn jańa jol salynady. Qurylysy 2027 jyly bastalady. Bul Aqtaý men Quryq portyna jáne Túrikmenstanǵa ­baratyn joldy 900 km-ge qysqar­typ, ońtústik pen batys óńiri­niń baılanysyn arttyrady.