– Nabıra hanym, bıyl Memlekettik ortalyq mýzeıde kóptegen aıshyqty is-sharalar ótkeninen habardarmyz. Solardyń ishinde Álkeı Marǵulan men Kemel Aqyshevtiń mereıtoılaryna oraı uıymdastyrylǵan kórmeler kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Kórme ótkizýdegi maqsat-mindetterińiz qandaı boldy?
– Taǵy bir jyl tarıh qoınyna súńgip barady. Bul jyl jalpy qazaq tarıhy úshin aıtýly jyl boldy dep aıtqan bolar edim. Tarıhqa órnek salǵan mol-muralarymyzdy zerttep-zerdelegen, búginge jetkizgen ári keıingi zertteýshiler úshin dańǵyl jol salyp bergen qos alyp Álkeı Marǵulan men Kemel Aqyshev qazaq tarıhyndaǵy qaıtalanbas tulǵalar. Ol kisilerdi bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıtyn egiz uǵym dep ataýymyzǵa bolady. Sebebi ekeýi de ulttyq mádenıet pen ǵylymnyń óristeýine ólsheýsiz úles qosty. Sondyqtan qaıratker tulǵalarymyzdyń mereıli jyldary jaı naýqanshyldyq úshin emes, jas urpaqqa taǵylym beretin, tarıhqa qurmet jasap, ótkenge salaýat aıtatyn biregeı jobalarmen este qalsa dedik. Memlekettik Ortalyq mýzeıde olardyń shyǵarmashylyǵy men ómir tynysyna qatysty kóptegen jádigerler saqtaýly tur. Atalǵan muralardy kópshilik nazaryna usyna otyryp, jas izdenýshilerge tyń taqyryptarǵa jol ashylsa degen maqsatymyz bolǵany ras. Eń bastysy kórmege kelgen kórermenge bul muralardyń ǵylymı tujyrymdamasyn tanytqymyz keldi. Bul oıymyz belgili bir deńgeıde óz mejesine jetti dep oılaımyn.
– Endi osy kórmelerge jekeleı toqtalyp ótsek. Memlekettik ortalyq mýzeıde kórnekti ǵalym, arheolog Kemel Aqyshevtiń nendeı muralary saqtaýly tur?
– О́zińiz aıtqandaı, «Qazaqstan arheologııasynyń temirqazyǵy» dep atalǵan kórmede ǵalymnyń shyǵarmashylyq murasy men tirshiliginde tutynǵan jeke zattary kópshilik nazaryna usynyldy. Kórme mýzeıdiń arheologııa, etnografııa, fotoqujattar qorynda saqtalǵan biregeı jádigerler negizinde jasaqtalǵan. Ortalyq mýzeıde Kemel Aqyshevtiń shyǵarmashylyǵy men ómir jolyna qatysty 160-tan astam eksponat bar. Ǵalym ómirindegi basty oqıǵalardy beıneleıtin fotosýretter men marapattar mańyzdy jádigerler sanatynda. Qazaqstan arheologııasynyń tarıhy K.Aqyshevtiń esimimen tyǵyz baılanysty desek, el aýmaǵynda júrgizilgen eń aýqymdy arheologııalyq qazba jumystarynda tabylǵan tańdaýly jádigerler ǵalymnyń tabandy izdenisiniń jemisi. K.Aqyshev 1951-1952 jyldary basqarǵan Nura ekspedısııasynyń Nura, Sherýbaı-Nura, Jaqsy men Jaman, Sarysý ózenderi ańǵarlaryndaǵy qorymdardan jınalǵan materıaldar, Jetisý aýmaǵyndaǵy úısinderdiń materıaldyq mádenıetin beıneleýge, onyń evolıýsııasyn baqylaýǵa múmkindik beretin eskertkishterden jınastyrylǵan jádigerler, Besshatyr qorǵanyndaǵy jerleý ornynan alynǵan Tıan-Shan shyrshasynyń birneshe bóreneleri de ekspozısııa tórinen oryn aldy.
Ásirese 1956-1991 jyldardaǵy Jetisý arheologııalyq ekspedısııasynyń materıaldary aıryqsha mánge ıe. Saqtardyń Sarytoǵaı qonysynan alynǵan materıaldar (b.z. I-III ǵǵ.), 1985 jyly túsirilgen qystaýlardyń topografııalyq jobalary, sýarý qurylystary, sý dıirmenderi, iri tas bloktardan jasalǵan qorshaýlardyń sýretteri, ártúrli kezeńge jatatyn Sulý Qoıan qorymynyń qazba materıaldary, 1982 jyldyń kókteminde Sheńgeldi aýylynyń shetinen anyqtalǵan XIII-XIV ǵasyrlarda ómir súrgen belgisiz Shyńǵys áýleti bıleýshisiniń jerleý ornyna qatysty jádigerlerdi de kórme qonaqtary tamashalady. Otandyq gýmanıtarlyq ǵylymnyń damýyna jáne álemdik mádenıetke zor úles qosyp, mýzeı qoryn baǵa jetpes qazynalarmen baıytqan Kemel Aqyshevtiń tulǵasy men shyǵarmashylyq murasy jas izdenýshiler úshin úlken zertteýlerge suranyp turǵan mazmundy taqyryp ekenin atap ótýimiz kerek. Sonymen qatar, sharaǵa tarıh ǵylymdarynyń doktory Zeınolla Samashev, Ulttyq Ǵylym Akademııasynyń akademıgi Jáken Taımaǵambetov, tarıh ǵylymdarynyń doktory Aleksandr Podýshkın, ǵalymnyń qyzy Zarına Kemalqyzy qatysyp, qaıratker ǵalymnyń eńbek joly men ómirine qatysty tyń esteliktermen bólisti.
Elimizde «Mádenı mura» baǵdarlamasy bastaý alǵan tusta ǵalymnyń uly Álisher Kemalulymen mýzeıde tyǵyz jumys istedik. Ol kisi ákesiniń jeke zattaryn, ekspedısııaǵa alyp barǵan dúnıelerin, ózi kıgen kıim-keshekterin, soǵys ardageri retinde alǵan marapattaryn, ǵylymı eńbekterin mýzeı qoryna tabys etken. Qazir jyldan-jylǵa aýa-raıynyń túrli jaǵdaılaryna baılanysty dala eskertkishteri joıylyp bara jatyr. Aqyshev muralary solardyń bárine tereń kózqaraspen úńilýge baǵyt-baǵdar beretin negizdemeler jasady. Muny zerttep-zerdeleımin deıtin ǵalymdarǵa taqyryptar jetip artylady.
– Bilýimizshe, akademık Álkeı Marǵulannyń mereıtoıyna arnalǵan «Ǵylymnyń marǵasqasy – Marǵulan» dep atalǵan is-sharany kóshpeli kórme retinde ǵalymnyń týǵan jerinde ótkizip qaıttyńyzdar. Buǵan ne sebep boldy?
– Iá, kórmeni ǵalymnyń týǵan jeri Pavlodarda, óziniń esimimen atalatyn oqý ordasynyń qabyrǵasynda ótkizýimizdiń ózindik sımvolıkalyq máni bar. Onyń ústine ǵalymnyń týǵan jerinde jyl saıyn «Marǵulan oqýlary» dep atalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótip, tutas el arheologtary sol alańda toǵysady. Kórmeni sonda arnaıy alyp bardyq ári ǵylymı konferensııaǵa qatystyq. Týǵan jeriniń jastary, jas izdenýshiler ǵalymnyń qoltańbasy qalǵan muralardy óz kózimen kórse degen maqsatymyz boldy. 1980 jyldary ǵalymnyń qyzy Dánel apaı, bizdiń mýzeıdiń qoryna ol kisiniń birqatar jeke zattaryn tapsyrǵan. Olardyń ishinde ǵalym dala jumystaryna ózimen birge alyp barǵan aǵashtan jasalǵan, syrty bylǵarymen qaptalǵan jáshigi, aıaǵyna kıgen 42-shi ólshemdegi bylǵary bátińkesi bar. Odan bólek óz qolymen jazǵan «Dala ekspedısııasy» kúndeligin mýzeıdiń asa qundy jádigerleriniń biri dep bilemiz.
Álkeı Marǵulan – bir basyna san túrli sanatkerlik toǵysqan tulǵa. Qazaqstan arheologııasynyń qalyptasýy ómiri men shyǵarmashylyǵy, tikeleı alǵanda, ulttyq arheologııa – etnografııa mektepteri tarıhynyń qalyptasý-damý úderisi onyń esimimen tyǵyz baılanysty. Kórmede fotosýretter, akademık Álkeı Marǵulannyń jeke zattary, qujattar, marapat belgileri jáne ǵalymnyń ǵylymı-zerteý, uıymdastyrýshylyq qyzmetin ári Qazaqstan arheologııasynyń damýyna qosqan úlesin aıǵaqtaıtyn mýzeı qorynan alynǵan materıaldar usynyldy. Sondaı-aq, kórermen Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasynyń izdenisteri barysynda jınalǵan neolıt jáne qola zamanynyń artefaktilerimen qaýyshty. Ortalyq Qazaqstan ekspedısııasynyń sońǵy jyldardaǵy zertteýlerimen Atasý, Aqmaıa, Myrjyq qonystarynan tabylǵan zattar arqyly tanysty. Erte temir ǵasyrynyń eskertkishterinde tasmola mádenıetiniń artefaktileri bar. Ǵalymnyń orta ǵasyrlar tarıhyn zertteýdegi tabystaryn Nura ózeni mańyndaǵy qorymdardan, Otyrar tóbe qalalaryndaǵy qazbalardan jınalǵan dúnıeler, orta ǵasyrlardaǵy qurylys-sáýlet óneriniń eskertkishteri – túrli ǵımarattar maketteri ańǵartady. Kórmedegi etnografııalyq materıaldar tereń tamyrly mádenı muranyń aıǵaǵy. Kórme ekspozısııasyn túrli materıaldar: qazba jumystarynyń panoramasy, jartas betindegi sýretter, arheologııalyq eskertkishterdiń fotosýretteri, sondaı-aq Álkeı Marǵulan jaıly basqa ǵalymdardyń oı-tolǵaýlary tolyqtyrdy.
Ǵalymnyń aıtýly zertteý jumystary arheologııa, etnografııa, fılologııa, qazaq halqynyń mádenıeti, óner tarıhy sııaqty túrli salalardy qamtydy. Ol ótken ǵasyrdyń 40 jyldarynan bastap Qazaqstan aýmaǵyndaǵy arheologııalyq eskertkishterdi izdestirip, zertteý sharalaryn qolǵa aldy. Jetisý, Ońtústik, Batys Qazaqstan jerindegi ejelgi qala mádenıetiniń oryndaryn anyqtap Otyrar, Taraz, Saýran, Syǵanaq, Saraıshyq sııaqty gúldengen otyryqshy turmys ortalyqtarynyń bolǵanyn dáleldedi.
Qola dáýirindegi ejelgi kóshpelilerdiń materıaldyq mádenıetiniń eskertkishterin izdestirý, zertteý jumystaryna Á. Marǵulan 30 jyl boıy jetekshilik etken. Akademık qola dáýirinde Ortalyq Qazaqstan iri órkenıet oshaǵy bolyp munda biregeı beǵazy-dándibaı mádenıeti qalyptasqanyn da ǵylymı negizde dáleldep shyqty.
– QR Memlekettik ortalyq mýzeıdiń jádigerlik qory, ózińiz jetekshilik etetin arheologııa bóliminiń keler jylǵa arnalǵan jospary týraly aıtyp ótseńiz?
– Mýzeıdiń arheologııa bóliminde 30 myń saqtam birlikke jýyq materıal bar. Bile-bilgen adamǵa ǵylymnyń naǵyz ordasy – mýzeı qory. Munyń bári úsh tilde kezeń-kezeńimen sıfrly formatqa kóshirildi. Qajet málimetti kompıýter arqyly terip, ońaı taýyp alamyz. Jyl saıyn mýzeı qory kemi 200-den astam eksponatpen tolyǵyp otyrady. Bıyl ǵylymı ınstıtýt retinde Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı joba usyndyq. Bul joba negizinen Kegen alqabynda ornalasqan eskertkishterdi zertteýge baǵyttalǵan. Bul taqyrypqa tek arheologııalyq turǵydan emes, arheologııa-etnografııalyq turǵydan kelsek deımiz. Eger biz erte temir kezeńiniń qonysyn zertteıtin bolsaq, nege biz qazaqtyń qystaýy men jaılaýyn zerttemeımiz? Olardyń ortasyndaǵy baılanysty nege qaramaımyz... Á.Marǵulan, K.Aqyshev sekildi ǵalymdarymyz sonyń bastaý bulaǵyn bizge kórsetip berdi, ony ary qaraı jalǵaý keıingilerge júkteletin jaýapty mindet.
– Áńgimeńizge rahmet!
