– 2024 jyldyń eń basty ekonomıkalyq qıyndyǵy ne boldy dep oılaısyz?
Qaıyrbek Arystanbekov,
ekonomıst:
– Ekonomıka kólemin eki ese ulǵaıtý úshin ekonomıkalyq ósim jyl saıyn kemi 7%-dy quraýy kerek. Bizde bul kórsetkish 4%-dyń deńgeıinde qalyp otyr. Qýantqan faktor – aýyl sharýashylyǵyna beriletin sýbsıdııalardyń jalǵandyǵyn rastaý. Sonymen qatar shaǵyn jáne orta bıznestiń naqty sany aıtyldy. Biz buryn onyń ekonomıkadaǵy úlesi 20%, 30% dep keldik, rasynda ol shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaý platformasynda onyń kólemi 7% dep málimdedi. Mundaı málimdeme tuńǵysh ret jasaldy.
Ǵalym Qusaıynov, qarjyger:
– 2024 jyldyń negizgi synaǵy bıýdjet boldy der edim. Bıýdjet tapshylyǵy Ulttyq qor esebinen jabyldy. Memlekettik shyǵystardyń ósýi ınflıasııalyq úderisterdi jedeldetti, bul Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemeni kóterý qajettigine ákelip soqty. Joǵary bazalyq mólsherleme ekonomıkanyń naqty sektoryna nesıe berýdi tejeıdi. Bir mezgilde kóptegen sala úshin 6%-ben nesıe bergen memleket qosymsha júktemeni ulǵaıtty, sebebi naryqtyq mólsherleme men memlekettik mólsherleme arasyndaǵy aıyrmashylyq ósti. Úlken tapshylyq pen joǵary mólsherleme memlekettik boryshqa qyzmet kórsetýge arnalǵan bıýdjet shyǵystaryn ulǵaıtty. Ulttyq qordan joǵary transfertter teńge baǵamynyń qunsyzdanyp ketýine jol bermedi, bul ónerkásiptiń damýyna jáne el bıýdjetiniń kirisine teris áser etti. Nátıjesinde, 1 dollar 530 teńgege deıin qymbattady.
Bank sektorynyń taza paıdasynyń ósýi – qarjy sektorynyń jetistigi. Ekinshi jaǵynan, bank sektoryn qarjylandyrý daǵdarystyń aldyn alýǵa múmkindik berdi. Ekinshi deńgeıli bankterdiń qazirgi jaǵdaıy ekonomıkalyq daǵdarysqa shydaýǵa múmkindik beredi.
– Turǵyn úı salasynda osy jyldyń eń basty jetistigi men táýekeli týraly ne aıtasyz?
Nazgúl Sárke, sarapshy:
– Eń kórnekti bastamalardyń biri «7-20-25» baǵdarlamasyn keńeıtý, sondaı-aq ıpotekalyq nesıe mólsherlemesin tómendetýge baǵyttalǵan qosymsha tetikterdi engizý boldy. Osy baǵdarlama sheńberinde qaryz alýshylar úshin jeńildikti sharttar belgilendi, sondaı-aq tabysy ártúrli azamat úshin ıpotekanyń qoljetimdiligi artty. Onlaın ótinim berý, ashyq baqylaý júıesi sııaqty sıfrlandyrý úderisterin jaqsartý ıpoteka alýdy aıtarlyqtaı jeńildetti.
Taǵy bir jetistik – qoljetimdi baǵamen turǵyn úı qurylysyna yqpal etetin memlekettik turǵyn úı qurylysy qoryn damytý, sondaı-aq halyq arasynda qarjylyq saýattylyqty arttyrý tetikterin qurý. Bıylǵy basty qıyndyq retinde qurylys materıaldarynyń qymbattaýyn jáne ınflıasııany aıtsaq bolady. Bul qurylys kompanııalary úshin qosymsha shyǵyndar týǵyzyp, turǵyn úı baǵasynyń joǵarylaýyna ákeldi. Sonymen qatar satý-satyp alý mámileleri azaıyp, jyljymaıtyn múlik naryǵynda quldyraý boldy.
– Munaı taqyryby boıynsha osy jyldyń eń eleýli máselesi dep neni aıtar edińiz?
Abzal Narymbetov, sarapshy:
– Osy jyly munaı salasyndaǵy eń eleýli másele – munaı baǵasynyń tómen túsýi. Bylaı qatty quldyrap ketpegenimen, eki jyl burynǵy kórsetkishpen salystyrǵanda áldeqaıda tómendedi. Eki jyl buryn barreline 100 dollar bolsa, byltyr 80 dollar, bıyl 70-tiń mańaıynda tur. Bul jaǵdaı árıne, alańdatady. Sebebi bizdiń bıýdjetimiz munaı baǵasyna táýeldi. Ekinshi másele – munaı óniminiń tómen túsýi. Qatarynan ekinshi jyl. 2022-de 90 mln tonna bolsa, byltyr 89, bıyl 88-ge tústi. Úsh alpaýyt ken orny – Teńiz, Qarashyǵanaq, Qashaǵanda munaı óniminiń tómen túsýi, ken oryndarynyń eskirýi, qysymnyń azaıýy, jańa ınvestısııanyń quıylmaýy, ınvestorlardyń jańa ken oryndaryn ashýǵa qatty yntaly bolmaýy nemese munaı shyǵaryp jatqan ken oryndaryndaǵy munaıdy ustap turý nemese ony kóbeıtýge qyzyqpaýy bizdi alańdatady.
– Byltyr jáne bıyl Qazaqstan munaı tasymalyn ártaraptandyrý boıynsha Ázerbaıjanmen belsendi kelissóz júrgizdi. Tıisinshe ol nátıjesiz de bolǵan joq. Aldaǵy ýaqytta munaı tasymaly turǵysynan Astana men Baký qarym-qatynasy qalaı órbýi múmkin?
– Árıne, Ázerbaıjanmen belsendi kelissóz júrgizildi. 1,5 mln tonnadan 20 mln tonnaǵa deıin ósirýdi qarastyryp jatyr. Bul – ártaraptandyrý saıasatynyń bir bóligi jáne geosaıası jaǵdaıdyń shıelenisýine baılanysty. Qazaqstan eksportqa jibergen munaıynyń belgili bir mólsherin tasymaldaý boıynsha «B» josparyn oılastyryp jatyr. Baký baǵytynda ketip jatqan 3-5% munaı kólemin 25-30%-ǵa deıin jetkizbekshi. Eger geosaıası jaǵdaı qazirgiden de qatty shıelenisse, KTK nemese Atyraý – Samara baǵytyndaǵy munaıdyń ájeptáýir bóligin basqa jaqqa birden jónelte bilýimiz kerek. Sonymen qatar Qytaıǵa 10 mln tonna munaı jibere alamyz, biraq 1 mln tonna ǵana jiberip otyrmyz. Sonda 9 mln tonna kóleminde rezerv bar degen sóz. Degenmen áleýetti tejep turǵan faktorlar bar, ol – Aqtaý portyndaǵy ınfraqurylymdyq múmkindiktiń tómendigi jáne oǵan munaı jetkizýdiń qıyndyǵy.
Qazir elimizde ishki naryqqa munaı jóneltý jyldan jylǵa kóbeıip jatyr. Sebebi munaı ónimderin tutyný kólemi artty. Sonymen qatar munaı-gaz hımııa zaýyttary ashylýda. Polıpropılen óndiretin KPI ashyldy. Polıetılen zaýyty da jumys bastaǵaly jatyr. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta eksporttaý kólemi azaıyp, ishki naryqqa jóneltý kóbeıedi.
– Teńge baǵamyn turaqtandyrý úshin eń birinshi kezekte qandaı basymdyqqa ıe bolýymyz kerek?
Ǵalym Qusaıynov, qarjyger:
– Valıýtamyzǵa bıýdjet tapshylyǵy, teńgerimsiz fıskaldyq saıasat jáne ekonomıkany udaıy sýbsıdııalaý sııaqty ishki faktorlar áser etti. Sonymen birge, energııa resýrstarynyń (munaı, gaz, ýran), metaldar men basqa da paıdaly qazbalardyń baǵasy sııaqty syrtqy faktorlar da bar. Bul qatarǵa rýbl baǵamyn da engize alamyz, sebebi Reseı – negizgi saýda seriktesimiz. Reseıde baǵam quldyrasa, bizdegi reseılik taýarlardyń balama taýarlary arzandaıdy. Mundaı jaǵdaıda eldiń saýda teńgerimi nasharlap, teńge baǵamy qunsyzdanady. Ekonomıkany qurylymdyq turǵydan qalaı ózgertý kerektigi týraly túsinik bolmasa, kez kelgen valıýta baǵamyn retteýdiń ekonomıkalyq máni joq. Valıýta baǵamy eldiń tólem balansyna tikeleı áser etedi jáne baǵam turaqty bolýy úshin birinshi kezekte bizde syrtqy faktorlarǵa táýeldi emes turaqty eksport bolýǵa tıis. Qazir eksportymyzdyń negizin paıdaly qazbalar quraıdy, al óńdeý ónerkásibiniń úlesi aıtarlyqtaı kóp emes.
– 2024 jyly reseılik bankter ishki naryqtan ketti. Biz bul jaǵdaıdan ne uttyq?
– Kez kelgen qysqarý básekelestikke oń áserin tıgizbeıdi. Básekelestik barlyq salanyń damýyn yntalandyrady. Reseı bankteriniń ketýi qarjy sektorynyń damýyna teris áser etti. Olar ekonomıkanyń naqty sektoryn nesıelendirgen iri ınstıtýttar bolǵandyqtan, kásipkerler úshin nesıe qoljetimdiligi edáýir qysqardy. Bizdiń qarjy naryǵyna kirý ońaı emes. Sondyqtan mańyzdy jańa oıynshylardy kórip otyrǵan joqpyz. Qazir bankter týraly zańǵa ózgerister engizý josparlanyp otyr. Qarjy naryǵyn damytý jáne retteý agenttigi jarııalaǵan alǵashqy bastamalar úmittendiredi, sebebi shekteýli lısenzııalar engizý usynylady. Bul básekelestikti aıtarlyqtaı kúsheıtýi múmkin. Biraq ózgeristerdiń nátıjesin 3-4 jyldan keıin kóremiz.
– Bıyl qurylys kompanııalary neni eskermedi dep oılaısyz?
Nazgúl Sárke, sarapshy:
– Qurylys kompanııalarynyń kóbi ekologııalyq taza jáne energııa únemdeıtin tehnologııalarǵa jetkilikti túrde kóńil bólmeı jatyr. Bul baǵytta jumys istemeı, dástúrli qurylys ádisterin qoldaný uzaq merzimde ekologııalyq jáne qarjylyq turǵydan shyǵynǵa batyrýy yqtımal. Sondaı-aq qurylys sapasynyń tómendeýi men merzimderdiń buzylýy da tutynýshylardy alańdatatyn jaǵdaılar bolyp otyr. Jyldan jylǵa órship bara jatqan eń basty másele – turaq kólikjaılarynyń jetispeýi. Osyndaı máseleler boıynsha jaqynda Almaty máslıhaty kezekten tys sessııa barysynda qalany salýdyń jańa qaǵıdalaryn bekitti. Qujatty ákimdik núktelik qurylysqa, taý bókterlerin, jasyl aımaqtar men aýlalardy salýǵa ruqsat bermeý úshin ázirlegen. Jańa erejeler turǵyn úı keshenderin qabyldaý bóliginde qurylysqa qatań shekteýler men memlekettik baqylaýdy kúsheıtýdi kózdeıdi. Bul ereje boıynsha endi tek 3-sanattan tómen emes úıler, ár páterge keminde 1 kólikjaıdan salý kerek. Biraq bul shekteý áli de jetkiliksiz. 4-sanattaǵy úılerge de sondaı talap qoıylýy kerek dep oılaımyn. Sebebi qazir ár otbasynda joq degende 1 kólik bar.
– Energetıka mınıstri bıyl elimizde 87,8 mln tonna munaı óndiriletinin málimdedi. Bul byltyrmen salystyrǵanda tómen. Mınıstrdiń sózinshe, buǵan jospardan tys jóndeý jumystary Qashaǵan, Qarashyǵanaqtaǵy jumystyń toqtap turýy sebep. Bul máseleler jaqyn arada sheshimin taba ma?
Abzal Narymbetov, sarapshy:
– Menińshe, negizgi sebep – kishi jáne orta ken oryndaryndaǵy ónimderdiń azaıyp ketýi. О́ıtkeni ınvestısııa azaıǵan. Teńiz, Qashaǵan, Qarashyǵanaqta aıtarlyqtaı problema joq. Olardyń qazirgi ónimnen de kóbirek óndirýge áleýeti jetedi. Bizdegi problema – olardan basqa, eskirgen ken oryndarynda. Muny ázirge aıtyp jatqan joq. Biraq qashan aıtady eken dep kútip júrmin. Sebebi bir kúni munaı óndirý kólemi qatty túsip ketken kezde ol baıqalyp qalady.
– Dál qazirgi sátte munaı-gaz salasyndaǵy basty táýekelder qandaı jáne olardy jeńildetý boıynsha tıimdi jumystar júrgizilip jatyr ma?
– 2022 jyly basty táýekel eksport bolsa, qazirgi basty táýekel – munaı baǵasy. Sol sebepti, bıýdjet tapshylyǵy artyp jatyr. Teńge de soǵan baılanysty quldyrap ketti. Munaı qansha kóp shyqqanymen, odan túsken tabysty tıimdi qoldanbaıtyn bolsaq, munaı qorymyz kóp bolsa da, qıyndyq týyndaı beredi. Árıne, munaı ónimin túsirmeýimiz kerek. Keıingi 30 jylda munaı basty tabys kózi bolyp keldi. Bıýdjettiń teń jartysyn quraıdy, eksporttyq tabystyń 60%-yn, ishki jalpy ónimniń 20%-yn qurap otyr. Munaıdan shyǵaratyn ónimdi kóbeıtý kerek. Munaıǵa shıkizat retinde qaraı bermeı, odan keıingi tutynylatyn taýar shyǵarýǵa tyrysqan jón. О́zimiz shıkizat satyp, sodan jasalǵan taýardy syrttan satyp ala bersek, ekonomıkamyz kópke barmaıdy. Mysaly, Japonııa, Germanııa, Ońtústik Koreıa elderi shıkizat satyp alyp, sodan jasaǵan ónimderin bizge satyp otyr ǵoı. Ekonomıkany solaı damytyp otyr. Qytaı da sol qatarda.
– Ekonomıkanyń, qarjy sektorynyń damýyn tejeıtin basty problema ne?
Ǵalym Qusaıynov, qarjyger:
– Ekonomıkamyzdy damytý úshin naryqty yryqtandyrýǵa, ınstıtýsıonaldyq ortany damytýǵa jáne jańa oıynshylardyń kirýine kedergilerdi joıýǵa baǵyttalǵan neǵurlym tabandy qurylymdyq reformalar qajet. Ekonomıkany memlekettik qoldaýdyń ózi tolyǵymen qaıta qaralýǵa tıis, óıtkeni qazirgi yntalandyrý tıimsiz jáne memleket jumsaǵan kez kelgen teńgeniń mýltıplıkatıvtik áseri joq. Osy turǵydan alǵanda, maǵan Ulybrıtanııanyń Margaret Tetcher zamanyndaǵy mysaly unaıdy. Tetcher bılik basyna kelgende túbegeıli reforma júrgizdi. Olardyń 70-jyldardyń sońy men 80-jyldardyń basyndaǵy jaǵdaıy bizdiń qazirgi jaǵdaıymyzǵa qatty uqsaıdy: salalardyń rettelýi, ekonomıkadaǵy memlekettiń úlken úlesi jáne Úkimettiń áleýmettik baǵyty.
Bizge jekeshelendirý arqyly memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin qysqartý, baǵany yryqtandyrýdy jedeldetý, jer qoınaýyn paıdalanýdy yryqtandyrýdy jedeldetý, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý, retteýdegi salalyq kedergilerdi qysqartý qajet. Bank júıesinde memleket bankter táýekelsiz kóp aqsha taba alatyn júıeni qurǵanyn kórip otyrmyz, bul ekonomıkanyń naqty sektoryn nesıelendirýdi tejeıdi. Bankter jeke tulǵalarǵa qyzmet kórsetý boıynsha tehnologııalyq turǵydan qatty alǵa ketti, alaıda zańdy tulǵalardy nesıelendirýge asa qulyqsyz. Onyń kóptegen sebebi bar. Aǵymdaǵy shottarǵa paıyzdardy esepteýge tyıym salyp, saldarynan bazalyq mólsherleme ósti jáne bankterdiń kirisi ósti. Al nóldik mólsherlemesi bar qaldyqtardyń negizgi ustaýshylary bıýdjettik uıymdar men jeke tulǵalar bolǵandyqtan, biz osy segmentterdiń EDB paıdasyna ketetin mıllıardtaǵan teńgeni joǵaltatynyn kórip otyrmyz.
Valıýtalyq depozıtterge de qatysty, EDB 1%-ben tartady, 3-4%-ben ornalastyrady, sebebi bizde valıýtalyq depozıtter boıynsha mólsherleme boıynsha shekteý bar. Ne bolmasa, baǵaly qaǵazdar boıynsha jeńildikter aqshany kredıtterge emes, baǵaly qaǵazdarǵa salýǵa yntalandyrady, sebebi nesıe berý úshin ekonomıkalyq tıimdilik bolýy kerek. Al mólsherleme baǵaly qaǵazdar boıynsha mólsherlemeden 20% joǵary bolýǵa tıis. Aıta berseń qarjy júıesin el ekonomıkasyna jumys isteýge yntalandyrmaıtyn mysaldar kóp.
– 2025 jyly baspana naryǵynda qandaı ózgerister bolýy múmkin?
Nazgúl Sárke, sarapshy:
– 2025 jyly ıpotekalyq baǵdarlamalarǵa qatysty zańnamaǵa jańa ózgerister engiziledi dep kútiledi. Bul eń aldymen, ıpoteka alý úderisin ońtaılandyrýǵa jáne jeńildikti mólsherlemelerdi alý sharttaryn jeńildetýge qatysty. Sondaı-aq azamattarǵa júktemeni azaıtý úshin sýbsıdııalaýdyń jańa tetikterin engizý josparlanǵan. «7-20-25» baǵdarlamasyna da ózgerister engizbekshi. Mysaly, áskerı boryshyn óteýshilerge qyzmet ótkerý merziminde jáne ol aıaqtalǵannan keıin 60 kúndi qamtıtyn kezeńge negizgi borysh pen syıaqy boıynsha merzimdi keıinge qaldyrý kózdeledi.
– BJZQ-dan qarjy alý kelesi jyly da jalǵasatyn sekildi. Bul bastamany toqtatý kerek pe? Álde azamattarymyz úshin tıimdi tetik bolyp tur ma?
– BJZQ-dan qarjy alý bastamasy azamattar úshin tıimdi tetik bolyp tur, sebebi bul óz qarajaty men jınaǵyn tıimdi paıdalaný múmkindigin beredi. Alaıda bul bastamanyń uzaqmerzimdi turaqtylyǵy men qoǵamǵa áseri jóninde júıeli taldaý qajet. Eger bul tetik tek qana baspana máselesin sheshýge emes, azamattardyń zeınetaqy jınaǵynyń bolashaǵyna zııan keltirmese, onda ony jalǵastyrý paıdaly bolýy múmkin.
Qaıyrbek Arystanbekov,
ekonomıst:
– Bizdegi halyqtyń qaltasyna aýyr tıetin salyqtyń túri – ınflıasııa. Úkimet ınflıasııamen barynsha kúresip jatyr. Biraq Ulttyq banktiń aqsha-nesıe saıasaty men Úkimettiń fıskaldy saıasatynyń arasynda qarama-qaıshylyq bar. Sol másele áli sheshiler emes.
Abzal Narymbetov, sarapshy:
– Shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna kóbirek mán berý mańyzdy. Ol – adamı kapıtal: bilim, tehnologııa, ınnovasııa. Osy úsh eń basty qundylyqtar negizinde el damıdy. Munaıy azaıǵan Birikken Arab Ámirlikteri basty kózirin jyljymaıtyn múlikke, týrızmge qaraı aýystyrdy. Saýd Arabııasynyń da kóshken joly osy. Jalpy, munaı shyǵaratyn elder ártaraptandyrý joldaryn qarastyryp jatyr. Elimiz de osy saıasatty ustanǵan, biraq onyń qanshalyqty tıimdi bolǵanyn ýaqyt kórsetedi. Munaıǵa degen táýeldilik áli de bolsa qatty baıqalady. Bıýdjettegi munaı baǵasyn qymbatyraq kórsetip, kóbirek óndirýge tyrysamyz. Ol jaqsy úrdis emes.
– Áńgimelerińizge rahmet.
Dóńgelek ústeldi júrgizgen –
Abaı Aımaǵambet,
Gúlbarshyn Aıtjanbaıqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
