Fransýz dramatýrgııasy klassıkalyq týyndylarynyń biri bolyp tabylatyn «Ispan dvorıany» pesasy qazaq sahnasynyń tórine jol tartty. Ony «Don Sezar de Bazan» degen atpen M.Áýezov atyndaǵy Qazaq akademııalyq drama teatry sahnasyna Qazaqstanǵa eńbegi sińgen qaıratker, belgili rejısser Áýbákir Rahımov qoıdy.
Teatr úshin premera – qashanda úlken jańalyq. Eger ol klassıkalyq shyǵarma bolsa, jańalyq qubylysqa aınalyp ketedi. Jalpy, fransýzdyń qaı zamandaǵy klassıkasy bolmasyn, bizdiń sahnalarymyz úshin jıi qonaq bolyp júrgen joq. Al XIX ǵasyrdan beri tuǵyrdan túspeı kele jatqan bul týyndynyń mynadaı tarıhy bar. Aldymen fransýzdyń ataqty jazýshy-dramatýrgi Vıktor Gıýgo «Rıýı Blaz» degen pesa jazyp shyǵady. Bul shyǵarma sahnaǵa qoıylǵan kúninen kórermenniń zor qoshemetine bólenedi. Bir qyzyǵy, onda ekinshi plandaǵy keıipker sanalǵan Sezar de Bazannyń obrazy da óte kórnekti shyǵady. Sondyqtan bas qaharman – Rıýı Blazdy somdaǵan belgili akter Frederık Lemetrdiń endigi yqylasy osy ekinshi geroıdy beıneleýge aýa beredi.
Muny baıqap qalǵan fransýzdyń basqa dramatýrgteri Fılıpp-Fransýa Dıýmanýar men Adolf-Fılıpp d`Ennerı avtoryń ruqsatymen tap osy Sezar de Bazandy bas keıipker etip alatyn jańa pesa jazbaqshy bolady. Atalmysh drama 1843 jyly «Ispan dvorıany» degen ataýmen jazylyp bitedi. Ol kelesi jyly sahnaǵa jol tartady. Spektakl birden kórermenniń kózaıymyna aınalyp ketedi. Ol kóp uzamaı shet elder sahnalaryna shyǵa bastaıdy. Sondaı dúmpýmen Reseıge jetken shyǵarma 1856 jyly Máskeýdegi Kishi teatrda qoıylady. Onyń «Don Sezar de Bazan» degen atpen berilgen oryssha nusqasynyń alǵysózin jazýshy Maksım Gorkıı jazady. Pesa budan keıin de Reseı teatrlarynda birneshe ret qoıylady. Olardyń arasynda «Syǵan grafınıasy» degen ataýmen sahnalanǵandary da bar. Budan bólek, orys kınorejısserleri atalmysh pesa boıynsha eki ret kartına túsiredi. Bulardyń bári de kezinde úlken tabystarǵa ıe boldy. Sóıtken týyndy, mine, arada bir jarym ǵasyrdan astam ýaqyt ótkende, bizdiń sahnamyzǵa kelip otyr.
Pesany qazaqshaǵa aýdaryp, ony ózi sahnalaǵan rejısser Áýbákir Rahımov osyǵan oraı bizge týyndynyń munda jetýiniń syryn da aıtyp berdi. Kezinde GITIS-ti oqyp, bitirgen Ábekeńniń aıtýynsha, oqý ornynyń kitaphanasynda atalmysh pesa engen jalǵyz ǵana jınaq bolǵan. Ony stýdentter oqý zalynda kezekke turyp alyp, oqyp shyǵady eken. Týyndyny osylaı jata-jastana oqyp júrgeninde oǵan qatty qyzyǵyp, keıin qazaq sahnasyna da shyǵarýdy armandaǵan bolashaq rejısser ony qolma-qol kóshirip alady. Elge kelgesin, asyqpaı aýdarady. Keıin bitken qoljazbasyn teatrdyń ádebı bólimin basqaratyn belgili qalamger Asqar Súleımenovke kórsetedi. Al Asekeń tárjimaǵa joǵary baǵa beripti. Biraq týyndyny birden sahnaǵa alyp shyǵýdyń oraıy kele qoımaıdy.
Baǵy osylaı ashylǵan qoıylymdy kórermen jyly qabyldady. Ol rejısserdiń ózindik ımprovızsııalyq jańalyǵy – ıtalıannyń del arte komedııasynyń keıipkerleri – Trýffaldıno men Arlekınniń oıyn jelisin alǵa jeteleýimen bastaldy. Bular budan keıin de jurt aldyna árádik shyǵyp turady. Sóıtip, pesada múldem joq geroılardy sahnaǵa shyǵarý arqyly «teatr ishinde teatr» tásilin qoldanyp, ondaǵy oqıǵalardyń mánin asha túspek bolady.
Spektakldiń oqıǵasy bizdi XVII ǵasyrdaǵy Ispanııaǵa alyp barady. Koroldiń birinshi mınıstri don Hose koroleva Marııaǵa syrttaı qatty ǵashyq bolady. Biraq ǵashyǵynan ózi kútken jyly shyraıdy ala almaǵasyn, ol korol Karl Ekinshi men korolevanyń arasyna ot salmaqqa shyndap kirisedi. Bir joly koroldiń kóshede án salyp, bı bılep júrgen sulý syǵan qyzy Marıtanaǵa yntyq bolyp qalǵanyn sezip qoıǵan ol kegin osy jeli arqyly qaıtarýǵa bel baılaıdy.
Bul kezde ákeden qalǵan bar baılyǵyn shashyp-tógip, taqyrǵa otyryp qalǵan seri aqyn don Sezar de isti bolyp, ólim jazasyna kesilip jatady. Don Hose óler aldynda buǵan kishkentaı nársege septigin tıgizýdi – bir beıtanys qyzben jalǵan nekege turyp, onyń dvorıan tıtýlyn alýyna kómektesýdi ótinedi. Al qalyńdyǵy syǵan qyzy Marıtana bolyp shyǵady. Pıǵyly aram birinshi mınıstrdiń mundaǵy oıy kóshede júrgen teksiz qyzdy grafınıa retinde korolmen tanystyryp, olardyń qyzyǵyna batý bolady. Biraq, qyrsyq shalǵanda, ottaı laýlaǵan asaý qyz bir kórgende-aq don Sezardyń óziniń júregin jaýlap alady. Aqyrynda joly bolǵysh jigitti dostary týra kelgen ajaldan qutqarady. Olar úkimdi oryndaıtyn sarbazdardy myltyqtaryn qur dárimen oqtaýǵa kóndiredi. Osylaı ǵaıyptan taıyp aman qalǵan seri jigit úıine kelgende «áıelimen» kezdesýge kelip turǵan koroldi kóredi. Bul jerge jasyryn atpen kelgen korol istiń mánin bilgesin, zytyp turady.
Sońynan don Hoseniń jaǵdaıdy túzetip, korol men syǵan qyzynyń qaıta kezdesýlerin uıymdastyrmaq bolǵan áreketinen túk shyqpaıdy. Muny bárin sezip qalǵan don Sezar arandatýshy birinshi mınıstrdi óltirip, óziniń zańdy jubaıymen qosylady. Al monarh óziniń masqarasyn shyǵarmaǵanyna razylyq retinde don Sezarǵa Valensııanyń gýbernatory bolýdy usynady. Biraq óziniń kóńilindegideı jar taýyp, baqyttan basy aınalyp júrgen seri jigit baılyq pen dańqtan bas tartyp, súıgenimen qala bergendi jón sanaıdy. Keıipkerlerdiń arasynda órbıtin osyndaı nebir shıelenisti oqıǵalarǵa toly qoıylymdaǵy jeliler óz kórermenin áste beı-jaı qaldyra qoımaıdy.
Spektakldiń ıdeıasy aıtar oıy mahabbatqa adaldyq, súıispenshilik taqyryby, «mahabbat» atty uly sezimniń dáreje tańdamaıtynyn ańǵartý bolyp tabylady. Muny rejısser fransýzdardyń «problemasyz komedııa» degen uǵymy aýanynda jetkizýge umtylady. Ondaı komedııalardyń ádibi negizinen astarly dúnıelermen óriledi. Biz sóz etip otyrǵan spektaklde bul ádis te bar. Jalpy, Áýbákir Rahımov – óte bilimdi, únemi izdenis ústindegi rejısser. Onyń sahnany kórkemdeýge degen talǵampazdyǵy qoıylymnyń ssenografııasynan da kórinip turdy. Sol sııaqty spektakldi qoıý barysynda shyǵarmashylyq toptaǵy sýretshige, sahna saıysyn daıyndaýshyǵa talap qoıa biletini anyq ańǵaryldy. Onyń ssenografııada ıtalıannyń del arte komedııalarynyń maskalary arqyly jasaǵan kórinisteri shynynda da oqıǵa jelisin asha túsetin utymdy sheshim bolyp shyqqan. Osy oraıda spektakldiń kórkem ssenografııasyn jasaǵan qoıýshy-sýretshi Erlan Tuıaqovtyń orta ǵasyrlardaǵy ıspan qalalaryn kóz aldyna ákelý úshin zor eńbek sińirgenin de aıta ketkenimiz lázim.
Endi akterler jóninde birer sóz. Rejısser spektaklge negizinen teatrdyń jas býyn ókilderin tartypty. Degenmen, aralarynda saqa atanyp qalǵan tarlandar da barshylyq. Akter Ǵalymbek Ospanovtyń oınaýyndaǵy aqsúıek don Sezar de Bazan serilikpen júrip, ákeden qalǵan baı muradan qur qalsa da, mahabbatyna adal bolyp kórinedi. Oryndaýshynyń plastıkasy óte jaqsy, qalaı jumbazdasa, solaı ıilip salady. Onyń qylyshtasatyn sahnasy da akter sheberligin tanytady. Alaıda, obrazdy ashýda ushqalaqtyǵy men tym ásireleýshiligi basym bolyp ketken. Qoıylymdaǵy orny bólek Marıtananyń beınesin somdaǵan Botagóz Jaqypbekovanyń da bir qaınaýy ishinde jatqan tustary bar. Ol tóńiregindegi jurtty ıirip te, úıirip te áketetin qyzýqandy syǵan qyzynyń tulǵasyn aqyryna deıin bere almaǵan. Obraz biz kútkennen báseń shyqqan. Alǵashqy kórinisten-aq kózge túsetin boıjetkenniń: «Maǵan Madrıdtińeń laýazymdy adamdary kóńil bóle bastady, olar tipti kemelerin toqtatyp qoıyp, meniń ánimdi tyńdaıtyn boldy», deýinde astamshylyqpen qosa, ózine degen senim de bar edi. Bul Marıtanyń shyn bolmys-bitimin baıqatatyn. Biraq osy órlik negizinen sóz júzinen asa almaǵan. Budan ári, Hose de Senteramnyń arqasynda grafınıaǵa aınalǵan kósheniń keshegi bıshi qyzynyń ózin torǵa qamalǵan totydaı sezinbeı, aqsúıekterdiń ómirine tez beıimdele salýy pesadaǵy Marıtanadan alshaq. Buǵan qaraǵanda, markız de Montefıoreniń obrazyn jasaǵan akter Bekjan Turystyń oıyny barynsha shynaıy kórindi. Onyń kúlki týǵyzatyn sahnalary jıi kezdesedi. «Soqyr taýyqqa bári bıdaı, otyraıyq ta kúteıik» deıtin markız don Hose de Santaremniń bir sózinen de shyǵa almaýy arqyly óziniń jaǵympaz, jylpos, bir basynyń qamyn kúıtteýshi álsiz adam ekenine bizdiń kózimizdi jetkize túsedi. Talantty akterdiń oryndaýynda onyń tulǵasy óte jaqsy ashylǵan.
Osyndaı biren-saran túıtkilderine qaramastan, premera sátti qoıylǵan dep senimmen aıta alamyz. «Kósh júre kele túzeletinin» eskersek, spektakldiń áli de shıryǵa túsetinine sengimiz bar. Bir sózben aıtqanda, premera qazaq sahnasyna taǵy bir jaqsy jańalyq bolyp qosylyp otyr.
Jańagúl Sultanova,
teatrtanýshy.
ALMATY.
