– Meniń týǵan jerim – Zabqyn aımaǵy. Sonda ósip-óndim. Bir qyzyǵy, eseıgen shaǵymda qyran búrkitke qumartyp, onyń sońyna túsip, zerttep, zerdelep kitap shyǵarsam degen oı bolǵan emes, – dep bastady ol áńgimesin. – Al buǵan ne sebep boldy deseńiz, 1998 jyly týrızm salasyna qaraı oıystym. Bul bir jeke álem eken. Meniń mindetim – týrısterdi fotoǵa túsirýmen qatar, olardyń júrgen-turǵan jerin taspaǵa tartyp, nasıhattaý edi. Birer jyldyń ishinde kádimgideı mamandanyp úlgerdim.
Sheteldik týrısterdi tartatyn tásildiń biri – tamasha fotosýretter túsirip, taratý eken. Kóp jaǵdaıda sheteldikter Baı-О́lkeniń tumsa tabıǵatyn tamashalap, halqynyń tirshiligimen tanysýǵa qumar. Ásirese mundaǵy búrkitshilik óner men qusbegilik dástúrdi álemniń basqa jerinen kezdestire almaısyz. Sondyqtan da, bul ólkedegi búrkit pen búrkitshilik olarǵa keremet tańsyq. О́z basym osyny sezingen soń qazaqtyń qusbegilik ónerin nasıhattaýdy qolǵa aldym.
О́ıtkeni búrkitshilik óner baıyrǵy Baı-О́lkede jaqsy saqtalǵan. Altaıdyń aqbas shyńdary alystan aqsúńgideı munartady, onyń baýyraıynda qolyna qyran qusyn qondyrǵan dalanyń serisi at ústinde shaýyp bara jatyr. Osy kórinisti foto arqyly sóıletý – qandaı ǵajap.
Mysaly, álem tanyǵan Aısholpandy alaıyq. Osy qyzdyń sońynan qalmaı sýretke túsirip, dúnıejúzine taratýǵa tyrystyq. Tek osy búrkitshi qyzdy kórý úshin Baı-О́lkege shet memleketterden qanshama týrıst sabylyp keledi. Bul – ólke úshin úlken qarjylyq tabys. Mysaly, Baı-О́lkede sońǵy 25 jyl boıy jyl saıyn qazan aıynyń basynda «Búrkit toıy» ótip keledi. Bul úrdis qazaq qusbegileriniń ónerin damytýmen qatar, týrıster tarta alýda.
– Sizdiń fotolaryńyz sheteldik basylymdarda da jarııalanyp júr degen sóz ǵoı?
– 2015 jyldan bastap búginge deıin álem tanıtyn bedeldi aqparat quraldary: «The Timts», «Daily News», «Guardian», «The Telegraph», «New York Times», «National Geographic» qatarly gazet-jýrnaldar men portaldarda jarııalanyp júr. Germanııanyń shetelge qatynaıtyn áýe reısterinde alar orny zor «Lúfthanza» kompanııasynyń ushaqishilik jýrnalynda jaryq kórip jatyr.
Jýyqta AQSh-tyń bir aqparat kompanııasy «Búrkit» kitabyn kórip, sondaǵy fotosýretterge qatysty menimen suhbattassaq degen usynys aıtty. Bul albom-kitabym álemge áıgili «National Geographic» brendiniń logotıpimen shyǵyp otyr.
Sondaı-aq IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádeı muralar tizimine engen qusbegilik óner qazirgi tańda álemniń 24 memleketinde azdy-kópti damyp otyr desek, osylardyń ishinde eń bir ejelgi qalpyn buzbaı saqtap, damytyp kele jatqan Baı-О́lke qazaqtary ekeni daýsyz.
– Qazaqtyń qusbegilik ónerin turaqty zertteýmen aınalysyp, foto túsirgenińizge qansha jyl boldy?
– Bıyl 20 jyl bolady. Álemdik statıstıkada jer betinde búrkittiń 60 túri bar delinýde. Baı-О́lke qazaqtary osylardyń ishinde dala búrkitine (Aquila chrysaetos) qumar keledi. О́ıtkeni bul qustyń shúıilýi óte jyldam jáne ań qaǵý qýaty asa epti. Ol qoıandy 3,2 shaqyrym jerden kóredi. Adamnyń kózi 1 metrden kóretin zatty dala búrkiti 7 metrden tolyq kóre alady.
Baı-О́lke kóleminde 400-ge jýyq búrkitshi bary aıtylady. Meniń oıymsha, bul tizimge suńqar, qarshyǵa, ıtelgi sııaqty sháýli (usaq qustar) qyrandardy baýlyp júrgen jastar men jasóspirimderdi qosyp otyrǵan tárizdi. Naqty aıtar bolsam, ólkede tek búrkitshilikpen úzbeı turaqty aınalysyp júrgen adam sany 200 shamasynda.
Aspanda júrgen qyran qusty amaldap qolǵa qondyryp, onymen qoımaı oǵan ań ildirý kez kelgen adamnyń qolynan keletin sharýa emes. Sondyqtan da bolar qazaq aǵaıyndar búrkitke otbasynyń bir múshesi retinde qaraıdy. Onyń baǵym-kútimine aıryqsha mán beredi. Qysta soǵym soıǵanda búrkitke arnap jeke jem daıyndaıdy. Alda-jalda búrkitshi qus salyp júrip, basqa bir úıge tússe, qojaıyndary búrkitti qurmetti qonaq dep qabyldaıdy. Oǵan keterinde úki taǵyp attandyrady. Búrkit turǵan jerge jyn-shaıtan jolamaıdy degen túsinik bar.
Qart qusbegiler árqashan ózine shákirt tárbıeleıdi. Oǵan bilgen-túıgen bilimin, tájirıbesin úıretedi. Biraq kez kelgen adam búrkitshi bola bermeıdi. Bul – atadan balaǵa, baladan nemerege qonatyn óner. Baıólkelik búrkitshilerdiń úıinde ata-babalary 150-200 jyl buryn qoldanǵan búrkit jabdyqtary bar. Olaryn syrtqa shyǵara bermeıdi, qundy zat retinde sandyqta saqtaıdy.
Odan keıin Baı-О́lke búrkitshileri urǵashy búrkitke qumar. О́ıtkeni ol qyran keledi hám dene-turqy erkeginen áldeqaıda úlken. Sóıte tura baptaýǵa tez kóndigetin, tipti eshqashan kóndikpeıtin de qustar bolady eken. Men kórgen qusbegiler kádimgideı qusymen sóılesip, syrlasyp báıek bolyp jatady. Soǵan qaraǵanda qus pen ıesiniń arasynda tylsym til bary anyq.
– Myna «Búrkit» atty týyndyńyzda baıyrǵy kóshpelilerdiń qusbegilik óneri haqynda derekter bar ma?
– Barshylyq. Mysaly, kóne tarıhı qujattarda qusbegilik ónerdiń 4000 jyldyq tarıhy bary jazylypty. Bunyń syrtynda arheologııalyq qazba derekterden tabylǵan artefaktilerge júginsek, Shyǵys Azııa men Ońtústik Sibir jerinde b.j.s.b. 3000 jyldary adamdar jyrtqysh qustardy qolǵa úıretip, ań-qus qaǵýmen aınalysqany jaıynda boljam bar.
Onyń syrtynda, 1253–1255 jyldary fransýz koroli IH Lıýdovık tapsyrmasy boıynsha mońǵol dalasyna saparlap kelgen monah V.Rýbrýktiń jazbasynda: «Kóshpeliler suńqar qatarly jyrtqysh qustardy tomaǵalap, oń jaq qolyna otyrǵyzyp alyp júredi», degen pikir aıtylsa, ataqty jıhankez Qubylaı hannyń ordasynda 15 jyl qyzmet atqarǵan Marko Polo (1254–1324): «Uly qaǵan ordasynda úsh aı bolǵannan keıin teńiz jaqqa qaraı ań aýlap, saıat qurýǵa shyǵady. Bul saparynda onyń qasyna bir túmen (10 myń) qusshy ilesedi. Olar suńqar, qarshyǵa bastatqan aýshy qustardy alyp júredi. Árbir qusshy qus qaýyrsyndy bas kıim kıip, qolyndaǵy qusynyń aıaǵyna óz aty jazylǵan saqına taǵady», dep jazady.
Sol sııaqty, «Mońǵoldyń qupııa shejiresinde» qııat-borjyǵan rýynyń rámizinde suńqar sýreti salynǵany jaıly aıtylsa, Ishki Mońǵolııa jerindegi Arǵy Saıdamdaǵy ejelgi ǵun keshenine júrgizilgen qazba kezinde aqsúıekterge tán altyn táj tabylǵan bolatyn. Osy qundy jádigerdiń mańdaıyna suńqar qustyń beınesi salynypty.
Orta ǵasyrda álemdi jaýlap alǵan mońǵol ımperııasynyń bıleýshileri baǵynyshty elderge suńqar salyǵyn engizgen. Mysaly, Koreıa eli qaǵan ordasyna jyl saıyn myńdaǵan suńqar tektes usaq qyran jiberip tursa, orys knıazi III Ivan 1491 jyly Ordamen jasasqan shartynda jyl saıyn salyqpen qosa aqsuńqar qusyn tapsyratyn bolǵan.
Al qyran quspen ań qaǵý jaıly qazaq folklorynda kóptegen derek baryn ózińiz de bilesiz. Tipti Abylaı zamanynda han ordasyna qarasty 500 búrkit, 300 qarshyǵa bolǵany týraly orys derekterinde jazýly tur.
– Kánigi qusbegilerdiń búrkitti baptaý jáne jemdeý tásilderi týraly málimetter bolsa, tarqatyp aıtyp kórińizshi?
– Baıólkelik qusbegiler: Báıteı Babı, Asylbek Mana, Dalaıhan Boshaı, Shaımurat Asqabyl, Oraldy Jańqabaı, Serik Jeńisbek, Aısholpan Nurǵaıyp jáne basqa da búrkitshilermen jata-jastana áńgimelese júrip, kitapqa engizgen derekter negizinde jaýap bereıin.
Búrkittiń ańǵa túsýi jáne babynyń qanýy onyń jegen jemi, ıaǵnı tamaqtanýyna tyǵyz baılanysty. Kánigi qusbegiler «toq búrkit túlki almaıdy» deıtin qaǵıdany berik ustanyp, qusyna jem berý tásilin sheber meńgerýdiń arqasynda ańshylyq qurady. Jemi sáıkespese búrkittiń kúıi kelmeıdi. Kúıi kelmegen búrkit ańǵa túspeıdi.
Búrkitti jemdeý dep ony semirtip, arytyp, ishin tazalap, etin qatyrýdy aıtady. Bul tásilderdi qusqa jemdi az nemese kóp berý arqyly júzege asyrady. Búrkit negizinen etpen qorektenedi. Keıbir kezderde qajettilikke baılanysty búrkitine balyq, bolmasa qustyń etin jegizetin de búrkitshiler bar.
Ańshylyq maýsymy toqtaǵan jaz mezgilinde túlep otyrǵan búrkitti tez semirtý úshin maıly, qunarly, toq jem beredi. Al qaıyrý kezinde jemniń túrin ózgertip, maısyz, aryq, qunarsyzyn beredi. Sonar bastalǵan ańshylyq kezderi, ıaǵnı qys aılarynda búrkittiń babyna qatysty qunarly, qunarsyz ártúrli jem berip, baptaıdy. Iаkı, búrkit áljýazdana bastasa, maıly et berip qýattandyrady, al qus tym toq bolsa, qunarsyz et berip, ashyqtyrady.
Búrkit jegen jemine saı baby qanyp, zar kúıine keledi. Sondyqtan da búrkitti jemdeý máselesi – qusbegiliktiń asa bir mańyzdy qyry sanalady. Tájirıbeli búrkitshiler qusyna «jyly jem» bergendi quptaıdy. Jyly jem dep jańadan ustaǵan qoıannyń etin aıtady. Sondyqtan da, baıyrǵy qusbegiler qolyndaǵy qusyna osy jemniń túrin turaqty berip otyrý úshin, qosymsha qarshyǵa, suńqar, lashyn sııaqty qoıanshyl qustardy qosyp asyraıtyn dástúr bar. Bul shaǵyn qustardy jas qusbegiler baptap ustap, qoıan aldyrady jáne qusbegilik ónerin úırenedi.
Búrkittiń jemine – qoı, sıyr, jylqynyń eti sapaly sanalady da, eshkiniń eti berilmeıdi. Dala ańdarynyń ishinen – sasyqkúzen men málinniń etin búrkitke jegizýge bolmaıdy. О́ıtkeni bundaı etter qusty buzady. Qusbegiler túlekte otyrǵan búrkitke sýyrdyń etin bergendi qup kóredi. Eger qus túlemeı keshikse, oǵan semiz balyq jegizedi. Birneshe dúrkin toıyp balyq jegen qus júni keýip, tez túleıdi. Maldyń etin búrkitke japyraqtap týrap beredi. Kóbinde maldyń san etin jegizedi. Eskirgen nemese aýyryp ólgen maldyń etin búrkitke berýge bolmaıdy.
– Qyran qusty ańǵa salý týraly ne aıtasyz?
– Qusty ábden qolǵa úıretip alǵan soń ańǵa salady. Bapsyz búrkit ańǵa túspeıdi. Sondyqtan ony baptap, baýlıdy. Qus ártúrli bolady. Keıbiri tym kúıshil, bapshyl keledi. Ony aıyra bilý qusbeginiń mindeti. Tájirıbeli qusbegiler túlek kezine qatty mán beredi. Jaqsy túlegen qustyń júni jetilip, aqsúıektenip áldenedi, syrtynan qaraǵanda qulpyryp turady, júni tolyq jetiledi. Júni jetilgen qus sýyqqa tońbaıdy.
Kóbinde qusty jaz aıynda túletedi. Ol úshin búrkitti taza bulaqtyń basyna baılaıdy. Shymdy sazdan jumsaq tuǵyr jasap otyrǵyzyp, qara tuıaǵyn jetildiredi. Odan keıin tas tuǵyrǵa otyrǵyzyp, tuıaǵyn qataıtyp, shymyrlandyrady. Sosyn qaıyrady. Qaıyrý kezinde jemniń maı-sólin aryltyp, sýyq sýǵa salyp aqjem etip beredi. Jemniń qunary az bolǵan saıyn durys sanalady.
Qusty qaıyrǵan kezde aryqtatyp alýdan saqtanǵan jón. Aryq búrkit ál jınaı almaı qalady. Qaıyrý qyryq kúnge sozylady. Qaıyrýy sáıkesip, babyna kelgen qustyń kúıin tájirıbeli qusbegiler ajaryna qarap biledi. Baby kelgen búrkittiń tós eti juqaryp, sany syrtqa teýip, umsynyp, jutynyp otyrady. Qaıyrýy kem búrkittiń sańǵyryǵy kógildir tartyp turady. Sańǵyryǵy aǵaryp tazarǵan qusty búrkitshiler «talpyndy» deıdi. Keıbir kúıshil qustardy tyńaıtý úshin qoıdyń jaýyryn jáne moıyn etin jegizedi. Ony «moıynǵa qondyrý» dep ataıdy.
– Búrkittiń ań ilý amal-aılasy týraly ne bilesiz?
– Árbir ań búrkitke ońaı aldyrmaıdy. Onyń da tabıǵı qarsylasý tásili bolady. Qorqaq qoıannyń ózi qashyp bara jatyp ústinen búrkit tónip kelgen de inge kiredi, qýysqa tyǵylady. Nemese búrkit shúıilip kelip sypyra bergende, bult berip, qustyń ústinen sekirip ketedi. Eger qatty tar jer bolsa búrkitti tas qaptyryp, ólimge dýshar etedi. Eńiske qaraı qashsa búrkitke tez tutylatynyn biletin qoıan álbette órge qaraı salady. Qoıandy ustaý úshin de búrkitke óte eptilik kerek.
Baby qanǵan qus qasqyrǵa túsedi. Qasqyr túlkideı emes ańǵal, alańǵasar keledi. Bastabynda ne bolǵanyn túsinbeı, tumsyǵynan sheńgeldep alǵan búrkitten qutylý úshin sekirip, týlaı beredi. Alda-jalda búrkittiń sheńgeli bosap ketse, dereý borshalap óltiredi. Sondyqtan da alǵyr qyran qasqyrdy sheńgeldegen kúıi kózin shyǵarýǵa tyrysady. Eń bastysy qusynyń qasqyrǵa túskenin bilgen qusbegi dereý jetip, qolyndaǵy jaraqpen túz taǵysynyń shabyn nemese ishin jaryp kómektesedi.
Úıretilgen búrkit qońyr ańdarǵa da (buǵy, maral, kıik, taýeshki, t.b) túsedi. Kóbinde bıik quz-shaǵyldardyń betinde, tasqa shyǵyp, sereıip turǵan sátinde qońyr ańdy qatty tebinmen túıilip kelip soǵyp, tastan qulatyp jiberedi. Kánigi qusbegiler búrkitti qaıyryp baptaǵan kezde, elik, arqar, taýeshki sııaqty qońyr ańdardyń óli basyn alyp kelip, eki múıiziniń arasyna et baılap, ony jegizip dániktiredi. Keıin ańǵa salǵanda dánikken qus úırengen ádetimen qońyr ańnyń basyna kelip qonady da, onyń eki kózin shoqyp alady. Soqyr bolyp qalǵan ań uzaı almaı aınalyp turyp qalady.
Odan keıin búrkitke ońaı aldyrmaıtyn ańnyń biri – ular. Búrkit shúıilip kelip qalǵan kezde ol quıryǵyn dóńgelente jaıyp, basyn jaýyp, buǵa qalady. Búrkit ulardyń quıryq qaýyrsynyn sypyra ýystap, qapy qalady. Úkini búrkittiń biri alsa, endi biri ala almaıdy. Onyń qaýipti qarýy – ınedeı ótkir tuıaqtary. Sol tuıaqtarymen sheńgeldep búrkittiń denesin jaraqattap, jemsaýyn jaryp jiberedi. Kóbinde búrkit ony ushyp júrgen kezinde eki aıaǵyn bir aıaǵymen qabattaı búrip, sheńgeldep ustaıdy.
Búrkitke málindi ustaý óte qıyn. Málinniń tulyby keń, maıy qalyń bolady. Terisi kólkildep bos jatady. Búrkit kelip ustaǵanda málinniń moıny bas terisiniń ishinen aınalyp kirip ketip, aýzymen búrkittiń aıaǵyn shaınap tastaıdy. Málinniń tistegen jeri men jaraqaty kózge biline bermeıdi, biraq sońynan biteý jaraǵa aınalyp, ýyttanyp, asqynyp búrkitti ólimge de soqtyrady. Onyń ótkir tisteriniń ýyty kúshti bolady. Málindi biletin alǵyr búrkitter onyń aýzyn búre ustap, óltiredi.
Áńgimelesken –
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Astana – Ulan-Batyr – Astana
