Jádiger • 15 Qańtar, 2025

Túrik qaǵandyǵy týraly taǵy bir málimet

100 ret
kórsetildi
2 mın
oqý úshin

Túrki akademııasy men Mońǵolııa Ǵylym akademııasynyń Arheologııa ınstıtýty Mońǵolııanyń Arhanǵaı aımaǵyndaǵy Nomǵon alqabynda 2019 jyldan beri birlesken arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip jatqany belgili. Akademııa ondaǵy Qutluq qaǵan bitiktasynyń tómengi bóligindegi birsypyra tańbaǵa «jan bitkenin» málimdep otyr.

Túrik qaǵandyǵy týraly taǵy bir málimet

2022 jyly Nomǵon-2 ǵu­ryp­tyq keshe­ninde júrgizil­gen arheologııalyq jumystar kezinde ózge de mańyzdy tarıhı jádigerlermen qatar kóne túrik jáne soǵdy jazýlary qashalǵan bitiktastyń joǵarǵy bóligi tabylǵan bolatyn. Bul jazýlardy oqý nátıjesinde kóne túrik bitik jazýymen jazylǵan mátinniń 12 joly («Qutluq qaǵan Túrik ... Táńir uly ...») jáne soǵdy tilindegi mátinniń 6 joly («Kýtlýg hakan...») oqylyp, zertteldi. Má­li­metter osy arheologııalyq es­kert­kishtiń Qutlyq qaǵanǵa tıe­sili ǵuryptyq keshen bolǵanyn ǵylymı turǵydan dáleldeıdi.

2023 jyly joǵaryda atal­ǵan bitik­tas­tyń tómengi bóligi tabyldy. Bul bó­lik­­te de jazýlar saqtalǵan. Alaıda qat­ty za­qymdalǵan ejelgi túrik jazýy oqý­ǵa kelmedi. Degenmen bitik­tastyń art­qy jaǵyndaǵy ishi­nara saqtalǵan qy­taı ıero­glıfterin belgili bir deńgeıde oqý­dyń múmkindigi týdy. О́tken jyly atal­ǵan es­kert­kish Túr­ki aka­de­mııa­­sy men Moń­ǵolııa Ǵylym aka­­­demııasynyń Ar­heo­logııa ıns­­tıtýty tarapynan Ulan-Ba­tyr qalasynda ta­nystyryldy. Sol ara­lyqta Ishki Moń­ǵolııa ýnı­versıtetiniń (Qytaı) mamandary — professor Borjıgıtaı Mó­rón, ǵylym doktorlary Chýı Nıng jáne Sýgar arnaıy shaqy­ry­­lyp, qy­taı mátinin oqý-anyq­taý jumystary jal­ǵasqan bolatyn.

Bitiktastyń tómengi bóligindegi qy­taı jazýy joǵarydan tómenge qaraı tań­balanǵan, al joldar ońnan solǵa qa­raı or­nalasqan. Bul bóliktegi 15 joldyń 3-8 joly oqyldy. Ár jolda shamamen ­24 ıeroglıften bar, jalpy sany 290-300 ıeroglıfti quraıdy.

Ishki Mońǵolııa ýnıver­sıte­tiniń joǵaryda atalǵan ma­man­­­darynyń kóme­gimen osy qań­­tarda bitiktastyń tómengi bó­li­gindegi qytaı mátininiń bir bó­ligi sy­ryn ashty. Osy jumys nátı­j­sinde, 4-jolda «Túrik» sózi men «Kutluq» ata­ǵy (qytaısha oqy­lýy: «Gý-dý-lý») anyq­taldy.

Túrki akademııasy men Moń­ǵolııa Ǵylym akademııasynyń Arheo­logııa ıns­tıtýty bul jańa­lyq Nomǵon-2 ǵu­ryp­tyq ke­she­niniń kóne túrik kezeńine, atap aıtqanda, Ekinshi Túrik Qaǵan­dyǵyn qurǵan Elteris Qutlyq qaǵan (682–692) dáýirine tıesili ekenin málimdep otyr. 

Sońǵy jańalyqtar