Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
О́z mamandarymyzdyń pikir, keńesine kóz júgirtpes buryn, myna derekke toqtala ketelik. Máselen, Kornell ýnıversıtetiniń mamandary adamdardyń únemi sharshap júrýine vırýstar áser etýi múmkin degen paıymǵa kelgen. Eger osynaý boljam da negizsiz emes desek, kovıd kezindegi naýqastardyń ahýalyn eske túsirip kórińiz... Sol sııaqty ǵalymdar sozylmaly sharshaý belgisi úlken kinárat, kesel ekendigine nazar aýdarady. О́ıtkeni únemi dińkelep júretin adam keıde kúndelikti jumysyn da jarytyp atqara almaıdy. Sharshańqylyq ábden demaldym deseńiz de ketpeýi múmkin. Álsizdik sezimi keıde tipti aılarǵa, jyldarǵa sozylatyn jaǵdaılar bar. Sharshańqylyq ýaqyt óte kele joǵalyp ketkendeı kóringenimen, bul belgi qaıta oralady. Zertteýshilerdiń pikirinshe, adamdardyń jıi sharshaýyna enterovırýstar áser etýi múmkin. Ásirese Epshteın-Barr sııaqty gerpes túrleri tez sharshaýǵa ákeledi. Sondaı-aq qalqansha bez gormonynyń azaıýy da únemi sharshańqylyqqa dýshar etedi.
Qarap otyrsaq, osy ahýaldan qutylý jolynda adam balasy álimsaqtan túrli ádis-aılaǵa da barǵan eken. Yqylym zamandarda el kúsh-qýatyn qalpyna keltirý maqsatynda tamaqtarǵa túrli emdik dámdeýishter, dárýmen shópter, et shyryny qosylǵan sharap, buqanyń qanynan alynǵan untaq, kofe, sergektik syılaıtyn átir paıdalanǵany belgili. Tipti taza ishkıimniń ózi adamǵa kúsh beretinin baıqaǵan.
Fransýz tarıhshysy, áleýmettanýshy ári medısına jónindegi maman, gıgıena tarıhyn indete zerttegen Jorj Vıgarello «Orta ǵasyrlardan búgingi kúnimizge deıingi sharshańqylyq tarıhy» atty tolaıym kitap jazyp shyqqan. Qysqasy, tarıhta mundaı zertteýler jetkilikti desek te bolady.
Sonymen búgingi tańdaǵy sozylmaly sharshaý degenimiz ne? Jaıaý júrýdi umytqan, beli qaıysyp eńbek etpeıtin adamdardyń boıyndaǵy bitpeıtin álsizdik qaıdan paıda bolyp jatyr? Osyǵan qatysty Ulttyq gospıtaldiń salamatty ómir saltyn ustaný jónindegi mamany, dáriger Flıýra Smaıylova: «Qazirgi tańda pasıentterdiń kópshiligi «sozylmaly sharshańqylyq» jóninde jıi shaǵymdanatyn boldy. Birqatarynyń biraz demalǵan soń, jaǵdaıy ájeptáýir jaqsarady, dárigerlerge qaıta júginbeıdi. Sozylmaly sharshaý sındromy (CFS) aldymen álsizdik túrinde paıda bolýy múmkin. Mundaı kúıde kemi alty aıdan soń adamnyń ómir súrý salty buzylady. Keıde sebepteri túsiniksiz bolyp keledi», deıdi.
Aıtqandaı, «sozylmaly sharshaý sındromy» termınin alǵash ret 1988 jyly AQSh-tyń Atlanta qalasyndaǵy aýrýlardy baqylaý ortalyqtary (CDC) qoldana bastaǵan. Oǵan deıin bul ahýal túrli ataýlarmen sıpattalǵan. Jalpy «Sozylmaly sharshaý sındromy» dıagnozynda álsizdik, kóńil kúıdiń nasharlaýy, sozylmaly brýsellez ben neırosırkýlıasııalyq dıstonııa sııaqty belgiler baıqalady. CFS ereksheligi – bul jaǵdaıdyń ınfeksııalyq, gormondyq, ımmýnologııalyq ıakı psıhologııalyq sebepteri túpkilikti anyqtalmaǵan. CFS dertiniń damýyna Epshteın-Barr vırýsy da, Laım aýrýy da, kandıdoz da, sıtomegalovırýs da túrtki emes ekendigi dáleldengen.
– Zertteýshilerdiń basym bóligi sındromnyń etıologııasyn kóp faktorly dep esepteıdi. Onyń ishinde genetıkalyq beıimdilik, mıkrobtardyń áseri, toksınder, basqa fızıkalyq áserler men jan jarasy da bar. Degenmen, sozylmaly sharshaý sındromynyń úlken qalalardyń turǵyndaryna tán ekendigine de mán bergen jón. Qalalyqtar qadam basqan saıyn júıkesin tozdyratyn kólik keptelisteri, shýly dybystar, jarq-jurq etken jarnamalarmen betpe-bet keledi, las aýamen tynys alady. Mundaı jaǵdaılar adamdy dińkeletip, kúızeliske, ashý-yza saldarynan sozylmaly sharshaý sındromyna dýshar etip jatyr. Bul kesel kóbinese 30-40 jasta beleń ala bastaıdy. Osy dertke áıelder erlerge qaraǵanda eki ese jıi shaldyǵady, – deıdi F.Smaıylova.
Endi myna qyzyqty qarańyz, resmı derekkózderi dárigerlerdiń de 15%-y kúızeliske tap bolatynyn, 16%-y sýısıdke baratynyn, 27%-ynyń emdelýshilermen áredik janjaldasyp qalatynyn anyqtaǵan. Kishi medısına qyzmetkerleriniń 44%-y jıi kúızelispen alyssa, 64%-y eshqandaı kómekke júginbeı únsiz qalady eken.
Osy taqyrypty zerttep júrgen S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısınalyq ýnıversıtetiniń rezıdenti Laǵyl Baıturǵan sozylmaly sharshaý keselin jıi qaıtalanatyn bas aýrýy, bulshyq, býyn ettiń syrqyraýy, ımmýndyq júıeniń nasharlaýy, jıi sýyq tııý men uıqyshyldyq belgileri arqyly anyqtaýǵa bolatynyn aıtady. Bul belgiler fızıkalyq nemese psıhıkalyq aýyrpalyqtardan da týyndamaıdy. Tipti durys, ábden demaldym degen kúnniń ózinde de ketpeıdi. Túnimen uıyqtap, kúndiz ábden tynyǵyp alǵannan keıin de kúsh-qýattyń bolmaýy, jaǵymsyz kóńil kúı, aýyr jumystan keıin de túnde tez kóz shyrymyn ilmeý, tańerteń qınalyp oıaný, saǵat qońyraýyna tura almaý, moıyn men qoltyq astyndaǵy lımfa túıinderiniń qabynýy, ulǵaıýy, kez kelgen titirkendirgishterge allergııalyq reaksııa berý – osy dıagnozdy qoıýǵa jeteleıdi.
Sozylmaly sharshaýdan qalaı arylýǵa bolady?
– Sozylmaly sharshaý sındromyn emdeý qorǵanys rejimin saqtaýdan, psıhoemosıonaldy kúızelisti azaıtyp, uıqyny qalpyna keltirýden bastalady. Uzaq ýaqyt shıpajaıda demalý, qalpyna keltirý prosedýralary, massaj, júzý nemese jeńil gımnastıka usynylady. Júktemeni birte-birte arttyratyn emdik jattyǵýlar sharshaýdy azaıtýǵa kómektesedi. Mazasyzdaný, toryǵýdy azaıtady, áleýmettik ortaǵa beıimdelýdi jaqsartady. Taǵy bir tıimdi emdeý ádisi – psıhoterapııa. Ol adamnyń kúızeliske tózimdiligin shyńdaýǵa, naqty jaǵdaıdy, shyndyqty qabyldaýǵa, emosıonaldyq reaksııalardy túzetýge baǵyttalǵan, – deıdi F.Smaıylova.
Sharshańqylyq belgileri uzaq ýaqyt ketpese, sozylyp júrip alsa, onda dáriger sımptomdardy jeńildetýge sep bolatyn qosymsha preparattar taǵaıyndaıdy. Naýqasqa antıdepressanttar, mazasyzdyqty joıatyn trankvılızatorlar, uıqyny durystaıtyn, aýyrsynýdy basatyn dári-dármekter qabyldaýǵa týra keledi. «Sozylmaly sharshańqylyqtyń aldyn alýǵa bola ma?», degen saýalǵa mamandar tómendegideı jaýap berdi.
– Qazirde bul keselmen oınaýǵa bolmaıdy. Salamatty ómir saltyn saqtaý, durys tamaqtaný, sportpen shuǵyldaný, uıqy rejimin saqtaý, jatyn bólmede qajetti jaǵdaı týǵyzý, ıaǵnı bólmeniń qarańǵy, tynysh, temperatýra men ylǵaldylyǵy qalypty bolýy kerek. Shamadan tys psıhoemosıonaldy, fızıkalyq kúızeliske jol bermeý, kofeın men energetıkalyq sýsyndardy tutynýdan aýlaq bolý, ózińiz jaqsy kóretin turaqty is-áreketter, áýes ister, serýendeý, jaqsy, jaǵymdy oılardyń da mańyzy erekshe, – deıdi Laǵyl Baıturǵan. – Sozylmaly sharshaý belgisi paıda bolǵan jaǵdaıda ishimdikti, temeki shegýdi dereý doǵarý qajet. Bular kúızelis pen basqa túsken qıyndyqtardy jeńýge kómektespeıdi, kerisinshe sharshaý sezimin odan ári kúsheıte túsedi. Eń bastysy, aýyr jaǵdaıǵa dýshar bolmaı turǵanda, bastapqy kezeńinde qolǵa alyńyz. Eger eńseńiz bir kóterilmeı, dińkeletken jaǵdaı uzaqqa sozylsa dárigermen keńesip, tekserýden ótý kerek.
Adam sebepsizden sebepsiz sharshamaıdy. Medısına qansha jerden qaryshtap damysa da, adam aǵzasy eshqashan túgel zerttelip bitpegen álem bolǵandyqtan, onyń kúsh-qýatyn qandaı dert kemirip turǵanyn dál anyqtaý mańyzdy. Máselen, mamandar «joǵary sharshańqylyq» termınin de qoldanady. Mundaı qalyptan tys álsizdik pen qatty sharshaýdyń jasyryn túrdegi qalqansha bezi gormondarynyń jetispeýshiliginen paıda bolýy ǵajap emes. Oǵan qosa júıke joldarynda kinárat paıda bolǵanda, qan azdyq kezinde, gemopoetıkalyq júıe men qan-tamyrlary aýrýlary, ókpe, baýyr keselderi paıda bolǵan jaǵdaıda da dińkeleý, bas aınalý baıqalady.
Koronavırýs keseli búkil álemdi tyrp etkizbeı, ýysynda ustaǵanyna da tórt jyl ótti. Alaıda aınalamyzdaǵylardan «kovıdten keıin aýrýshań, umytshaq bolyp qaldym, álim joq, shashym túsedi, tez sharshaımyn» degen shaǵymdardy jıi estıtinimiz jasyryn emes. Sebebi bul vırýs qalaı, qaıdan shyqqanyn aǵzamyzda qandaı lań salyp ketkenin júz paıyz túsindirip beretin túpkilikti sheshim bolǵan joq.
Qalaı desek te, kúızelis, toryǵý, jan jarasyna kózdi juma qaraýǵa áste bolmaıdy. Mysaly, adam bireýmen urysyp-kerisip, jany kúızelgende qandaǵy adrenalın shamadan tys artyp, tamyr búlkili 140-150-ge deıin artatyny dáleldengen. Bul degenińiz 5 mınýtta 1 shaqyrymǵa júgirip baryp kelgenmen birdeı. Endeshe, artyq sóz, ashý-yzanyń kózinen aýlaq júrip, ýaıym-qaıǵyǵa berilmeý, synaqtarǵa jeńilmeýdiń qandaı mańyzdy ekenin túısine berińiz. Sóz sońynda aıtarymyz, shyn máninde jasyńyzǵa jetpeı sharshap júrsiz be, álde jalqaýlyq emes, keseldiń ózi aınalshyqtap júr me, sonyń anyǵyn bilgińiz kelse, mamandarǵa júginińiz.
ALMATY
