Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Tólebı aýdanyna qarasty taý bókterindegi Saıramsý, Myńsheıit, Qarasora (qazirgi aty Keńesaryq), Qasqasý, Keregetas, Dıhankól, Nysanbek, Birkólik,Tóńkeris, Qaratóbe, Maıbulaq eldi mekenderiniń mańaıynda kóne qalashyq, qorǵan, tarıhı-eskertkish, qaraýyltóbe oryndary az emes. Al Silbili ózeniniń boıyndaǵy jartastardan ejelgi sýretter men syna jazýlar tabyldy. Bul týraly belgili ólketanýshy О́mirbek Shynybekulynyń 2017 jyly shyqqan «Qara shańyraq‒Qarasora, qutty meken ‒ Saıramsý» atty kitabynan oqýǵa bolady. Onda Esim hannyń ordasy men osy aımaqtaǵy tarıhı oqıǵalarǵa qatysty qundy derekter kezdesedi.
Aýdannyń mádenıet bólimin uzaq jyl basqarǵan Áset Kembaev tarıhı eskertkishterdiń geografııalyq orny men ańyz-ápsanalaryn qunttap júrýshi edi. Biraq ol der kezinde qaǵazǵa hattalmaǵany ókinishti-aq.
Biz bala kezimizde Qarasora irgesindegi Esim hannyń ordasy aýmaǵynda oınap júrip, talaı qysh qumyra men qubyrlar, qylysh pen qanjar, jebe men sadaq oqtar synyqtaryn taýyp alýshy edik.
Keńes zamany kelmeske ketip, ujymshar jerleri jekege berildi. Sol jerlerdi ıgerý kezinde qanshama kóne zattar tabyldy. Solardyń ishinde 1985 jyly Sáttiqul Qambarov pen Nurlyhan Rahmetýllaev Qarasora eginjaıynan tapqan qumyra arheolog A.N.Podýshkınniń pikirinshe, keminde 2000 jyl buryn jasalypty. Qumyra tabylǵan jertóle dinı ǵıbadathanaǵa uqsaıdy.
Keıingi jyldary Kóksáıek aýylynyń turǵyndary Álmuhamed Janaev pen Muratbek О́tebaev Myńsheıit, Qorǵantas, Orda han dep atalatyn qorymdar mańaıyndaǵy ózderine tıesili jerlerden 350-ge jýyq kúmisten, qoladan, mystan, aq jáne sary tústi metaldardan, temirden soqqan moneta, bilezik, júzik, mys ydystar men jebe ushtaryn taýyp alyp, 2024 jyldyń maýsymynda bizge kórsetken edi. Ol zattardy Shymkent qalasynda ornalasqan Túrkistan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵylymı zertteý bólimine ótkizdik. Mundaǵy bólim meńgerýshisi Andreı Dones pen aǵa ǵylymı qyzmetker Aısulý Erjigitova jádigerlikterdi tottan tazartyp, atrıbýsııasyn anyqtap berdi. Al tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty P.N.Petrov kúmis jáne mys monetalardyń qaı dáýirde, qandaı memlekette jasalǵanyn anyqtaýǵa kómektesti.
Ǵalymdardyń pikirinshe, jebe ushtarynyń toǵyzy – saq dáýirinde (b.z.d. VIII–VI ǵ.ǵ.), ekeýi – V–VIII ǵasyrda, al qalǵan jeteýi – IX–XIII ǵasyrlarda jasalypty. Kúmis monetalar (dırhemder) Qarahanıd (XI ǵ.) pen Ámir Temir memleketterinde (XIV ǵ.), Qazaq handyǵy men Buharada handyq qurǵan Janıdter áýleti memleketteriniń (XVII–XVIII ǵ.) aqshalary. Al mys monetalar – Túrgesh qaǵanatynda (VIII ǵ.), samanıdter men qarahanıdterdiń (X–XI ǵ.), XIII–XV ǵasyrlarda Horezmde, Otyrarda jáne Tarazda bılik etken Shyńǵyz hannyń uldary Joshy men Shaǵataı urpaqtarynyń, tımýrıdterdiń (XV ǵ.), shaıbanılerdiń (XVI ǵ.), Qoqan handyǵy (XIX ǵ. ) men Qytaı memleketinde (XVIII–XIX ǵ.) soǵylǵan aqshalar. Bilezikter men júzikter XI–XX ǵasyrlarda jasalǵan. Dóńgelek pishindi ydys IX–XII ǵasyrlarda qoladan daıyndalǵan. Sheńberdiń sheti tisti belbeýmen bezendirilgen, ydystyń ortasynda áıel basty qanatty arystan beınelengen, onyń aınalasynda ósimdikterden turatyn sheńber ‒ órnek ornalasqan. Mundaı zattar IX–XV ǵasyrlarda túrik-seljúk memleketinde, Tájikstanda, Ázerbaıjan men Iranda jasalǵan. Olarda beınelengen arystandar – joǵarǵy bıliktiń, patshalar áýletiniń, ádildik pen nurdyń rámizi.
Sonymen, Tólebıden tabylǵan kóne zattardyń jasalǵan ýaqyty bizdiń zamanymyzǵa deıingi VIII ǵasyrdan XX ǵasyrǵa deıingi 3 myń jyldy qamtıdy eken. Árıne, budan soń oqyrman oıyna «ol kóne zattar Tólebı aýdanyna qalaı kelgen?» degen zańdy suraq kelýi múmkin.
Osy sátte kókiregi oıaý árbir qazaqtyń esine «Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan, keremeti bolmasa nege qalǵan?» ańyzy túsetini sózsiz.
Ortaǵasyrlyq arab, parsy, túrik tilderindegi jazba tarıhı derekterde Nuhtyń (a.s.) uly Iаfes topan sýdan keıin Ýrtaq (qazirgi Talas Alataýy) pen Kýrtaqtyń (qazirgi Qarataý) baýraıyna kelip, sondaǵy Talas pen Saıramnyń aralyǵynda kóshpeli ómir súrgen. Atalǵan óńirde ósip-óngen óziniń urpaqtaryn soltústikke, soltústik-shyǵysqa, soltústik-batysqa attandyrǵan. Iаfestiń Túrk degen ulynan taraǵan urpaqtardyń barlyǵyn «túrkiler» dep, al olardyń jalpy ómir súrgen aýmaqtaryn «Túrkistan» dep ataǵan (Túrkistan – eki sózden turady: «Túrk» jáne «stan» degen kóne túrk sózderinen quralǵan. Túrk – «aqyldy, dana, danyshpan» degen maǵana beredi; «stan», «el» jáne «memleket» degen maǵynada aıtylady. Sonda «Túrkistan» Túrk memleketi degendi bildiredi). Túrkiler adamzat balasynyń eń kóne halqy qatarynda deýge negiz bar.
Jalaıyr Aqtan sopynyń 1730 jylǵy «Bizdiń tarıhymyz» atty eńbeginde Túrkti jeke tulǵa retinde atap, denesi Saıramǵa qoıylǵan delinedi. Saıram degen ataý «taq murageri» degendi bildiredi. Eski eńbekterde «Saıram – Túrktiń Tur degen eń kenje ulynyń laqap aty. Ol at oǵan Túrk qaıtys bolǵan soń, onyń taǵyna otyrǵannan soń berilgen...». Qazirgi Tólebı aýdanyndaǵy taýda Saıram atty eń bıik shyń bar. Saıramsý sol shyńnan bastaý alady. Osy ózen qıyp ótetin qazirgi Tólebı aýdany men baıyrǵy Saıram qalasy irgeles.
Rashıd ad-dınniń 1316 jylǵy «Jamıǵ at-Taýarıh» atty parsy tilindegi eńbeginiń 47-betinde kóne Saıram týraly mynandaı derek keltirilgen: «...Kári Saıram – óte kóne ári asa keń de úlken qala. Qalany kórgender onyń basynan aıaǵyna deıin bir kúndik jol jáne onda qyryq qaqpanyń bar ekenin jetkizedi. Qazirgi kezde onda musylman túrkileri ómir súredi. Sondaı-aq ol Qaıdýǵa (Shyńǵyz hannyń shóberesi,Úgetaıdyń nemeresi – E.I.) tıesili jáne Qýnchı ulysyna jatady. Qaıdýdyń urpaqtary mekendeıtin jerler sol araǵa jaqyn ornalasqan».
Ǵulama Bekasyl Bıbolatulynyń (1822–1915) «Zıkzal» atty eńbeginiń 271–275-betterinde Saıram týraly (bir kezderi ol Ispınjab atalǵan) tómendegideı óte qundy derek jazylǵan: «Kúnshyǵysta bir meken bar, ol meken beıishtiń shyraǵy eken. Ol meken ‒ Shyǵystyń jaýhary. Ol – Ydyrys (Allanyń oǵan sálemi bolsyn!) paıǵambar kelip zııarat etip ketken jer. Oǵan qosa Ispınjab – on eki myń asyl kisi shahıd bolǵan jer... Jeti qabat aspandy Ispınjabtyń nury nurlandyryp turady... Qaısy kisi ol mekenge baryp, yqylaspen ol jerde eki rakaǵat namaz oqysa, jetpis myń rakaǵat namaz oqyǵandaı saýap alady... Árbir múmin pende ol jerge baryp shyn kóńilinen keshirim suraıtyn bolsa, Alla Taǵala onyń istegen kúnálaryn Áziret Ydyrys (Allanyń oǵan sálemi bolsyn!) paıǵambardyń qurmetine keshirip, ony taza etedi».
Saıram ózeniniń oń jaǵalaýyndaǵy Qarasoranyń irgesinde Esim han ordasynyń jurty bar. Barlyq qazaq handarynyń atasy sanalatyn Joshy urpaqtary ishinde Esim hannyń alatyn orny erekshe, óıtkeni ol – handyqtyń aýmaqtyq tutastyǵyn keńeıtip, Túrkistandy túgel bılegen, ortalyq bılikti kúsheıtip, 47 jyl boıy (1598–1645) qazaq pen qyrǵyzdy bólmeı, bir shańyraq, bir týdyń saıasynda ustaǵan, qazirgi Qazaqstan terrıtorııasynyń negizin qalyptastyrǵan, Orta Azııanyń geosaıasatyna úlken ózgeris engizgen iri tulǵa. Sondyqtan el arasynda «Han tóresi – Esim han, bı tóresi – Tóle bı» degen ataly sóz aıtylady.
«Esim hannyń eski joly» degen zańdar jıyntyǵy eldiń áleýetin arttyryp, ulysty uıystyryp, órisin keńitip, shekara-shebin shegendep, urpaq jadynda máńgi saqtalyp qalǵan.
Áıgili han týraly qazaq pen qyrǵyzda jyr-dastan, ańyz-áńgime kóp. 7 myń joldan turatyn Qazanǵap Baıbolulynyń «Eńsegeı boıly er Esim» eposy men qyrǵyz Toǵalaq Moldanyń «Encheger boılýý er Eshım» atty eposy ádebıet tarıhyna engen.
О́ńirdiń burynǵy kónekóz qarııalary «Esim hannyń ordasynyń janyndaǵy molada Kenesary hannyń bassyz denesi jerlengen» deıtin. О́kinishke qaraı, osy kúnge deıin Esim hannyń ordasyna arheologııalyq qazba jumysy júrgizilmegen, sol sebepti Kenesary han súıegi týraly derek tekserilgen emes.
Esim hannyń denesi Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi mańyna jerlengeni belgili. Budan basqa Joshynyń kindiginen taraǵan qazaq handarynyń birde-biri Áziret Sultanǵa qoıylmaǵany oılandyrady.
Jergilikti halyq jadynda Tólebı aýdanyndaǵy Myńsheıitke qatysty myna derek aıtylady: «Ejelgi zamanda jerimizdi jaýlaýǵa kelgen arabtyń Kúteıb degen qolbasshysy Esim han ordasynyń ornynda bolǵan qamaldy kóp ýaqyt boıy ala almaı, áskerin Saıramsýdyń oń jaǵalaýyndaǵy Jergental ózeniniń boıyna aıaldatypty. Ony kúnde kórip-bilip otyrǵan qamaldyń basshysy boıjetken qyzyn shaqyryp alyp: «Qyzym, men seni arabtyń qolbasshysyna bergeli otyrmyn. Sen onda barǵan soń, arabtardyń osal jerin bilip, maǵan habar ber», dep ótinish aıtypty. Ol qyz biraz ýaqyttan soń ákesine: «Arabtar namaz kezinde barlyq qarý-jaraǵyn sheship tastaıdy eken», degen habar jiberipti. Osydan soń, qamaldyń basshysy sátin taýyp, namaz oqyp otyrǵan arab áskerin qorshap alyp, báriniń basyn shaýyp tastaıdy. Keıinnen olardyń denesi jerlengen qorymdy jergilikti halyq Myńsheıit dep atap ketipti». Bizge jetken ańyzda «Sol áskerdiń ishinen bireýi ǵana aman qalyp, eline baryp, ásker jınap, jıyrma jyldan keıin osynda qaıtadan kelip, halqymyzǵa ıslam dinin taratypty» delinedi.
Qalaı degende osy derekter men tabylǵan jádigerlikter qazirgi Tólebı aýdanynyń aýmaǵy kóne túrki zamanynyń bir shańyraǵy, ata qonysy, altyn besigi, qutty mekeni, toǵyz joldyń toraby bolǵanyn ańǵartady.
Keıingi jyldary osy aýdandaǵy taý qoınaýlary men ózen jaǵalaýlarynda demalys oryndary soǵylyp, sheteldik jáne otandyq týrızmniń kórkine aınaldy. Árıne, osy salany damyta túsý – eldiń de, óńirdiń de mindeti.
Bizdińshe, Tólebı aýdanynyń týrıstik áleýetin kóterý úshin Esim hannyń ordasy men onyń mańaıyndaǵy kıeli jerlerge tıisti arheologııalyq zertteýler júrgizip, ony ashyq aspan astyndaǵy mýzeı etý qajet. Osy oraıda Qazaqstannyń qurmetti sáýletshisi Asqar Ázimbaev daıyndaǵan «Esim han sáýlettik-monýmentaldy eskertkishi» jobasy zamanaýı bastama dep sanaımyz. Endi onyń júzege asýy barshamyzdyń bereke-birligimizge baılanysty.
Sonymen birge Keńesaryq aýylynda Túrkistan oblystyq ólketaný mýzeıiniń fılıalyn ashqan abzal. Oǵan kerekti ǵımarat pen eksponat daıyn. Munda kóne jádigerlermen qatar keıingi zamanda Qarasoranyń bir ózinen shyqqan Búkilodaqtyq sýretshiler odaǵynyń 18 múshesiniń týyndysyn qoıý ótken men búgindi jalǵastyrǵan jaqsy dástúr bolary anyq.
Tólebı aýdanynyń halqy osy joba men usynys el úkimeti basshylyǵy men Túrkistan oblysynyń ákimi Nuralhan Kósherov tarapynan qoldaý tabady dep úmittenip otyr.
Erjan Isaqulov,
saıası ǵylymdar doktory, Túrkistan oblysynyń
qurmetti azamaty
