Almatydaǵy Raıymbek dańǵyly boıyndaǵy Ortalyq zıratty HH ǵasyr basyndaǵy elimiz tarıhynda orny bar 92 azamattyń máıiti jerlengenin qazaqtyń biri bilse, biri bile bermeıdi. Álemge áıgili Áýezov zıratynyń týra qubyla betinde, soqpaq jol qaptalynda shamamen 20 qadamdaı jerde 1925-1927 jyldary Qazaqstan Ortalyq Atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan Jalaý Myńbaev jerlengen. Bastapqyda Qyrǵyz avtonomııaly sosıalıstik keńes respýblıkasy (1920-1925) dep atalyp keldi. Bıyl tarıhı oqıǵaǵa 100 jyl boldy. Osy jıynda Jalaý Myńbaev Qazaqstan Ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy, 1925 jyly 19 sáýirde mańyzdy qujatqa qol qoıdy. Sonyń negizinde Qyrǵyz avtonomııalyq respýblıkasy atalyp kelgen elimiz Qazaq Respýblıkasy bolyp ózgertildi. Búgingi tilmen aıtqanda, qazaq ataýymen saıasat aıdynynda jelkenin jelbiretken eldiń túńǵysh premer-mınıstri. Sondaı aq 1925 jyly Qyzylorda qalasynda naýryz toıyn tuńǵysh ret ulttyq mereke retinde toılanýyn qaýlymen zańdastyrdy. Qazirgi Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaqtyń tuńǵysh ulttyq drama teatryn qurý týraly qaýlyǵa da qol qoıǵan Myńbaev.
Al 1925 jyly 13 qyrkúıekte Qazaqstan ólkelik partııa komıtetiniń hatshylyǵyna Máskeýdegi ortalyq bılik Fılıpp Isaevıch (Shaıa Iskovıch) Goloshekındi jiberdi. Belgili tarıhshy M.Qoıgeldıevtiń «Tarıh taǵylymy ne deıdi?» kitabynda keltirilgen derekterge sáıkes, osy kezeńde О́lkelik komıtet róliniń shekten tys kúsheıe túsýine Jalaý Myńbaev alǵashqylardyń biri bolyp qarsylyq kórsetken. 1926 jyly Máskeýde ótken ulttyq keńeske qatysyp, ortalyq jáne Goloshekınniń Qazaqstanda júrgizip otyrǵan ulyderjavalyq saıasatyn synap, sóz sóıledi. Qazaq ólkelik partııa komıteteniń bıýrosy men baqylaý komıssııasynyń birikken plenýmy J.Myńbaevty, S.Sádýaqasov pen S.Qojanovty qosaqtap partııa baǵytyna qarsy shyqqan «jikshiler» men «oppozısıonerler» degen aıyp taǵyp, qaýly qabyldady. 1929 jyly naýqasy asqynyp, Almaty qalasynda dúnıeden ótti.
Nekropolıst Georgıı Afonınniń paıymdaýynsha, Almatynyń ortalyq zıratynyń tarıhyndaǵy derekter 1932 jyldan bastalady. Al topyraq pen jerasty sýlarynyń jaı-kúıin baǵalaǵannan keıin 1936 jyly keńeıtý týraly qaýly shyqqan. G.Afonınniń baıandaýynsha, 1929 jyly dúnıeden ótken Myńbaevtyń, bas jaǵynda jatqan qyzy Altynnyń zıraty eń eski zırat bolǵandyqtan, onyń saqtalyp qalýynyń ózi – sáttilik. Tirkeý kitabyndaǵy derekter 1935 jyldan bastalady. Biraq qorymda jerge kómilip qalǵan eski zıratqa qoıylǵan tastarda astynda jatqan marqumnyń HH ǵasyrdyń basynda dúnıeden ótkenin naqtylap tur.
Jas ólketanýshy, osy taqyrypty zerttep júrgen Kenjebek Serjanulynyń aıtýynsha, Jalaý Myńbaev pen qyzy Altynnyń eskerýsiz qalǵan qabirin taýyp, bastaryna belgi ornatqan mańǵystaýlyq qaıratker Asqanbaı Aıjaqyrov. Ol – Myńbaev qaıtqan soń onyń artynda qalǵan áıeline, eki qyzyna bas-kóz bolǵan, Jalaýdyń kózkórgen dostarynyń biri. Máskeýde oqyǵan tuńǵysh ónerli qazaq qyzdarynyń biri Altyn Jalaýqyzy (1920-1945) 25 jasynda kenetten dúnıe salǵanda jerleýge sebepker – Asqanbaı Aıjaryqov. 1930-1971 jyldary Pavlodar Qazaq drama teatrynda dırektor, qarjy-ekonomıka salalarynda jetekshi qyzmetter atqarǵan, III dárejeli «Dańq» ordenimen, birneshe medalmen marapattalǵan, Jalaýdyń jesirine úılenip, artynda qalǵan balalaryn qamqorlyqqa alǵan tulǵanyń Myńbaevtyń zıraty tarıhynan da habardar ekeni, 1945 jyly qaıtqan qyzy Altyndy ákesiniń bas jaǵyna jerleýge sebepker bolǵany da anyq. «Myńbaevtyń basyna qoıylǵan qulpytasta «Jalaý Mýnbaev, (joǵaryda kishkene sýreti), 1892-1929» degen ǵana qysqa-nusqa málimetten ózge derek bolmady. 2022 jyly J.Myńbaıulynyń urpaqtary jáne óńir aqsaqaldarymen júzdesip, jańa úlgidegi qulpytas qoıý máselesin kóterip, basyn jańartýǵa sebepker boldyq», deıdi Kenjebek Serjanuly.
Al «Salttyq qyzmet kórsetýdiń arnaýly kombınatynyń» burynǵy basshysy Marat Ismaılov bolsa, J.Myńbaevtyń jerlengen jeri týraly derekti Sankt-Peterbýrgtiń Ortalyq murajaıynan kezdestirgenin aıtady. Myńbaev sııaqty ultshyl atanyp, «tizimge ilinip qalǵan» Alash kúreskerleriniń molasy da úsh áriptiń baqylaýynda bolǵan tárizdi.
«Zırattyń tarıhy tym tereńde jatyr. Reseıdegi murajaılarda súıegi de qalmady dep armandap júrgen arystarymyzdyń dál osy zıratta jatqanyn anyqtaıtyn derekter bolýy múmkin. Munyń tarıhy zerdelenýi kerek. Men qyzmette júrgende Ortalyq zıratta jerlengen 92 qaıratkerdiń aty-jóni jazylǵan mármár tastan soǵylǵan stella ornatý kerek degen usynyspen joǵary jaqqa talaı shyqtym. Ázirge bizdiń túgeldegenimiz – osylar. Tıisti bul másele sol zırat qaraıtyn mekemelerdiń ishki sharýasy ekenin aıtqan. Qajet bolsa, tulǵalar jatqan jerdi ulyqtaý memlekettik ıdeologııanyń bir tarmaǵy retinde qarastyrylýy kerek. Bul áli júıelene qoımaǵan zııarat etý mádenıetin qalyptastyrady», deıdi M.Ismaılov.
Bir anyǵy, Jalaý Myńbaev jatqan zıratty Muhtar Áýezovtiń zıratynan soqpaq jol men qaraýsyz zırat qana bólip tur. Demek qazaqtan shyqqan tuńǵysh premer-mınıstr Myńbaevty Áýezov, Sátbaevtyń basyna qoıǵan eskerkishter úlgisinde qaıta qoıýǵa kedergi joq. Mysaly, 2006 jyly dúnıeden ótken Ámına О́mirzaqova apamyz 1964 jyldary dúnıe salǵan jubaıynyń qasyna jerlendi. Qaladaǵy qurylys kompanııasynyń demeýshiligimen zırattyń tasy jańǵyrtyldy.
1940 jyly dúnıeden ótken daýylpaz aqyn, ánshi, dombyrashy, kompozıtor Isa Baızaqovtyń zıratyna jaqyn jerde 1948 jyly 30 qyrkúıekte ushaq apatynan qaıtys bolǵandardyń aty-jónderi jazylǵan stella soǵylǵan. Sol kezde qaıtys bolǵan 11 adamnyń tek beseýi osy zıratta jerlenipti. Onyń ishinde el biletin Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń (VASHNIL) akademıgi Qazaq bólimshesin uıymdastyrýshy ári tuńǵysh tóraǵasy, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, respýblıka Memlekettik josparlaý komıtetiniń birinshi orynbasary Kárim Myńbaev bar. Onyń kózin kórgen zamandasy, marqum akademık Haıdar Arystanbekov estelikterinde jarylystyń sonsha kúshti bolǵanynan ondaǵy opat bolǵan adamdardyń eshbirin tanýǵa bolmaǵanyn, Myńbaevty áıeli Myńbaevtyń kostıýminiń bir japyraq jyrtyndysynan jáne ondaǵy túımesinen tanyǵanyn aıtqan. Ishinde K.Myńbaevtyń súıegi bar bes máıitti biriktirip, Almatydaǵy Ortalyq zıratqa baýyrlastar zıratyna jerlegen.
M.Ismaılov bizben áńgimesinde Almatynyń Ortalyq zıratynda Birinshi dúnıejúzilik coǵyc kezindegi aýctrııa-vengrler; Ekinshi dúnıejúzilik coǵyc kezinde nemicter, japondar, ıtalıandyqtar jerlengenin, olardyń tarıhı otanyndaǵy týystary jyl aralatyp bolsa da zırat basyna keletinin aıtady. Biraq shtat sany az bolǵandyqtan, olarǵa shet tilinde qyzmet kórsetýge múmkindik joq, odan bólek bizdiń elde ulylarymyzdyń sońǵy meken turaǵyn zııarat etý oryndaryna aınaldyrý mádenıeti qalyptaspaǵan.
Dál osy oıdy byltyr ǵana dúnıeden ótken, ákesi Muhtar Áýezovtiń janyna jerlengen Murat Áýezov te kózi jumylǵansha aıtyp ketti. «Qazaqtyń mańdaıaldy azamattary jerlengen qorymdy memleket óz qamqorlyǵyna alar kez keldi: týysqan Ázerbaıjan elinde árbir qonaq kelip kóretin eki taǵylymdy qabirstan bar: biri – shahıtter qabirstany, ekinshisi – ulttyq panteon. Bul olardyń ulttyq mádenıetiniń bir bólshegi retinde qalyptasyp ketken. Bul úrdisti ózbek, túrikmen baýyrlarymyz da qolǵa aldy. Jazýshylar odaǵy, Almaty qalasynyń ákimdigi osynda jerlengen qaıratkerlerdiń kartasyn jasap, stellaǵa aty-jónderin jazyp, aıshyqty jerge ornatyp qoıatyn kez keldi. Kúni erteń memlekettiligimizdiń qalyptasýynyń basy-qasynda júrgen tulǵalarymyzdyń naq osy qorymda jerlengeni esten shyǵyp, qatardaǵy zırat esebinde qalýy ábden múmkin. Munda jerleý rásimderi kúni búginge deıin jalǵasyp keledi. Kúni erteń Áýezov, Sátbaev, Aımanovtardyń beıitine aparar soqpaq ta temir qorshaýlardyń ortasynda qalýy múmkin», degen edi.
Bizdiń aıtpaǵymyzdyń da – osy.
ALMATY
