– Serikzat aǵa, erdiń jasyna kelipsiz. О́tkendi paryqtaıtyn, bolashaqty baǵamdaıtyn baıypty jas. Qandaı sezimdesiz?
– Muzbalaq Muqaǵalı jyrlaǵan «baıaǵydaı, bári de baıaǵydaı, baıaǵydaı qushaǵyn jaıady maı» degen sezim eken. Qudaıǵa shúkir, áli de shapqylap júrmiz. Samaıdyń eptep aǵarǵany bolmasa, kóńil sol qalpynda. Biraq burynǵyǵa qaraǵanda kóbirek ári tereńirek oılanatynyń aqıqat. Júrip ótken jolyńa kóz tastaısyń. Meni mazalaıtyn «ómir jolymda elý jasqa deıin eleýli iz qaldyrdym ba?» degen suraq. Jıyrma men otyz jasymda jasaǵan dúnıelerge maldanyp qalmasam eken deımin. Keıingi eki jyldyń bederinde otbasymyz óte qıyn jaǵdaıdy bastan ótkerdi. О́mir meni shyńǵa emes, shyńyraýǵa tartyp áketken kezderdi bastan keshtim. Ondaı sátterde qaıǵy-muńymdy óleńge aqtardym. Jeńildedim. Halyq sonyń báriniń shyǵarmashylyǵymda qalaı kórinis tapqanyn kútedi. Eldiń barlyǵy bolmasa da, meniń tileýimdi tileıtin, jaqsy kóretin adamdar bar. Ony bilemin, sol sebepti ózimdi olarǵa árdaıym qaryzdar sezinemin. Jalpy men ǵana emes, búkil óner adamynyń bolmysynda osy sıpat bar dep oılaımyn.
Jalpy, ónerde bolsyn, ómirde bolsyn etken eńbegime kóńilim áli de tolmaıdy. Endigi baǵyndyrar bıigimiz áli de alda munartyp turǵan sııaqty kórinedi. Kemel baqyt, tolymdy kóńilge birneshe ǵana qadam qalǵandaı bolady da turady. Oraıly tusta Esenqul Jaqypbektiń óleńi oıyma oralady:
Aldymyzdan jalt-jult etip ot-shyraq,
Áne-mine baq qonardaı bop turad, – deıdi emes pe aǵamyz. Sol aıtqandaı kók tuman kúnniń ózinde alystan arbaǵan úmitti sáýle etip kelemiz. Qazirgi jasymda ózimnen osyndaı kóńil aýanyn kóremin.
– Ulyńyz Álıhannyń qazasyna áýletińizben birge tegis qazaq halqy qaıǵyrdy. Álbette, tas túsken jerine aýyr. Taǵdyrdyń mańdaıǵa jazǵanyn qabyldap, qudaıdyń synaǵynan qalaı synbaı óttińiz? Eńsesińizdi qalaı tiktedińiz?
– Balasynan aıyrylý – dúnıedegi eń aýyr qaıǵy shyǵar men bilsem.Ulym ómirden ótkende men de artynan ketip qalarmyn-aý dep oıladym. Biraq qudiretti qudaı kóńilimizge sabyr aılap, aman saqtap qaldy. Janǵa demeý bolǵan nárse – ótkennen qalǵan ónege. Otyz ulynan birdeı aıyrylǵan Dáýit paıǵambar da, oǵlany opat bolǵan Muhammed paıǵambar da qaıǵyǵa jutylyp ketpeı, ózin de, qaýymyn da alǵa jetelegen. Mundaı qaıǵy qazaq tulǵalarynyń da ózegin órtedi emes pe? Basynda turǵan Abaı atamyz. Maǵjan, Sáken, Qasym, Muqaǵalı beridegi aǵalarymyz Asanáli Áshimov, Iran-Ǵaıyp Orazbaev balapandaryn óz qoldarymen jerlegen azamattar. Árqaısysynyń taǵdyr taýqymetin kórip oılandym. Oılandym da bir toqtamǵa keldim.
Biz, biz dep otyrǵanym óner adamdary maqsatyn basqa bıikke qoıatyn jandarmyz ǵoı. Bul Qudaıdyń erekshe bergen tartýy dep esepteımin. Biz tek urpaǵymyzben ǵana emes, ónerimizben sońymyzda iz qaldyra alatyn qasıetke ıe jandarmyz. Balamnyń aýyr qazasynyń kezinde men de qulap ketsem, qandaı aqyn bolǵanym dep oıladym. Bordaı ezilip joq bolyp ketsem, elge qandaı úlgi kórsetkenim? Joǵaryda atyn aıtqan aǵalarym qaıtadan eńsesin tiktep, el aldyna shyqty. Myqtylyǵynan. Men de sóıtemin dep bel baıladym, ózimdi-ózim jınap aldym. «Qaıǵy kelse qarsy tur, qulaı berme» deıdi ǵoı hakim Abaı.
Biraq ol da ońaı bolǵan joq. Qazadan keıingi bir jyl maǵan óte aýyr tıdi. Qusalyqtan qula dúzde jalǵyz qalǵan jan sekildi jol tappaı daǵdardym. Estelikter kóz aldyma qaıta-qaıta kele berdi. Rasynda, Álıhan óte daryndy bala boldy ǵoı. «О́ler bala ózgeshe bolady» degen sóz bar emes pe qazaqta? Bastaýysh synyptan bastap ǵylymı jobalarǵa qatysa bastady. Barlyq sharshy toptan jaryp shyǵatyn. Kózinde ot ta, oı da boldy. Sonyń arqasynda kóshbasshylyq qasıeti de jaqsy damydy. Ony maǵan balamnyń synyptastary aqtaryla aıtqan edi. Armany o bastan asqaq. «Men Nıkola Tesla sekildi jańalyq ashyp, qazaq ǵylymyn órge súıreımin» degen kúndeliktegi jazbasy meni qatty tebirentti. О́tkendi zerdelep otyrsam, men Álıhannyń jasynda mundaı iri aýqymda armandaı aldym ba, nátıje shyǵara aldym ba dep oılanamyn. Joq, Álıhan menen óte týǵan bala eken. Shirkin-aı, Qudaı Taǵala joǵary oqý ornyn támamdap, shyn ǵylymmen tolyqtaı aınalysa alatyn ǵumyr bergende talaı nátıjege qol jetkizer edi ǵoı qulynym dep armandap qoıamyn. Biraq taǵdyrdyń jazǵany sol bolǵannan keıin, amal neshik?
Sonymen janymnan bir eli tastamaıtyn úmit kútken úkili balamnyń dál qazir qasymda joqtyǵy janyma qatty batty. Sondaı sátterdiń birinde sheshem Sájıda maǵan qatty urysty. «Balam, jeter endi. Saǵan el azamattarynan bastap Memleket basshysyna deıin tileýlestik bildirip jatyr. Olar senen qaıtadan basyńdy kóterip, halyqtyń aldyna shyqqanyńdy qalaıdy. Endi nege rýhyńdy túsirýiń kerek», dedi anam. Bul sózder úlken demeý boldy. Biraq osy sózderdi aıtqannan keıin, ile-shala anam da ómirden ótip ketti.
Sol sátte balam ketti, sheshem de ketti, endi maǵan álsizdik tanytýǵa bolmaıdy dep bekidim. Qaıǵydan qan jutyp, qamyǵyp otyra bersem ne bolady? Artymda áýletim men halqym bar. Endi men olardyń kóńilin túsire bermeýim kerek dep sheshtim. Áleýmettik paraqshamda qıyn kezde qoldaý bildirgen tileýlesterime alǵys aıtyp, qazaqtyń dástúrimen bir jyl joqtaǵanymdy, endi osymen toqtaıtynymdy jetkizdim. Otbasymdy da soǵan baǵyttadym, ishteı daıyndadym.
Iá, Álıhan endi bizben birge rýhanı ómirin jalǵastyra beredi. Onyń qurmetine robottehnıkadan olımpıada ótkizdik, derekti fılm túsirdik, atymen atalatyn arnaýly synyp ashtyq. Osylaısha, otbasymyzben balamyzdyń jarq etken sáýledeı ǵumyryn eske ala otyryp, qoǵamǵa paıdaly jumysty birge atqaryp jatyrmyz. Qaıǵynyń qursaýynan shyǵarǵan ózimniń barlyq kúsh-jigerimdi, emosıonaldyq áleýetimdi jumsaǵan osy shyǵarmashylyq eńbek dep esepteımin.
– Alaıda qudaı sizge kúıinishten keıin, jubatýshy súıinishin de jiberdi. Úzilgen besik jyry qaıta jalǵandy. Álıhanyńyzdyń jalǵasy kishkentaı Álimhan dúnıege keldi. Taǵdyrdyń bul tartýyn qalaı qabyldadyńyz?
– Men negizi anaý-mynaý nársege jylamaıtyn adammyn. Ákemiz bizdi solaı qaısarlyqqa tárbıeledi. Biraq Álimhan dúnıege keletinin bilgen sátte ózimdi ózim ustaı almadym. Sol kúni qyzymdy mektepten alýǵa bara jatqanmyn. Kóliktiń ishinde Semeıdegi Gúlshat degen ápkeme habarlastym. O kisige telefon shalǵanymda, sózimmen birge kózimniń jasy sel bolyp aqty. «Nege jylap tursyń?», deıdi ápkem. «Allanyń qudiretine, meni esirkegenine jylap turmyn», deımin men oǵan. Qyzǵaldaq qyzdarym bar ǵoı, shúkir. Uldarymnan urpaǵym Álıhanymmen toqtaǵan shyǵar dep oılap edim. Joq, bizdiń josparymyzda bolmaǵanmen, Qudaıdyń josparynda bar eken bul bala. Álimhan – bizge ǵaıyptan tartý bolyp kelgen perzent.
Álbette, qýanyshymda shek bolmady. Kóńilime qaıtadan kóktem ornady. Janashyr qaýym barlyq ıgi tilegin jaýdyrdy. Buqaralyq aqparat quraldary jarysa jazyp, kúlli qazaq elinen súıinshi surady. Halyqtyń aq batasynan dúnıege kelgen bala ǵoı.
Qazir bir jastan asty. Qoldy-aıaqqa turmaı shapqylap júr. Kishkentaı bolsa da, kóp nársege oıly kózben qaraıdy. Aǵasynyń izin basady dep úmittenemiz. Anasy ekeýmiz ár qylyǵyn qyzyqtap otyramyz.
– Álimhan kimge uqsaıdy eken?
– Aınymaıtyn men. Jurt solaı deıdi. Júrisi de, bet beınesi de ózimniń aýzymnan túsip qalǵandaı. Kóp adamǵa kórsetpeımiz. Til-kózden qorǵaǵymyz keledi. Onyń da talanty bar sekildi. Úıdegi dombyra men gıtaraǵa qumar. Menimen birge aıǵaılap óleń aıtady.
– Endi qoǵamdyq ómirińizge oıysaıyqshy. О́te belsendi adamsyz. Oqytý salasy, basqarma júıesi, uıymdastyrý sharalarynyń bárine qalaı úlgeresiz?
– Jalpy, adamnyń ómiri uzaq emes. Besik pen kórdiń arasy esik pen tórdeı ǵana aralyq. Sondyqtan mynaý zymyraǵan ýaqytta barynsha kóp jumysty qamtýǵa tyrysamyn. О́ıtkeni qoǵamnyń qajettiligin óteý kerek. Qazir ol rýhanı ash jaǵdaıda. Sol sebepti qolymnan jaqsy keletin iske bilek sybana kirisemin. О́ıtkeni onyń artynda ulttyń múddesi tur. Maǵan osy nárse shabyt beredi, kúsh-qýat syılaıdy.
Álbette, barlyq salany teńdeı alyp júrý múmkin emes. Ýaqyttyń tapshylyǵynan tıisti kóńil bóle almaı jatqan salalarym da joq emes. Ol meniń poezııam dep aıtar edim. Qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasyp, shyǵarmashylyǵymdy kidirtip aldym. Eń keıingi óleńderimniń jazylyp qoıǵanyna eki-úsh aıdyń bederi ótip ketken eken. Buıyrsa, onyń da orny tolady dep senemin.
– Bıylǵy jyldan ne kútesiz jáne qandaı josparyńyz bar?
– Esigimizden engen jyldan kúter úmitimiz kóp. Byltyr kóptegen oıda júrgen jobany iske asyrdyq. Atap aıtsaq, oqýshylar arasynda ótetin respýblıkalyq «Qola dombyra» aıtysyn joǵary deńgeıde ótkizdik. Ár oblystan kelgen bala aqyndar Astanaǵa jıylyp, onyń rýhanı-mádenı tynys-tirshiligimen jiti tanysyp, sahnada eldiktiń jyryn jyrlady. Bul – mektep baǵdarlamasyna dástúrli ónerdi pán retinde engizý jobasynyń alǵashqy nátıjesi. Tek qana aıtys emes, qazaqtyń áni, kúıi, qoldanbaly óneri baldyrǵandarymyzdyń sanasyna sińýi qajet. Aldaǵy jyly osy oqytý úderisi bir jolǵa qoıylyp, ulttyq tárbıe-ónegemiz urpaq sanasynda qaıta jańǵyrǵanyn qalaımyn.
Odan keıin jyl saıyn ótip kele jatqan Álıhan Maqsut atyndaǵy robottehnıka festıvalin bıyl halyqaralyq deńgeıge kóterýdi maqsat etip otyrmyz. Daryndy oqýshylarymyzdyń ǵylymı daǵdysyn álemdik áleýette áıgileıtin alańǵa aınaldyrǵym keledi. Sondaı-aq jas aqyndardyń da shyǵarmashylyǵyn qoldaý maqsatynda birneshe jobany daıyndaý kerek.
– О́tken ýaqyt sizge ne úıretti?
– Jalǵan bolsa da ómirdiń jaryq dúnıe ekendigin qaıtadan sezdirdi. Kúsh-qýatyńdy durys arnaǵa baǵyttaı alsań, janyńnyń jaryǵy eki ese ulǵaıatynyn uqtym. Adam ómiri urpaǵymen máńgi ekenine taǵy bir kóz jetkizdim. Álıhanym ómirden ótip qulazyp júrgenimde, dúnıege Álimhan kelip kóńilimniń tolmaı turǵan bólshegin toltyrdy. Sol sátte men kúl-parsha bolyp janyp, qaıta tiriletin fenıks qusyndaı túledim. О́mirdiń jańa dıdary kórindi men úshin. Endi osy perzentimniń jáne onyń qurdastarynyń zamany tynysh bolǵanyn tileımin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Abzal MAQASh,
«Egemen Qazaqstan»
