Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Stıpendııa qalaı jumsalady?
Elimizdegi bakalavrıat deńgeıindegi stýdentterdiń shákirtaqysy búginde 47 135 teńge bolsa, pedagogıkalyq mamandyqtarda oqıtyndar – 75 600 teńge. Alǵashqy qaraǵanda bul soma aı saıynǵy shyǵyndardy jabýǵa jetkilikti bolyp kóringenimen, ınflıasııa deńgeıi men naryqtaǵy baǵa ósimin eskersek, stýdentterdiń negizgi qajettiligin qamtýda aıtarlyqtaı qıyndyq týyndap otyr. Máselen, Astana qalasynda páter jaldaý aqysy birneshe stýdent birigip turǵannyń ózinde árqaısysy úshin shamamen 50 000-80 000 teńgeni quraıdy. Bul – tek turǵyn úıge ketetin shyǵyn. Budan bólek, stýdentterdiń basqa da kúndelikti shyǵyndaryn eskergen jón. Tamaqtanýǵa ortasha alǵanda, bir stýdentke aı saıyn tamaqtanýǵa 30 000-40 000 teńge qajet. Ásirese tamaq baǵasy únemi ósip jatqan qazirgi naryq jaǵdaıynda bul soma kóbeıip otyrýy múmkin. Qoǵamdyq kólikti qoldanatyn stýdentter úshin aılyq jol júrý kartasy shamamen 7 000-10 000 teńge turady. Eger stýdent taksı nemese basqa kólik qyzmetterin paıdalanýǵa májbúr bolsa, bul soma odan da joǵary bolady. Jyl mezgiline baılanysty stýdentter kıim-keshek satyp alýǵa nemese kútim jasaýǵa shyǵyndanady, bul aıyna orta eseppen 5 000-15 000 teńge kóleminde bolady. Dári-dármek nemese medısınalyq qyzmetter qajet bolǵan jaǵdaıda, qosymsha qarajat kerek bolýy múmkin. Keıbir stýdentter osy shyǵyndy jabýǵa qosymsha jumys isteýge májbúr, bul olardyń oqýyna jáne jeke damýyna keri áserin tıgizedi.
Jumys isteıtin stýdentterdiń máselesi
Stýdentterdiń kópshiligi oqýymen qatar qosymsha jumys isteýge májbúr. Zertteýlerge súıensek, stýdentterdiń 60%-y frılans, kýrerlik qyzmet, kafe-mázirshiler nemese repetıtorlyq arqyly tabys tabady. Mundaı jumys túrleri ıkemdi bolǵanymen, olar stýdenttiń oqý úlgerimine teris áser etýi múmkin. Pedagogıkalyq mamandyqta oqıtyn ekinshi kýrs stýdenti Beken Janar: «Meniń stıpendııam páter jaldaý men kúndelikti shyǵyndardy óteýge jetkiliksiz. Sondyqtan aptasyna 20 saǵat jumys isteýge májbúrmin. Biraq bul jaǵdaı meniń oqýymnyń sapasyna áser etedi: ýaqytym jetpeıdi, sabaqtarǵa keshigemin, keıde tapsyrmalardy oryndaý qıynǵa soǵady», deıdi. Jýrnalıstıka jáne áleýmettik ǵylymdar fakýltetiniń ekinshi kýrs stýdenti Qalıbek Nurasyl: «Men alatyn qarajat oqý men turmys shyǵynyn jabýǵa jetýi múmkin, biraq bári stýdenttiń qajettilikteri men qarjylyq josparlaýyna baılanysty. Alaıda iri qalalarda ómir súrý nemese qosymsha shyǵyndar (turǵyn úı jaldaý, tamaqtaný, kólik) stıpendııanyń jetkiliksiz bolýyna ákelýi múmkin. Sondyqtan árbir stýdentke qarjylyq saýattylyqty arttyryp, jeke bıýdjetin durys josparlaý mańyzdy. Mysaly, 4 stýdent birigip bir bólmeli úı jaldasa, jaldaý quny ár stýdentke shamamen 50 000 (elý myń) teńgege shaq. Eger ýnıversıtet tarapynan jataqhana qamtamasyz etilmese, árıne bir stıpendııaǵa qarap ómir súrý qıynǵa soǵady. Tipti jaqynda bilim ordamyzdyń jańa jataqhanasynda turý bir aıǵa 30 000 teńgeni quraıtynyn estidim. Sonda arǵy jaǵynda qalatyn 20 000 teńgege bir aı ómir súrý óte qıyn bolýy múmkin. Keıbir stýdentter aqshalaı turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin jumys isteıdi. Bul óz kezeginde stýdenttiń oqý úlgerimine áser etedi. Bilimi taıaz stýdenttiń erteń jaqsy maman bolyp shyǵa almaý yqtımaldylyǵy joǵary», deıdi.
Bul másele tek stýdentterdiń ǵana emes, oqytýshylardyń da alańdaýshylyǵyn týdyryp otyr. «Turan-Astana» ýnıversıtetiniń oqytýshysy Tolǵanaı Nasıhatqyzy bylaı deıdi: «Qazirgi ýaqytta stýdentterdiń qosymsha jumys isteýi – óte ózekti ári kúrdeli másele. Bir jaǵynan, stýdentterdiń qarjylyq qıyndyqtarǵa tap bolýyn túsinemiz. Ekinshiden, bul olardyń bilim alý sapasyna keri áserin tıgizip jatqany aıdan anyq. Stýdentterdiń qosymsha jumys isteýge májbúr ekenin tolyqtaı túsinemin. Kópshiliginiń otbasyna aýyrtpalyq salǵysy kelmeıtinin, óz qajettilikterin ózderi qamtamasyz etkisi keletinin kóremiz. Bizdiń eldegi stıpendııa mólsheri, ásirese kommersııalyq negizde oqıtyndar úshin, kúndelikti ómir súrý shyǵyndaryn óteýge jetkiliksiz. Sondyqtan stýdentterdiń jumys izdeýi – qalypty jaǵdaı. Bul jerde basty másele – olardyń jumys pen oqý arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaı almaýy. Tájirıbe kórsetkendeı, qosymsha jumys isteıtin stýdentterdiń úlgerimi tómendep ketýi jıi kezdesedi. Olar leksııalarǵa turaqty túrde qatysa almaýy, tapsyrmalardy ýaqtyly oryndamaýy, keıde emtıhandarǵa da durys daıyndalmaýy múmkin. Biz, oqytýshylar, stýdentterdiń bul jaǵdaıyn túsinip qana qoımaı, olarǵa qoldaý kórsetýge tıispiz. Sabaq barysynda ıkemdilik tanytyp, tapsyrmalardy oryndaý merzimin keıde beıimdeý qajet. Máseleniń túpkilikti sheshimi tek oqytýshylarǵa emes, búkil oqý júıesine baılanysty. Men stýdentterdiń qosymsha jumys isteýine qarsylyǵym joq, biraq bul olardyń basty maqsaty – bilim alýyna kedergi bolmaýǵa tıis. Oqý ornynda stýdentter sapaly bilim alyp, kásibı tulǵa retinde qalyptasýy kerek. Qarjylyq máseleler bilimge kóleńke túsirmeıtindeı jaǵdaı jasaý – barshamyzdyń mindetimiz. Oqytýshylar, ýnıversıtet ákimshiligi jáne memleket tarapynan birlesken kúsh-jiger arqyly ǵana bul máseleni tıimdi sheshýge bolady».
Halyqaralyq tájirıbege kózqaras
Damyǵan elderde stýdentterge qarjylaı qoldaý kórsetý bilim berý júıesiniń mańyzdy bóligi. Mundaı tájirıbe stýdentterdiń tolyqqandy bilim alýyna, kásibı damýyna jáne bolashaqta básekege qabiletti maman retinde qalyptasýyna negizdelgen. Ár elde bul júıeni ártúrli jolmen júzege asyrady, biraq barlyǵynyń maqsaty – stýdentterdiń qarjylyq máselelerin jeńildetý jáne oqýyna kedergi keltirmeý. Germanııada stýdentterge memleket tarapynan erekshe kóńil bólinedi. Munda stýdentterge aı saıyn 500-700 eýro kóleminde qarjylaı kómek beriledi. Bul qarajat oqý materıaldary, turǵylyqty jer shyǵyndary jáne basqa da kúndelikti qajettilikterdi jabýǵa jetkilikti. Skandınavııa elderi – Danııa, Norvegııa, Shvesııa jáne Fınlıandııa – stýdentterdi qoldaý turǵysynan úlgi bola alatyn memleketter. Bul elderde joǵary bilim tegin bolǵandyqtan, stýdentter oqý aqysyn tóleý máselesinen múldem bosatylǵan. Buǵan qosa, memleket tarapynan aı saıyn shákirtaqy beriledi, bul qarajat stýdentterdiń kúndelikti shyǵynyn tolyq qamtıdy. Ońtústik Koreıada bilim berý júıesi óte qarqyndy jáne joǵary talaptar qoıady. Bul elde stýdentter oqý aqysyn ózderi ótegenimen, ýnıversıtetter janynan qurylǵan ıkemdi jumys oryndary arqyly qarjylyq qıyndyqtaryn sheshýge múmkindik alady. Ýnıversıtetter kitaphanalarda, zerthanalarda, stýdenttik keńselerde nemese basqa bólimderde jartylaı jumys kúni júıesin usynady. Bul stýdentterdiń jumys isteı júrip, oqý úderisinen tys qalmaýyna jaǵdaı jasaıdy.
AQSh-ta stýdentterge qarjylyq qoldaý negizinen granttar, stıpendııalar jáne kampýs ishindegi jumys baǵdarlamalary arqyly júzege asady. Sonymen birge «Work-Study» baǵdarlamasy aıasynda stýdentter ýnıversıtet janyndaǵy kitaphana, kafeterıı, zerthana sııaqty oryndarda jumys istep, qosymsha tabys taba alady. AQSh-taǵy iri korporasııalar men qoǵamdyq uıymdar da stýdentterge arnalǵan granttar men shákirtaqylardy jıi usynady.
Shákirtaqy qalaı rettelýi kerek?
Stýdentterdiń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin birneshe naqty qadam jasaý qajet. Eń birinshi, árıne stıpendııa kólemin ınflıasııany eskere otyryp, stýdentterge beriletin stıpendııany kezeń-kezeńimen ulǵaıtý. Bul olardyń oqýyna ǵana emes, sonymen qatar turmys sapasyna oń áser etedi. Stýdenttik jataqhanalar sanyn, olardyń sapasyn kóterý máselesin sheshýge tıis. Bul turǵyn úı shyǵynyn azaıtady. Ikemdi jumys júıesin engizý arqyly stýdentterge oqý úderisine sáıkes keletin jumys oryndaryn usynýy kerek. Mysaly, kitaphanashy, kómekshi qyzmetker nemese zerthana assıstenti sııaqty laýazymdar. Mundaı tájirıbe Astana halyqaralyq ýnıversıtetinde bar. Stýdentter isi jónindegi departamenttiń mamany Beljan Nurbekuly: «Iá, bizdiń stýdentter isi jónindegi departament qazirgi tańda qoǵamdyq jumysqa belsene aralasyp júrgen úsh stýdentti jumyspen qamtyp otyrmyz. Bir jaǵynan, bul stýdentterdiń qarjylyq máselesin de sheshedi. Syrtta jumys istegennen góri, ýnıversıtet ishinde qyzmet atqarý áldeqaıda tıimdirek» dedi ol. Stýdentterdiń stıpendııasy olardyń kúndelikti qajettiligin tolyq qamtamasyz etpeıdi. Bul kóptegen stýdentti qosymsha jumys isteýge ıtermeleıdi, nátıjesinde, olardyń bilim sapasy tómendeıdi. Eldiń bolashaǵy bilimdi jastardyń qolynda ekenin eskersek, stýdentterge laıyqty deńgeıde qarjylaı qoldaý kórsetý – memleket úshin mańyzdy mindet. Bul baǵytta stıpendııa mólsherin arttyrý, áleýmettik qoldaý sharalaryn kúsheıtý jáne stýdentterdiń qarjylyq qıyndyqtaryn sheshýge arnalǵan jańa júıelerdi engizý qajet. Elimizdiń bilim berý saıasaty jastardy jan-jaqty qoldaý arqyly olardyń tolyqqandy bilim alýyna jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalýǵa tıis. Bul tek stýdentterdiń ǵana emes, jalpy qoǵamnyń turaqty damýyna oń áserin tıgizeri anyq.
Erlan KIIKBAI,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti
