– Aqylbek Qajyǵululy, jaqynda Memleket basshysynyń qabyldaýynda bolyp, akademııa qyzmetiniń nátıjelerin baıandadyńyz. Prezıdent Ulttyq ǵylym akademııasyna zor jaýapkershilik júktep, ǵylym aldynda turǵan túıtkildi máselelerdi sheshýge senim artyp otyr. Qazir elimizde ǵylym qandaı jaǵdaıda damyp jatyr, nátıjesin qashan kóremiz?
– Aldymen Ulttyq ǵylym akademııasy naqty jumystarǵa kirispes buryn, byltyr ınstıtýsıonaldyq turǵydan qalyptasty. Zańnamalyq negizi quryldy. «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańǵa sáıkes elimizdegi birden-bir joǵary ǵylymı uıym mártebesine ıe boldy. Turaqty qarjylandyrý tetikteri ázirlendi. Ulttyq akademııa músheleriniń jańa quramy qalyptasty. Konkýrs boıynsha akademııanyń 17 múshesi bolyp, ıaǵnı el ǵylymynyń damýyna eleýli úles qosqan ǵalymdar saılandy. Olardyń qatarynda elimizge belgili matematık, akademık Asqar Jumadildaev pen Ortalyq Azııada «The Ferran Sunyer i Balaguer Prize» halyqaralyq syılyǵyn alǵash ıemdengen, ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, matematıka salasyndaǵy jetekshi jas ǵalym Dórbetqan Suraǵannyń tańdalýy jaıdan-jaı emes. Ǵylymda jetistikke jetken tulǵalar az emes, biraq olardyń nasıhaty kemshin. Ǵalymdardyń ónegeli isin úlgi ete otyryp, ǵylymǵa jaǵdaı jasaý arqyly ǵylymdaǵy jastar qataryn kóbeıte alamyz.
– Akademııa aldaǵy baǵdaryn álemdegi 20 shaqty damyǵan elderdiń ǵylym akademııasy tájirıbelerine sáıkes baǵdarlap, 10 jyldyq damý jolyn aıqyndady. Ulttyq ǵylym jumysyn shetel tájirıbesimen qalaı ushtastyrý kerek?
– Damyǵan elderdiń bilim men ǵylymǵa qoldaýy ekonomıkalyq damýynan kórinis berip otyrǵany belgili. Batys elderi ǵana emes, búginde Azııanyń kóshbasshysyna aınalǵan elder tájirıbesi osyny aıǵaqtaıdy. Osyǵan sáıkes bolashaqtaǵy damý baǵdaryn anyqtaǵan Ulttyq ǵylym akademııasynyń strategııasy naqty ındıkatorlarmen daıyndaldy dep nyq senimmen aıta alamyn. Ol ǵylymı, ǵylymı-tehnıkalyq qyzmetti jaqsartý, basym baǵyttardy aıqyndaý, ǵylymı jáne taldamalyq zertteýler júrgizý, ǵalymdar arasyndaǵy kooperasııany keńeıtý, memlekettik saıasatty ǵylymı-saraptamalyq qoldaýda jetekshi ǵalymdaryn biriktirýdi kózdeıdi. Qazirgi tańda akademııanyń ishki qurylymy da osy baǵytta júıelendi. Taldaý ortalyǵy qurylyp, ǵylymnyń damýyna kedergi keltirip otyrǵan faktorlardy anyqtaý jumystary bastaldy.
– Byltyr jyl sońynda akademııa óńirlerge júrgizilgen forsaıt zertteýler nátıjesin jarııalady. Sonyń barysynda anyqtalǵan máselelerge toqtalasyz ba?
– «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańǵa sáıkes 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýdyń 113 ǵylymı-tehnıkalyq mindetterine alǵash ret saraptama júrgizilip, 87-si boıynsha eskertý jasaldy. Eń bastysy, tıisti oryndarǵa ǵylymdy damytýdaǵy basym baǵyttardy aıqyndaýdyń tujyrymdamalyq tásili usynyldy. Endi Joǵarǵy ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa 3 jylǵa ǵylymnyń 7 basymdyǵyn bekitetin bolady. Onyń ishinde 153 mamandandyrylǵan ǵylymı baǵyt bar. Naqtylaǵanda, bul – tek ǵylym baǵyttary boıynsha bıýdjet qarajatyn bólýdiń tetigin kórsetedi. Osyǵan qarap, bıýdjet qarajatynyń da suraýy bar ekenin túsiný qajet. Iаǵnı ekonomıkanyń básekelestik artyqshylyqtaryn eskere otyryp, nátıje beretin ǵylymı baǵyttardy kóbirek qarjylandyrý mańyzdy. Naqty aıtqanda, ǵylymnyń máselelerin sheshýde, mindetterdi durys qoıa bilý qajet.
– Ǵylymnyń túıtkildi máseleleri jyl saıyn elimizdegi ǵylymnyń jaǵdaıyna qatysty UǴA tarapynan ázirlenetin Ulttyq baıandamada da aıtylyp keldi. Budan qandaı qorytyndy bar?
– Ǵylym jónindegi ulttyq baıandama – álemdik jáne ulttyq ǵylymnyń jaı-kúıi men damý úrdisterin taldaýdy, elimizdiń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin jetildirý jónindegi usynystardy, damýdyń basym baǵyttaryn negizdeýdi qamtıdy. Ǵylym jónindegi jyl saıynǵy esep, ıaǵnı ulttyq baıandama ǵylymdaǵy negizgi damý úrdisteriniń jaı-kúıin taldaý, damýyna áser etetin oń jáne teris faktorlardy anyqtaý, basym baǵyttaryn aıqyndaý úshin usynymdar ázirleýdi maqsat etedi. Onda ǵylymnyń jaǵdaıy, álemdik trendter, salalar boıynsha usynystar qamtylǵan. Ǵylymnyń jaı-kúıin baǵalaý synı kózqarastar negizinde ázirlengen. Oǵan alǵash ret jas ǵalymdardyń jaǵdaıy men jetistikteri, joǵary oqý oryndarynyń ǵylymı qyzmetin kommersııalandyrý týraly jańa taraý endi.
– UǴA tarapynan óńirlerdiń ınnovasııalyq belsendiliginiń tómendigi jıi aıtylady. Osy baǵytta qandaı jumys atqarylyp jatyr?
– Bul óńirlik ǵylymnyń damýyndaǵy birqatar jaıttarmen tyǵyz baılanysty. Naqty sıfrlarǵa toqtalsam, ǴZTKJ-ǵa qatysatyn ǵalymdardyń basym bóligi Almaty men Astana qalalarynda turady. Nátıjesinde, bólinetin qarajattyń 66 paıyzy osy óńirlerdiń enshisine tıip otyr. О́kinishke qaraı, bul jumysty basqarýǵa, úılestirýge tikeleı múddeli jergilikti atqarýshy organdar bul isten shettep qalǵan. Saldary ǵylymdy «qaldyq qaǵıdaty» boıynsha qarjylandyrýǵa ákep soqtyrdy. Máselen, 2023 jyly 8 oblystyń ákimdigi (ShQO, SQO, Pavlodar, Qyzylorda, BQO, Aqtóbe, Jambyl jáne Qaraǵandy) jergilikti bıýdjetten ǵylymı zertteýlerge qarajat bólgen bolsa, olardyń úlesi memlekettik qarjylandyrýdyń nebári 0,43 paıyzyn ǵana quraǵan. Ortalyqta ornalasqan ǵylymı uıymdar da naqty sektordan alshaqtap ketken. Anyqtalǵanyndaı, ǵylymı zertteýler nátıjeleri jergilikti jerlerde suranysqa ıe emes. Damyǵan elderdiń tájirıbesine súıensek, olardyń ınnovasııany damytýdaǵy jetistikteri, eń aldymen, ǵylymnyń óńirlik deńgeıdegi óndirisimen tyǵyz baılanysynda jatyr. Bul jumystardyń barlyǵyn úılestirýmen jergilikti bılik aınalysady.
– Endi atalǵan máseleni qalaı sheshýge bolady?
– Memleket basshysy oblys ákimderiniń basshylyǵymen jergilikti jerlerde ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi óńirlik keńester qurýdy tapsyrǵany belgili. Ulttyq ǵylym akademııasy osy tapsyrmany oryndaýǵa kirisip, óńirlik ǵylymdy damytý maqsatynda Aqmola, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynda óńirlerdiń ekonomıkasyna arnalǵan ǵylymı jetistikter kórmesin, 4 kóshpeli otyrys ótkizdi. Forsaıt nátıjesine qatysty ǵylymı zertteýler júrgizý usynyldy. Budan basqa, Úkimetke ákimderdiń qyzmetin baǵalaý reıtıngine óńirlik ǵylymdy damytý kórsetkishterin kirgizý týraly usynys engizildi. Endigi kezekte akademıkter mınıstrlikterge salalyq ǵylymdy damytýǵa keńes berip, kómektese bastady. Atap aıtqanda, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ókilderiniń qatysýymen Shortandy aýylynda agrarlyq ǵylymnyń máseleleri boıynsha Ulttyq akademııa prezdıýmynyń kóshpeli otyrysy ótip, nátıjesine qatysty usynystar joldandy. Qaraǵandy qalasynda Densaýlyq saqtaý mınıstriniń qatysýymen medısına ǵylymynyń jetekshi ǵalymdarymen úlken keńes ótip, medısına ǵylymyn damytýdyń 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy daıyndaldy.
– UǴA tarapynan qabyldanǵan etıka kodeksi qandaı máselelerdi qamtıdy?
– Ǵylymı zertteýler júrgizýdiń álemde qabyldanǵan standarttaryn jáne úzdik tájirıbelerin saralaı otyryp, akademııa tarapynan ǵylymı etıka kodeksi ázirlendi. Onda ǵylymdaǵy orynsyz minez-qulyq retinde falsıfıkasııa, burmalaý, plagıat, múddeler qaqtyǵysy jáne jalǵan birlesken avtorlyqtyń resmı anyqtamalary aıqyndaldy. Kodeks ǵylymı uıymdar men joǵary oqý oryndaryna qoljetimdi. Álemdik tájirıbede ǵylymdy damytýǵa qatysty standarttardy kóptep keltirýge bolady. Synnan ótken osyndaı tájirıbeniń ǵylymı qoǵamdastyqta qoldanys tabýy asa mańyzdy. Sondyqtan akademııa álemdik úzdik tájirıbeni tarazylaı otyryp, ǵylymı reglamentterdi keńinen taratady. Ulttyq akademııa ǵylymı zertteý praktıkasynda pánaralyq tásildi engizýge jáne qoldanýǵa da basa nazar aýdaryp otyr. О́ıtkeni álemdegi úlken ǵylymı jańalyqtar men iri jetistikterdiń shamamen 90 paıyzy osy tásil negizinde jasalady. Bizde kerisinshe, beleń alǵan taǵy bir júıelik másele – ǵylymda usaq taqyryptardyń kóptigi. Byltyr akademıkter 3 iri ıntegrasııalanǵan pánaralyq ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalardyń tehnıkalyq tapsyrmalaryn daıyndady. Olardy iske asyrý arqyly aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń joǵary ónimdi suryptaryn shyǵarýda, otandyq farmasevtıkalyq ónerkásipti jáne energııany saqtaý tehnologııasyn damytýda eleýli serpilis jasaıtyndyǵyna senim zor. Sonymen qatar Qytaı ǵylym akademııasymen birlesip, sý resýrstaryn tıimdi ári qaýipsiz basqarý boıynsha pánaralyq megagranttyń tehnıkalyq tapsyrmasy daıyndalyp jatyr.
– Akademııa janynda Jas ǵalymdar keńesi jumys istep jatyr. Oǵan qosa byltyr «Jas Sátbaevshylar» I kongresi ótip, kóptegen túıtkildi másele talqylandy. Odan qandaı nátıje bar?
– Ulttyq akademııa qyzmetiniń taǵy bir mańyzdy baǵyty – ǵylym salasyna jastardyń kelýine jaǵdaı jasaý. Jas ǵalymdar keńesiniń músheleri «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasyn talqylaýǵa qatysyp, jańa zańnamalyq negizin qurýda belsendilik tanytty. Qazirgi kezde akademııa eń ozyq tájirıbeni ilgeriletýge jáne ǵylymdy nasıhattaýǵa kóp kóńil bólip otyr. Byltyrdan bastap akademııa men «Astana Hub» aqparattyq ortalyǵymen «Ulttyq ınnovasııalyq júıeniń biryńǵaı terezesi» aqparattyq júıesi ázirlenip, ǵylym jáne memlekettik ǵylymı stıpendııalar salasyndaǵy syılyqtarǵa usynylǵan jumystardy elektrondy negizde qabyldaý iske asty.
– Birqatar shetelmen birlesip, akademııa janynan birneshe ortalyq ashyldy. Bul ǵylymnyń ınnovasııalanýyna qanshalyqty jol ashady?
– Byltyrdyń ózinde birqatar shetelderdiń ulttyq akademııalar, jetekshi ǵylymı ortalyqtary, atap aıtqanda RF (RǴA), AQSh (NASEM), Qytaı (CAS), Túrkııa (TÜBA) jáne taǵy basqalarmen 27 memorandýmǵa qol qoıyldy. Qazaqstan-Nemis ǵylymı zertteý ortalyǵy (KGRCC), forsaıttyq zertteýler jónindegi Qazaqstan-Koreıa ǵylymı-tehnıkalyq ınnovasııalyq ortalyǵy, Qazaqstan-Qytaı ǵylymı-tehnıkalyq ınnovasııalyq ortalyǵy quryldy. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jáne S.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ bazasynda medısına ǵylymy salasyndaǵy ozyq zertteýlerdiń Almaty-Shenchjen, Chjeszıan tehnologııalyq ýnıversıtetimen birlesip ashylǵan sý resýrstary boıynsha turaqty damý jáne keńistiktik-ýaqyttyq jasandy ıntellekt jónindegi halyqaralyq ıntegrasııalanǵan zerthananyń bolashaǵy zor. AQSh Ulttyq ǵylym, ınjenerııa jáne medısına akademııasy, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan ulttyq ǵylym akademııalarymen «Ortalyq Azııadaǵy ómir týraly ǵylymdar salasyndaǵy derekterdi basqarýdyń úzdik tájirıbelerin ázirleý jáne engizý» ǵylymı jobasy iske asyp jatyr. Jalpy alǵanda, akademııanyń halyqaralyq bastamalary elge shamamen 3 mln dollar kóleminde shetel ınvestısııasyn tartýǵa múmkindik beredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
