Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jyl basynda «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda: «Biz tarıhqa jáne ony qalyptastyrýǵa qatysqan azamattarǵa ádil qaraýymyz kerek. Aqyr sońynda, munyń bári ulttyń bolashaǵy úshin qajet. Eger biz ótkenimizdi saralap, ony adal ári obektıvti baǵalaı almasaq, onda alǵa senimdi qadam jasaı almaımyz», degeni belgili. Osy sózdi negizge alǵan sarapshylar keńestik jáne táýelsizdik kezeńdegi arnaıy ádebıetterde 1926–1933 jyldar aralyǵyndaǵy kezeń ártúrli atalatynyn eske aldy. «Kishi qazan», «Aýyldaǵy Kishi qazan» delingenimen, qazaqtildi ádebıet pen ǵylymda «Asharshylyq» termıni keńinen qoldanyldy.
Memlekettik komıssııa jınaǵan materıaldarǵa súıene otyryp, ǵalymdar men sarapshylar bul kúrdeli kezeńge «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» dep ataý bergendi jón sanaıdy. Sebebi bul úderis tek aýyldardy qamtyp qoımaı, búkil qazaq halqynyń ómir súrý saltyn túbegeıli ózgertýge baǵyttalǵan zorlyqshyl «keńestendirý» saıasatyn júzege asyrdy. Qazaq jerin qaıta bólý sharalarymen shektelgen joq, keńestik bıliktiń zymııan maqsattaryn kózdedi. Mundaı halyqqa qarsy baǵdarlama tek Qazaqstanda júzege asyryldy. «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» saıasaty jergilikti halyqtyń barlyq áleýmettik toptaryn jappaı basyp-janshý men keńestik bılikke tolyq baǵyndyrýǵa baǵyttaldy.
Kez kelgen revolıýsııa sııaqty, «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» saıasaty qazaq qoǵamynda keńestik bılikti ornatýdy kózdedi. Sonyń kesirinen jergilikti halyqtyń dástúrli ómir súrý júıesi kúshtep joıyldy, ekonomıkalyq negizderi álsirep, kóshpeli eldiń tirshilik kózi – azyq-túlik resýrsy túgesildi. Buǵan qarsy kóterilgen halyqty basyp-janshyp, jappaı saıası qýǵyn-súrginder jáne olardyń saldary retinde bastalǵan asharshylyqtan mıllıondaǵan adam qaza tapty.
Bul týraly «Qaharmandar» respýblıkalyq qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, jobalyq keńseniń jetekshisi Sabyr
Qasymov:
«Bul qaıǵyly kezeń men onyń qurbandary týraly ǵalymdar men pýblısısterdiń ártúrli, tipti qarama-qaıshy pikirleri bar. Olardyń kópshiligi senimsiz derekterge negizdelgen. Bireýler bul oqıǵany genosıd, klassosıd nemese etnosıd dep sanaıdy, al basqalary keńestik tujyrymdamaǵa súıene otyryp, ony «keıbir asyra silteýlermen júrgizilgen revolıýsııalyq reforma» deıdi.
Sondaı-aq jappaı saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandarynyń naqty sanyna qatysty da pikirler árkelki. Bireýler qaza tapqandar sany 1,5 mıllıonnan 2 mıllıonǵa deıin dese, endi bireýler 2,5 mıllıonnan 4 mıllıonǵa deıin dep kórsetedi.
Tipti Táýelsizdik jyldarynda da «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» jan-jaqty zerttelmedi jáne ol júıeli túrde josparlanǵan, naqty strategııalyq jáne taktıkalyq saıası maqsattardy kózdegen «revolıýsııalyq» naýqandar kesheni retinde qarastyrylǵan joq.
Bul – ǵylymnyń kinási emes. Keńes zamanynda (tipti táýelsizdik kezeńde de) zertteýshilerge «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» taqyryby boıynsha tek jekelegen aspektilerge qatysty dıssertasııa qorǵaýǵa ǵana ruqsat etildi. Onyń ózinde, taqyryptar shartty túrde bekitildi. Sol sebepti, jappaı qýǵyn-súrginder men olardyń saldaryn, sondaı-aq repressııalyq is-qımyldardyń permanentti jáne ózara baılanysyn tolyq kólemde zertteý múmkin bolmady.
Sondyqtan, búgingi basty mindetimiz – barlyq aqparatty zertteý, qaıta qarastyrý, barlyq múmkin faktiler men qurbandardyń naqty sanyn anyqtaý. Tek osydan keıin ǵana ǵylymı tujyrymdar jasaýǵa bolady. Ol úshin, eń aldymen, bilikti ǵalymdar men mamandar qajet. Ekinshiden, zertteýshilerge Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń arhıvi jáne basqa da memlekettik, arnaýly arhıvterge eshqandaı kedergisiz qoljetimdilik berilýge tıis.
«Qazaqstandaǵy Kishi qazannyń» barlyq qupııasyn ashý – bizdiń perzenttik jáne azamattyq boryshymyz», dep atap ótti.
Semınar barysynda 1926–1933 jyldar aralyǵynda «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» aıasynda júzege asyrylǵan onnan astam memlekettik naýqan týraly pikir aıtyldy. Bul «naýqandardyń» barlyǵy halyqqa qarsy memlekettik zorlyq-zombylyqpen jáne jazyqsyz azamattarǵa qarsy baǵyttalǵan jappaı saıası qýǵyn-súrgindermen qatar júrdi.
Árbir otbasy osy «sovetızasııaǵa» qarsy kúrestiń qurbany bolǵan týysynyń esteligin saqtap keledi. Bolshevıktik-stalındik bılik júzege asyrǵan bul áreketter Qazaqstanda jappaı tolqýlarǵa, halyq narazylyqtaryna jáne kóterilisterge alyp keldi. Onyń saldary – mıllıondaǵan májbúrli bosqyndar men orny tolmas ulttyq qasiretke aınaldy.
Semınarǵa qatysqan elimizge belgili professorlar – I.Borchashvılı, Q.Baltabaev, E.Abaıdildınov jáne basqa da ǵalymdar «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» máselesin zertteý barysynda halyqaralyq quqyqtyq normalarǵa súıenýdiń mańyzdylyǵyna nazar aýdardy.
Ǵalymdar bul taqyrypty adamnyń tabıǵı jáne ajyramas saıası quqyqtarynyń buzylýyn anyqtaý turǵysynan, halyqaralyq quqyq prızmasy arqyly, dıalektıkanyń zańdary men qazirgi zamanǵy saıası antropologııa ádisteri negizinde taldaýdy usyndy.
Jobany júzege asyrýdyń logıkalyq qorytyndysy retinde jańa normatıvtik-quqyqtyq aktiler qabyldanýǵa tıis. Bul tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirýdi zań júzinde bekitýge, sondaı-aq «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» saıasatynyń nátıjesinde qaza tapqan mıllıondaǵan bolshevıktik-stalındik bıliktiń qurbandaryn tolyqtaı aqtaýǵa múmkindik beredi. Olardyń qatarynda halyqqa qarsy júrgizilgen saıasattyń, jappaı saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyqtan opat bolǵandar, sotsyz jáne tergeýsiz atylǵandar, zańsyz sottalǵandar men kúshtep jer aýdarylǵandar bar.
Parlament Májilisiniń depýtattary Aıdos Sarym, Abzal Quspan, Erkin Ábil jáne basqalar jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý boıynsha ǵylymı zertteýlerdi – Baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý jobasy aıasynda jalǵastyrýdy qoldady.
Bul ǵylymı jobanyń negizgi mindeti – osyǵan deıin anyqtalǵan jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń negizgi sanattaryn tereń ári irgeli ǵylymı zertteý. Atap aıtqanda, A.Quspan keńestik bılik júrgizgen zorlyqshyl «mádenı revolıýsııa» ulttyq qundylyqtarǵa, halyqtyń sanasy men rýhanııatyna orasan zor zııan keltirgenin, ulttyq mentalıtetti burmalap, dástúrli ómir súrý normalaryn túbegeıli joıǵanyn atap ótti.
Aldaǵy eki jyl ishinde joba qatysýshylary buryn burmalanǵan «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» tarıhyn álemdik ǵylymı qaýymdastyq moıyndaǵan ádisnamalyq qaǵıdattar negizinde jan-jaqty zertteýge tıis.
Nazym JUMANOVA,
jýrnalıst
