Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Memlekettik tapsyrys ekiniń birine berilmeıdi
Jalpy, balabaqsha jetispeýshiligi ásirese, úlken qalalarda kúrmeýi qıyn kúrdeli másele ekeni belgili. Keı óńirlerde aılap-jyldap kútse de, balasy mektepke barǵansha kezegi jyljymaı qoıǵan otbasylardyń renishi de kóp. Osy oraıda elimiz boıynsha balabaqsha kezegine turý tártibine taǵy da ózgeris engizile bastady.
Mektepke deıingi bilim berý salasyndaǵy memlekettik saıasat barlyq bala úshin qoljetimdilikti qamtamasyz etýge, teń múmkindikter qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Sondyqtan memlekettik tapsyrys ekiniń birine emes, Oqý-aǵartý mınıstriniń 2022 jylǵy 27 tamyzdaǵy buıryǵymen bekitilgen talaptarǵa sáıkes keletin mektepke deıingi uıymdarǵa beriledi.
Bilim berýdi damytýdyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn iske asyrý jónindegi is-qımyl josparyna 2-den 6 jasqa deıingi balalardy mektepke deıingi tárbıemen, oqytýmen qamtý maqsatty ındıkatory engizilgen. Osynyń aıasynda jergilikti atqarýshy organdar 2023–2027 jyldarǵa mektepke deıingi uıymdardy paıdalanýǵa berý boıynsha kezeń-kezeńimen iske asatyn jumys josparyn bekitken. Josparly, júıeli qadamnyń arqasynda 2023 jyly 66 myń, byltyr 78 myńǵa jýyq oryn ashylypty.
Balabaqshalardyń jumysyn úılestirýdegi aýqymdy ózgeristerdiń biri – vaýcherlik qarjylandyrýǵa baılanysty. Jańa model qanatqaqty joba retinde engizilgen. Vaýcherlik qarjylandyrý – kezekti azaıtyp, ata-analardyń qalaýy boıynsha balabaqshany aýystyrýǵa, sondaı-aq balabaqshaǵa kelmeıtin balalardy jalǵan tirkeý faktilerin joıýǵa múmkindik beredi. Mektepke deıingi uıymdardyń memlekettik tapsyrys alýyn jeńildetip, jyldamdatady. Oqý-aǵartý mınıstrligi bergen resmı aqparatqa súıensek, byltyr balalardy mektepke deıingi tárbıemen, oqytýmen qamtýdyń jospary oryndalǵan.
Talap barshaǵa ortaq
Mektep jasyna deıingi balalardy meılinshe balabaqshamen qamtýda memlekettik tapsyrys memlekettik-jekemenshik áriptestik esebinen de uıymdastyrylady. Ár balanyń áleýetin jan-jaqty damytýdy, quqyǵyn, ómirin qorǵaýdy, densaýlyǵyn nyǵaıtýdy qamtamasyz etý maqsatynda mektepke deıingi uıymdar menshik nysanyna qaramastan, mektepke deıingi tárbıe men oqytýdyń memlekettik jalpyǵa mindetti standartyn iske asyrady. Bul – balalardy sapaly mektepke deıingi tárbıemen, oqýmen qamtýdyń, jeke bıznesti qoldaýdyń mańyzdy quraly. Jekemenshik balabaqshalar áleýmettik-ekonomıkalyq tıimdilikti jaqsartýǵa yqpal etedi. Jekemenshik uıymdar da memlekettik balabaqshalar sekildi ereje-talaptardy, standarttardy qatań ustanýǵa tıis. Jyl saıyn osy talaptardy saqtaı otyryp balabaqsha ashatyn kásipker kóbeıgenimen, kezek máselesi tolyǵymen sheshilmeı tur. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń aqparatynda balabaqsha tapshy óńirler naqty atalypty.
«Memlekettik tapsyrys ornalastyrylǵan mektepke deıingi uıymdar barlyq qaýipsizdik talaptaryna sáıkestigin rastaıtyn qujattardy tapsyrady. Memlekettik tapsyrysty ornalastyrýdy jergilikti organdar qamtamasyz etedi. Sondaı-aq «Bilim týraly» Zańda aıqyndalǵan quzyretke sáıkes, memlekettik tapsyrystyń mólsherin bekitedi. Ulttyq bilim berý derekter qorynyń 2024 jylǵy qorytyndysyna sáıkes, elimizde 2–6 jas aralyǵyndaǵy balalardy tárbıemen, oqýmen qamtý kórsetkishi – 93,1%. Atyraý, Ulytaý oblystary men Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda balabaqsha sany tapshy.
Mektepke deıingi uıymdar menshik túrine qaramastan, tárbıe men oqytý salasyn retteıtin normatıvtik quqyqtyq aktilerdi basshylyqqa alady. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń buıryǵy negizinde bekitilgen mektepke deıingi tárbıe men oqytýdyń memlekettik jalpyǵa mindetti standarty, Úlgilik oqý josparlary, Úlgilik oqý baǵdarlamasy aıasynda tárbıelep, bilim berý úderisin uıymdastyrady. Standart talaptarmen oqý josparlaryndaǵy normatıvtik júktemeni eskerip, oqý baǵdarlamasyn oryndaý – memlekettik pen jekemenshik mektepke deıingi uıymdarǵa mindet. «Bilim týraly» Zańnyń 6-babyna sáıkes, mektepke deıingi tárbıe men oqytýǵa memlekettik tapsyrystyń mólsherin bekitý, ornalastyrýdy qamtamasyz etý jergilikti atqarýshy organnyń quzyretine jatady. Mysaly, óńir ákimderi memlekettik tapsyrys mólsherin bekitken. Onyń kólemi qazir elimizde ortasha eseppen 58 000 teńgeni quraıdy. Munda aýyl balabaqshasyndaǵy ár balaǵa memleketten 62 663 teńgeden berilse, qaladaǵylarǵa 55 305 teńgeden tıedi.
Jańa júıeniń artyqshylyǵy
Balalardy kezekke qoıý tártibi taǵy da ózgeredi. Budan bylaı balabaqshadaǵy ár balaǵa memleketten qaralatyn qarjy balanyń balabaqsha portalyndaǵy shotyna túsip otyrady. Balalardy kezekke qoıyp, joldama berýde jergilikti ákimdikter aqparattyq júıelerdi ózderi tańdaıdy. Tańdaǵan aqparattyq júıemen kelisimshart jasaıdy. Kelisimshart negizinde jergilikti jerdegi balalardy kezekke qoıýmen aınalysady. Mysaly, «Indigo» elektrondy balabaqsha portaly bar. Astana qalasynyń turǵyndary balalaryn balabaqsha kezegine osy júıe arqyly tirkep júrgenine birneshe jyl boldy. Vaýcherlik qarjylandyrý mehanızmi engizilgeli «Indigo»-dan bólek, óńirlerdegi biryńǵaı tehnıkalyq talaptarǵa sáıkes keletin 5 aqparattyq júıeniń bárine birdeı talap qoıylǵan. Sol erejelerge saı keletin aqparattyq júıeler búginde ákimdiktermen kelisimshart jasap, vaýcherlik qarjylandyrý mehanızmine kóship jatyr. Vaýcherlik mehanızmge ótkende kezekte turǵan balalarǵa joldama berýdi qarjy ortalyǵy qolǵa alady. Ortalyq – mınıstrliktiń baǵynysty uıymdarynyń biri sanalatyn memlekettik mekeme. Mektepke deıingi bilim berý departamentiniń dırektory Manara Adamovanyń aıtýynsha, jańa júıede keıbir sanattaǵy otbasylarǵa jeńildikter burynǵysha saqtalǵan.
– Vaýcherlik qarjylandyrý mehanızmine kóshkende júıede kezekte turǵan balalar 18 sanatqa bólinedi. Kópbalaly otbasylar, erekshe qajettiligi bar bala tárbıelep otyrǵan otbasy, áskerılerdiń, dáriger, muǵalimderdiń otbasy, taǵysyn-taǵy bolyp jalǵasady. Munda ár sanattyń úlesi, salmaǵy bar. Tizimde 5 jasqa tolǵan balalardyń jeke kezegi de bolady. О́ıtkeni olar bir jyl bolsa da mektepaldy daıarlyqtan ótýi kerek. Sondyqtan vaýcher ár sanattyń salmaq úlesine sáıkes beriledi. Jeńildikter burynǵysha ózgerissiz qalady, – deıdi M.Adamova.
Mektepke deıingi bilim berý uıymdaryn vaýcherlik qarjylandyrý júıesi byltyrdan iske asa bastaǵan. Qanatqaqty jobaǵa Taraz, Túrkistan, Shymkent qalalary qatysqan. Vaýcherlik qarjylandyrýdyń negizgi qaǵıdattaryna toqtalar bolsaq, osyǵan deıin balalar balabaqshaǵa kezekke tursa, qazir vaýcherge kezekke turady. Buryn balabaqshany Bilim basqarmasy anyqtasa, qazir mektepke deıingi uıymdy ata-ana tańdaıdy. Sáıkesinshe, «Indigo» elektrondy balabaqsha portalyna da ózgerister engizildi. Endi elektrondy portalda balaǵa vaýcherlik shot ashylady, qarajat balabaqshaǵa emes, ózine aýdarylyp otyrady.
Kezekke turý júıesinde aıtarlyqtaı aıyrmashylyq joq. Mysaly, «Indigo» arqyly kezekke turarda barlyq málimetterdi ata-ana ózi engizetin. Vaýcherde de dál solaı. Aqparatty engizgende júıe ata-anaǵa balanyń qaı kezekte turǵanyn kórsetetin. Ol da ózgerissiz qaldy. Basty artyqshylyǵy, jańa júıe arqyly ata-ana maqsatty túrde belgili bir balabaqshany tańdaıdy. Balabaqshadan bos oryn tabyla qalsa, balaǵa vaýcher ashylady, ata-anaǵa habarlama jiberiledi.
Vaýcherlik júıe jemisin berse ıgi
Astana qalasyndaǵy №94 «Suńqar» memlekettik balabaqshasyna baryp, jumystyń jaı-kúıin, jańa ózgeriske daıyndyǵyn bilgen edik. Bul jóninde ujymnyń ınnovasııa ádiskeri Gúlbala Ábilda keńinen áńgimelep berdi.
– Jańashyldyqtan keıin jalpy jumys úderisinde aıtarlyqtaı ózgeris bola qoıǵan joq. Júıe avtomattandyrylǵan soń, bizge artyq salmaq túspedi. Vaýcherde balany jeke shoty arqyly qarjylandyrady. Memlekettik balabaqshalarǵa balalar 2 jastan bastap qabyldansa, munda ár jas sanatyna oraı jeke-jeke vaýcherlik kezek bolady. Balabaqshamyz 309 orynǵa shaqtalǵan. Naq qazir tek túzetý tobynda bir ǵana oryn bos. Birer kún buryn ózim de pedagog retinde jumystan anyqtama alyp, 3 jasar balamdy vaýcherge kezekke qoıdym. Maǵan «jeńildik sanatyńyz boıynsha siz 895-qatardasyz» degen aqparat keldi. Bul sonshalyqty uzaq merzim emes. О́ıtkeni mamyr–tamyz aralyǵynda bitirýshi toptar mektepke bararda kóp oryn bosaıdy. Astana qalasynda shamamen 100 memlekettik balabaqsha bolsa, sonyń bárinde oryn bosap, múmkindik kóbeıedi. Úderistiń barlyǵyn adam, balabaqsha emes, «Indigo» júıesi rettep otyrady. Eger balabaqshada oryn bosaı qalsa, kezekte birinshi turǵan adamǵa avtomatty túrde vaýcher ashylady. Máselen, bizdiń balabaqshaǵa kimder kezekte turǵanyn bile almaımyz. Bala kelgende ǵana tanysamyz, – deıdi G.Ábilda.
Ata-ana «Indigo» arqyly derekterin engizip, vaýcher alǵan soń, 5 jumys kúnniń ishinde balaǵa bankten shot ashylady. Ata-ana ózderi qalaǵan balabaqshanyń kezegine turady. Kútý paraǵyna tirkeledi. Onda turǵylyqty mekenjaıǵa jaqyn mańdaǵy tórt balabaqshany tańdaý usynysy túsedi. Eger jaqyn arada sol tórt balabaqshanyń birinde oryn bosasa, bala soǵan barady. Ata-ana belgili bir balabaqshany tańdamaı, kez kelgenine baramyz dese, Astana qalasyndaǵy 100 memlekettik balabaqshanyń birin tańdap, bos orynǵa bara alady. Jekemenshik mektepke deıingi uıymdarǵa tirkelý tártibi de osyndaı. Vaýcherlik qarjylandyrý júıesi qanatqaqty joba retinde byltyr iske asa bastaǵan qalalarda oń nátıje kórsetti. Osy qatarǵa bıyl joba nátıjesin bilip, kórip otyrǵan Oral, Astana qalalary qosylyp jatyr. Bastysy, qoǵamdaǵy kúlbilteli máseleniń biri – balabaqsha kezegi azaıyp, osy baǵyttaǵy jumys birshama rettelse, vaýcherlik júıe jemisin berse bolǵany.
