Qarqaralydaǵy qodastar

Kez kelgen kásipkerdiń negizgi muraty – paıda tabý. Táýekel ete bilgenge bizdiń zamanymyzda tabys kózderi az emes. Desek te, el ekonomıkasyn ilgeriletý úshin kásipkerlerimizdiń alypsatarlyq tóńiregindegi arzan bıznespen emes, ónim shyǵaryp, óz sharýashylyǵyn órkendetýge umtylǵandary tıimdi. Solardyń biri – qaraǵandylyq kásipker Dıdar Toǵyzbaev qodas ósirýdi qolǵa aldy. Arqa óńiri úshin tańsyq sanalatyn janýarlardy bizdiń tabıǵatymyzǵa beıimdep, jersindirip kórýge bel baılaǵan. Bıyl kóktemde ol sonaý Hakasııaǵa eki ret baryp, 140 bas tıbet «sıyryn» satyp ákeledi de, olardy Qarqaraly aýdanynyń Nurmaqov atyndaǵy aýyldyq okrýgine jetkizedi. Dıdar bul janýarlar óńir tabıǵatyna tez úırenip, jumsalǵan qarajatty molynan aqtaıdy dep senedi. Kásipker jigit qodastyń júnin qyrqyp, al etinen shujyq, konservi óndirisin jolǵa qoıýdy kózdep otyrǵan jaıy bar. Tabynnyń qojaıyny Dıdar Toǵyzbaev buǵan deıin ózimizge úırenshikti mal sharýashylyǵymen aınalysyp kelgen eken. Endi ol qodas ósirýmen shuǵyldanýǵa táýekel etip otyr. Kásipkerdi áńgimege tarttyq. – Mal ósirý – bizdiń qazaqtan qalǵan kásip. Degenmen, túp-tuqymy sonaý Tıbet taýlarynan shyqqan qodastaı janýardy ósirýge qalaısha táýekel ettińiz? Jersinbeı ketýinen qoryqpaısyz ba? – Osy Qarqaraly aýdanyndaǵy jaıylymdar asa aýqymdy. Bizge keregi sol. Osy jaqta qys aılarynda qasqyr aýlap, jergilikti tabıǵatty, bul jerge tán aýa raıy qubylystaryn jyldar boıy bajaılap kórgenbiz. Qazir qodastarymyz jaıylyp júrgen jer taýlardyń tasasynda, yqtasyn jerde ornalasqan. Bul jerdiń qysy jaıly. Al myna qodastar buǵan deıin tabıǵaty qatal, taýly, oty mardymsyz jerlerde tirshilik etip kelgen. Bul jaqta olar úshin kerek jaǵdaıdyń bári bar. Onyń ústine, olarǵa asa shyǵyndala da qoımaımyz. Negizgi paıdasy da sonda. О́zimizdiń úırenshikti iri qaralarymyzdy alaıyq. Olarǵa jemshóp ázirleý ońaı sharýa emes. Qodastar bolsa, qar astynda qalǵan shópti ózderi-aq arshyp jeıdi. Moıyndary jýan janýarlar qardy basymen arshyp daǵdylanǵan. Taǵy bir jaqsy ereksheligi, qodastar tek tabynymen júrip jaıylady, eshqashan saıaq ketpeıdi. Belgili bir jerdiń jaıylymyn ottap bolǵan soń, úıirimen kóship basqa jerge baryp jaıylady. Onyń ústine, bular jyrtqysh ańdardan taısalmaıdy. Tabynymen júrgen qodastarǵa shabýǵa qasqyrlardyń batyly jete qoımaıdy. Iаǵnı, baqtashylarymyzǵa olardy baǵý asa qıyn emes. Biz bul janýarlardy tańsyq bolǵany úshin emes, aıtarlyqtaı paıda túsirýge bolady degen úmitpen ákelip otyrmyz. Eger úmitimiz aqtalyp jatsa, olardyń sanyn bes júz basqa deıin jetkizsek pe deımiz. Kóbeıtkende de, tabıǵı ósimin kútip otyrmaımyz, tıimdiligi rastalyp jatsa, ınvestısııa salyp, taǵy da birtalaı qodasty satyp ákelý josparda bar. – Qanshalyqty paıda tabamyz dep oılaısyz? – Qodastyń súti óte maıly bolady. Keleshekte syr zaýytyn ashsaq pa dep otyrmyz. Etti de túgelimen óńdeýge jibermekshimiz. Qodas etinen shujyq, konservi jasap shyǵaramyz. Jem-shóbi durys bolsa, eki-úsh jasar qodas shamamen 150 kılodaı et beredi. Olar tabıǵaty jaısyz jerdiń ózinde sondaı ónim bergen. Al bizdiń tabıǵatymyz jaıly, sondyqtan olardyń salmaǵy da anaǵurlym artyq bolady dep oılaımyn. Jalpy, Monǵolııada, Tyva men Hakasııada qodas eti jeńsik as, ıaǵnı delıkates sanalady. Júnin qyrqyp ótkizemiz. Qodastar salqyndy jaqsy kóredi, sondyqtan, jaz aılarynda qyryqtyq uıymdastyrǵanymyz abzal. Júndi eksporttaý máselesi boıynsha qytaılyqtarmen sóılesip te qoıdyq. Olar qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. – Janýarlar tym asaý sııaqty, olardy kim saýady? – Bular, qalaı degenmen, qolǵa úıretilgen qodastar. Qansha jerden jabaıy bolsa da, adamdardy kórip ósken. Mal saýýdyń avtomattandyrylǵan ádisteri bar, ádettegideı olardyń saýyryna jabysýdyń qajeti joq. Janýarlar arnaıy qorshaýǵa qamalyp, jelini tazalanyp, emshekterine stanok tútikteri kıgiziledi. Biz ózimizdiń asaý jylqylarmen de solaı jumys isteımiz. Qoldan jem berip otyrsa, bular tez úırenedi. – Qodastan basqa túlikter ákelip ósiretin josparlaryńyz bar ma? – Qyzylorda óńiriniń kásipkerlerinen júz túıe alýǵa kelistik. Jaqynda solardy alyp kelmekshimiz. Negizi, Osakarov aýdanynda dástúrli, ıaǵnı ózimizge úırenshikti mal sharýashylyǵymyz bar. Sonymen qatar, etti mol beretin aǵylshyn tuqymy – gereford sıyrlaryn ákelip ósirýdi oılap júrmin. – Kez kelgen malǵa jem-shóbimen qatar, mindetti túrde sý kerek. Qodastardy sýarýda problema joq pa? – Iá, ózim de bárinen buryn sý máselesin qolǵa almaqshymyn. Birden tórt uńǵyma tartsam dep otyrmyn. Jazdygúni mańaıdaǵy bulaqtardyń sýalyp, qurǵap qalatyny bolady. Qysta, bolsa-bolmasa, qatyp qalady, bul sol úshin kerek. – Al daıyn ónim shyǵarý isin qashan bastaısyzdar? – Konservi men syr óndirisine kelsek, alǵashqy seh pen et qaqtaý ornyn aldaǵy jyldyń basynda ashsam ba dep otyrmyn. Sonymen qatar, maı, qymyz ben shubat shyǵarsaq deımiz. – Qodas júniniń ózindik erekshelikteri bar desedi... – Ol boıdaǵy jylýdy ustap turatyn biregeı qasıetke ıe. Ári keremet jumsaq. Sodan da, qodastyń júnin kashemırmen shatastyryp jatady. Jáne qodastyń júni ońaı jýylyp, tez kebedi. Sapasyn qansha jýylsa da joǵaltpaıdy. Qodas júniniń emdik qasıetteri de bar. Ol súıektiń syrqyraǵanyn, bulshyq ettiń qaqsaýyn basyp, qımyl-tirek apparatynyń aýrýlaryna emdik yqpal jasaıdy. Buǵan qosa, qodastyń júni basqa janýarlardyń, mysaly qoıdyń júni sııaqty jaǵymsyz ıis shyǵarmaıdy. * * * Aýyl halqy bul jańalyqtardy qýana qoldap otyr. Shalǵaıda qalǵan aýylǵa sońǵy kezderi isker jandar kelgishtep júr. Bul – jaqsylyqtyń belgisi. Dalanyń bir shetinde myńǵyrǵan jylqy, ekinshi bir basynda qodastar jaıylyp júr. Bul jerdegi maldyń sany biraz jyldardan beri eselene túsken. – Jerimizdiń qulpyryp jatqanyn kórdińiz be, – deıdi Nurmaqov aýyldyq okrýginiń basshysy Kósherbaı Shaımanov. – Aýmaǵy da az emes – 195 myń gektar. «Agrobaılyk» JShS ázirge 15 myń gektaryn jalǵa alyp otyr. Bul jáne bizde jumys istep jatqan jalǵyz fırma emes. Bıyl eki sharýa qojalyǵy ashyldy. Jospar boıynsha, jaqynda taǵy da alty sharýashylyq iske qosylmaq. Búginde barlyǵy 27 sharýashylyq bar. Olardyń bári de mal ósirip otyr. Mundaǵy halyqtyń mal basy jyl asqan saıyn eselenip, soǵan sáıkes, eldiń turmys deńgeıi de kóterile bastaǵan. Keńes Odaǵy taraǵan tusta, bizdiń osy О́sibaı sııaqty shalǵaıdaǵy aýyldar kóp qıyndyq kórip edi. Erteńimiz ne bolady degen ýaıym basym-tuǵyn. Biz Qaraǵandydan 330 shaqyrym jerde jatyrmyz. Aýyl qańyrap qaldy. Osy aýylda buryn eki myńdaı adam turdy, qazir sodan alty júzdeı ǵana adam qalǵan. Degenmen, qaıta oralyp jatqan halyq ta bar. Bıyldyń ózinde on shańyraq kóship keldi. Tirshilik jalǵasyp jatyr! Al ázirge tabyn-tabyn qodastar aýyldyq okrýgtiń ortalyǵy О́sibaı aýylynyń mańyndaǵy qyrda jaıbaraqat jaıylyp júr. Bul mańaıda syldyrap aqqan bulaq kóp. Jan-jaqta taý da, jazyq ta bar. Jaıqalǵan kók shalǵyn. Qysqasy, kez kelgen malǵa jaıylym mol. Júni tuıaǵyn japqan, jony kújireıgen janýarlar tabıǵat aıasynda jaıylyp júrgende kóz súıintedi. En dalada buzaýlary da emin-erkin. Tek qodastyń bir súıkimsizdeý jeri – turpaty kádimgi sıyr qusaǵanmen, móńiremeıdi, pysyldaıdy eken. Urǵashy qodastardyń birazy Sibirden býaz kúıinde kelip, osy jaqta buzaýlapty. О́sibaıda barlyǵy 27 qodas tóldegen. Baıqaýymyzsha, bularǵa qazaq topyraǵy unaǵan sııaqty. Kezinde qoı ósirýmen shuǵyldanǵan sharýashylyqtyń shúıgin shóbinen bastaryn almaıdy. Qaırat ÁBDILDINOV. Qaraǵandy.