«Bizdiń basty maqsatymyz – jańa ıdeıalardy júzege asyrý jáne sol arqyly álemdi ózgertý» dep bir toqtady da, ári qaraı oılanýǵa jeteleıtin tyń oılarymen bólisti. «Men qalaı adamzatqa qyzmet ete alamyn degen eń mańyzdy suraqqa jaýap izdedim. Keıde tehnologııany ásire paıdalaný bizdiń aramyzdy alystatady. Tehnologııa jaqsy is isteýge yńǵaıly. Biraq onyń olaı istegisi kelmeıdi. Oǵan eshteńe de kerek emes. Mine, ol bizdiń qundylyǵymyzdy, mahabbatymyzdy, senimimizdi, taǵdyrymyzdy, otbasy, kórshi-qolań týraly kózqarasymyzdy, sezimimizdi bizden alystatyp jatyr». Tım Kýktiń bul aıtqanyn odan buryn talaı tulǵa aıtyp, jazǵan shyǵar. Biraq onyń dál osy másele týraly bolashaq tehnokrattardyń aldynda aıtýy kóńilge qonarlyq is. Shyndyǵynda qazir adamzatty oılandyratyn taqyryptyń biri – tehnologııamen baılanysymyz bolmaq.
Eń mańyzdy oıyn ol bylaı jetkizedi. «Men jasandy ıntellekt kompıýterlerge adam bolyp oılanatyn qasıet bere alady degenge senbeımin. Kerisinshe, men kompıýter bolyp oılanatyn adamdardyń paıda bolatynyna alańdaımyn». Sóziniń toqeterin osylaı jetkizgen onyń bul oıyn bolashaq kompıýter-adamdardyń qundylyqtan ada, janashyrlyqtan jurdaı, senim men sezimsiz ósetinin aıtyp, bárimizdi saqtandyrǵany dep bilgenimiz durys. Al men osy sátte Muhtar Shahanov týraly oıladym. Aqyn bul máseleni osydan 20 jyl buryn «О́rkenıettiń adasýy» atty óleńmen jazylǵan romanynda kótergen edi. Al siz M.Shahanovtyń bilgirligine, adamzattyq máselelerge aldymen oı júgirtken azamat ekenine senbeı kórińiz. Qazaqtyń qara óleńimen jazylyp, búkil álemge taralǵan, tipti 50-den astam tilge aýdarylǵan bul shyǵarmanyń ózekti oıyn araǵa 20 jyl salyp alpaýyt «Apple» kompanııasynyń bas dırektory Tım Kýk aıtyp tursa, nege tańǵalmasqa?
Qazirgi zaman – tehnologııa men sıfrlyq jańalyqtardyń dáýiri. Biraq osy jetistikter adamzattyń rýhanı álemine qalaı áser etýde? Qazaqtyń kórnekti aqyny, qoǵam qaıratkeri Muhtar Shahanov bul suraqqa «Kompıýterbasty jarty adamdar» shyǵarmasy arqyly jaýap beredi. Bul týyndy – adamzattyń shynaıy qundylyqtardan alshaqtap, kompıýterlengen qoǵamǵa aınalyp bara jatqany týraly fılosofııalyq oı-tolǵaý.
Shahanov bul shyǵarmasynda qazirgi órkenıettiń adamdardy jansyz mashınalarǵa uqsatyp bara jatqanyn synǵa alady. Ol tehnologııalyq damý rýhanı qundylyqtardy, adamgershilikti, sezimdi, mahabbat pen shynaıylyqty álsiretip jatyr degen oıdy alǵa tartady.
«Meıli, meıli eki ulymdy qaqsa da ýaqyt arqadan,
Naǵyz ulym bireý ǵana, ana ekeýi jarty adam!
Iá, bizdi qaıda aparmaq myna zaman aqpaly?
Ulan-baıtaq jerimizdi jarty adamdar qaptady.
Qaıda barsań kóz aldyńda ónege bop jarqyldar,
Jarty bastyq, jarty ustazdar, jarty qyzdar,
jarty uldar».
Ras qoı, jarty adamdardyń jaryqqa shyǵýy jansyzdyq pen jalǵandyqty, jaǵympazdyq pen jattyqty ómirge birge ala keldi. Adamzat tarıhynda tehnıka men ǵylymnyń damýy qoǵamnyń ilgerileýine yqpal etti. Biraq aqyn osy shyǵarmasynda adamdardyń tehnologııaǵa tym táýeldi bolyp bara jatqanyna alańdaıdy. Ol kompıýterler men gadjetterge baılanyp qalǵan adamdardyń sezimsiz, salqynqandy, rýhanı jaǵynan álsiz bolyp bara jatqanyn jerine jetkize aıtady. «Kompıýterbasty jarty adamdar» – tek tehnologııalyq jetistikter týraly emes, adamzattyń adamı qasıetterin joǵaltýy týraly shyǵarma. Búgingi tańda kóp adam emosııany ekran arqyly bildiredi, dostyq pen mahabbat vırtýaldy álemge kóship, tiri qarym-qatynas azaıyp barady. Bul – adam bolmysynyń ózgeriske ushyraýynyń belgisi.
Shahanov shyǵarmasynda qazaq qoǵamyndaǵy qundylyqtardyń da ózgerip bara jatqanyna toqtalady. Búgingi jastardyń basym bóligi uıaly telefon, áleýmettik jeliler men kompıýterlik oıyndarǵa táýeldi. Osynyń saldarynan olar ulttyq mádenıet, ana tili, salt-dástúr sııaqty rýhanı baılyqtardan alystap barady.
Shahanovtyń bul eńbegi tehnologııanyń adam sanasyna tıgizetin keri áserin túsinýge kómektesedi. Shyǵarma oqyrmandy ózine suraq qoıýǵa májbúr etedi: «Biz kimbiz – shynaıy adamdar ma, álde kompıýter basty jarty adamdar ma?», nemese «Biz tehnıkaǵa qyzmet etip júrmiz be, álde tehnıka bizge qyzmet ete me?». Sonymen birge «Biz adamı qundylyqtardy saqtap qala alamyz ba?» degen uly suraqtar oılanýǵa jeteleıdi. Shahanov shyǵarmasynyń sońyn «Únsiz jata beremiz be?» degen suraqpen aıaqtaıdy. Bunyń ózi de jigerlendirý bolmaq.
Shyǵarma adamzatty óz bolmysyna úńilip, óz sana-sezimimen jumys isteýge, sony urpaqtar sanasyna sińirýge shaqyrady. Avtor tehnologııany tolyǵymen joqqa shyǵarmaıdy, biraq onyń adamdyq qundylyqtardy joıyp jiberýine qarsy kúresýge úndeıdi. Jaryqqa shyqqannan keıin bul shyǵarma tek qazaq oqyrmany úshin emes, búkil adamzatqa arnalǵan eskertý ekenin dáleldeı aldy. Ol tehnologııa men rýhanııattyń arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýdyń mańyzdylyǵyn aıtqysy keldi, aıta aldy da.
Sol úshin buny qazirgi jahandaný dáýirindegi adamzattyń rýhanı qundylyqtardan alystaýy týraly fılosofııalyq tolǵaý dep baǵa bergen durys. Menińshe, «Kompıýterbasty jarty adamdar» termınin alǵash aınalymǵa engizgen de Muhtar Shahanov ekeni daýsyz. Bul shyǵarma – rýhanı jutańdyq, jahandanýdyń teris áseri jáne ulttyq sana máseleleriniń kúıreýiniń qaǵazdaǵy kórinisi.
Qalaı desek te, qazirgi órkenıet tehnıkalyq jetistikke basymdyq berip keledi. Al muny dana kókirek aqyn erte sezip, elin, jerin, jumyr jer men aspan astyndaǵy adamzatty jan dúnıemizdi baıytatyn ádebıet, óner, til jáne ulttyq mádenıetti eleýsiz qaldyrmaýǵa biriktirgisi keldi. Bul shyǵarma árbir oqyrmandy óz bolashaǵy týraly oılanýǵa, rýhanı baılyqty saqtaýǵa jáne ulttyq qundylyqtardy qorǵaýǵa úndeıdi. Sol sebepti «О́rkenıettiń adasýy» – zamannyń shynaıy dıagnozyn qoıǵan, ózektiligin eshqashan joǵaltpaıtyn týyndy.
Muhtar Shahanovtyń bul shyǵarmasyna álemdik deńgeıdegi kóptegen ǵalym men zııaly qaýym jyly pikir bildirgeni shyndyq. «Rýhanı baılyqty moıyndamaı, tek qana jalań bilimge den qoıǵan qazirgi «Kompıýterbasty jarty adamdardyń» paıda bolýy týraly Shahanov tujyrymdamasy bizdi, japondyqtardy qaıran qaldyrdy. Men onyń osyndaı tegeýrindi perzent týdyra alǵanymen quttyqtaǵym keledi» deıdi Japonııanyń Soka Gakkaı ýnıversıtetiniń qurmetti prezıdenti, professor Daısaý Ikeda.
Endi biz adam men mashınanyń arasyndaǵy shekarany qalaı saqtaýmyz kerek degen suraq týraly jıi oılanatyn bolamyz. Sońǵy onjyldyqta «kıborg» uǵymy fantastıkadan shynaıy ómirge tez ene bastady. Qazir denesine túrli elektrondyq qurylǵylardy, chıpter men protezderdi ornatqan adamdardy jıi kóremiz. Iаǵnı olarǵa mashına dem berip, júrek qaǵysy retinde jumys istep tur. Bolashaqta adam men mashınanyń qosyndysynan jaralǵan, ıaǵnı Shahanovsha aıtqanda «Kompıýterbasty jarty adamdarmen» dos bolyp, birge jumys istep, birge toıǵa baratyn da shyǵarmyz. Tehnologııa bılik júrgizgen dáýir uzaqqa sozyla berse, onyń aýyly da alys emes. Endi bizge ǵalymdarymyzdy, rýhanııat salasyndaǵy alǵadaı azamattardy «adam men mashınanyń araqatynasy qaı deńgeıde bolýy kerek?» degen suraqqa jaýap izdeý jaýapkershiligi júktele bermek. Tehnologııanyń damýy bul suraqtarǵa óziniń naqty jaýabyn beretin ýaqytqa taıap keledi. «Kompıýterbasty jarty adamdar» – endi tek ǵylymı fantastıka men Shahanovtyń shyǵarmasynda ǵana emes, qazirgi shyndyqtyń bir bóligine aınalyp úlgerdi.
О́tkende bir bloger suhbatynda «Shoqan Ýálıhanov qazir ómirge kelse, myqtasa saıahatshy bloger bolar edi», dep qarap otyr. Al onyń sózin qostaǵan ekinshi bireý «Qorǵastan ótip Qytaımen saýda jasar edi» deıdi. Bul shıki tanym men kereksiz kózqarasty Muhtar Shahanov estidi me, bilmeımin. Eger estise, «Mine, kompıýterbasty jarty adamdar» dep kórseter edi. Demek, bizdiń qoǵamda ulttyq sana-seziminen aıyrylǵan, kompıýtershe oılanyp, sol sııaqty tolǵanatyn Shahanovtyń keıipkerleri kóbeıip barady. Olar bizdiń aınalamyzda júrgenin de baıqaımyz.
Oksford ýnıversıtetiniń ǵalymdary 2030 jylǵa qaraı JI-diń avtomattandyrylýy saldarynan kóptegen mamandyq joǵalyp ketýi múmkin dep boljaıdy. Al baqylaý men jeke ómirdiń buzylýy da bolashaqta bizdiń úlken máselemiz bolýy ábden múmkin. Bolashaqta adamdar mıyna neıro-chıpter ornatyp, sýper-ıntellektige aınalady. Sondyqtan JI-di qalaı damytatynymyz – bizdiń qolymyzda. Eger biz ony durys baǵytta basqarsaq, ol adamzattyń damýyna úlken úles qosa alady. Biraq ony baqylaýsyz qaldyrsaq, onyń saldary aýyr bolýy múmkin. Sondyqtan JI-di retteý, etıkalyq standarttar ornatý, onyń damýyn qadaǵalaý – búgingi kúnniń basty mindetteriniń biri. «Jasandy ıntellekt – ıadrolyq qarýdan da qaýipti bolýy múmkin», – dep ǵalymdar eskertip jatyr. Al buǵan qulaq asar jan bolsa, qane.
