Qalamgerdiń Qarqara sapary

Áýlıe Túmenbaı

Kesh bata aýdan ákimdigine keldik. Mundaǵylar Muhańdy qushaq jaıa qarsy aldy. Búgin áýlıe Túmenbaı bulaǵyndaǵy osy attas aýylda demalatynymyzdy aıtty. Aýdan basshysy Nurbatyr Orynbaev bizben birge júrdi.

Qoı soıylypty, qadirli qonaqqa bas tartyldy. Túsken úıimizde ár jyldary shyqqan Muhańnyń biraz kitaptary bar eken. Qoltańba jazdyryp alyp jatty. Qazaqtyń ár úıinde tarıhı kitaptary tizilip turatyn Muhań – halyqtyń sheksiz súıispenshiligine bólengen qalamger.

Otyrys barysynda Saýryq batyrdyń atasy Túmenbaıdyń áýlıelik qasıeti jóninde, ataqty Alpar, Tulpar týraly áńgime órbidi. Muhań ynta qoıa tyńdady. «Meni munda áýlıe arýaǵy aıdap kelgen eken ǵoı», dedi bir kezde. Áýlıeler ǵana emes, meni qazaqtyń kúlli handary men batyrlarynyń arýaǵy jetelep júredi jáne jazdyrady dedi sońynda. Kúı talǵamaı malshy úıine qonǵan Muhańnyń qarapaıymdylyǵy men sabyrlylyǵy tánti etti.

Úısintaý – Qarqara – Shyrǵanaq

Tabıǵaty tamyljyǵan Kegen óńiri tań­ǵajaıyp taý tizbekterinen tura­dy. Muhań qonǵan jer Úısintaý silem­deriniń biri – Sarytaýdyń bókteri. Qarqara óńirine kelgen jıhangez Shoqan Ýálıhanov Úısin­taýdy Keýsentaý dep jańylys jazady. Basy Sarytaýdan bastalyp, sońy sonaý Quljaǵa deıin sozylyp jatqan taý Qy­taı men Qa­zaqstanyń ortasynda jatyr. Ejelgi Úısin memleketiniń atyn kúni bú­gin­­ge jańǵyrtyp turǵan bir ǵajap tarıhı taý.

Ońtústiginde Sarytaý, shyǵysynda Myńjylqy, batysynda Qýlyq taýy qorshap jatqan keń jazyq ejelden Qarqara atalady. Bul Shoqan syzǵan kartada aına qatesiz tur. Uly jazyq keıin qonystanýǵa baılanysty jaılaý, qystaý bolyp ártúrli atalyp ketti. Myńjylqy etegindegi jazyqtyń ataýy qazir de Qarqara. Qyrǵyzdyń eki myńjyldyq tarıhy bar Manas jyrynda Qarqara jıi aıtylady. Ańyz boıynsha Qarqara jer betinen joıylyp ketken qasıetti qustyń aty.

Osyndaı tańǵajaıyp tabıǵat, qarly shyń, kók jaılaý, móldir sýly ólkege alǵash kelgen Muhań qatty áserlendi. Ulanǵaıyr qazaq jerin túgin qaldyrmaı aralaǵan Abylaı han Qarqara óńirine de kelip, Kóktóbeniń basyna shyǵyp, batyrlarmen keńesken eken. Bul derekti tuńǵysh estigen men Muhańnyń qazaq tarıhynda teńdesi joq suńǵyla ekenine kózim jetti. Abylaı hannan keıin ataq­tylardyń arasynda Kóktóbege kózi tiri Muhańnyń ózi shyqty budan shırek ǵasyr buryn. Shyrǵanaq aýylyndaǵy kezdesýden keıin Muhań sol mańaıdaǵy tarıhı óńir Kóktóbege keldi. Bıik tóbeniń basyna shyqty. Kókke qarap, taýlarǵa tánti bolyp, kúbirlep bir tyl­sym álem­de júrdi. Abylaı han týraly tol­ǵandy. Buhar jyraýdyń Abylaı han týraly jyryn jatqa aıtty. Ásirese, Úsh Qarqara, Kóktóbeden qalmaq­tar­dyń qalaı qýylǵany jónindegi jyr shý­maqtaryn taban astynda jattap aldym. Muhańda arýaqtarmen oı arqyly únsiz tildesetin qasıet boldy. Kóktóbede Kók Táńir nuryn jutyp, Qudaı qýat bergen jazýshy erekshe kúıge shomdy. Esim han jóninde biz buryn-sońdy estimegen túpsiz tarıhty qozǵady.

Kóktóbege kólbeý qarsy jatqan bıik qyrqanyń arjaǵynda Esim han qalmaq­tardy qynadaı qyrǵan Santas asýy bar. Qyrǵyzdyń Túp aýdanyna qaraıdy. Muhańnyń o bastaǵy jospary erekshe qandy shaıqas bolǵan Santasty kórý edi. Sol kezdegi jol qatynasy úzilgendikten onda bara almadyq. Kóktóbeniń basynda turyp Santas jaqtyń taý qyrqalaryn kózben sholdy. Tarıh oqıǵalary ótken jerlerdi kózben kórip, topyraǵyn basyp, aqylymen zerdelegendeı edi.

Shoqan – Toqan – Shyrǵanaq

Qarqara qazir Kegen óńiri atalady. Emdik qasıeti álemge áıgili shyrǵanaq ósimdigi ósedi. Sondyqtan buryn óńir Shyrǵanaqty atanǵan. Shoqannyń 1856 jylǵy Ystyqkól sapary kúndeliginde tabıǵaty, jer-sý ereksheligi aıtylady. Shyrǵanaq ózeni boıynda túnedik degen joldar bar jazbasynda.

Shyrǵanaq, Taldy, Úsh Merkide Sho­qan­nyń taban izi saırap jatyr. Álme­rekuly Toqan ata urpaqtarynyń ejelgi atajurty. Uly ǵalym 1865 jyly osy óńirde birer kún demalady, ań atady. Eń ǵajaıyby sol Úsh Merkiniń aınytpaı sýretin salady. Tańdamaly jınaǵynda bar. Toqan ata urpaqtarymen kezdes­ken de bolar. О́ıtkeni Shoqanǵa jol kórsetken Abaıdyń ákesi Qunanbaımen 1846 jyly Jetisýda bıler keńesinde kezdesken Qashaǵan bı Toqandarǵa týys bolyp keledi. Ekeýi de Álmerektiń urpaǵy.

Shyrǵanaq aýylyndaǵy mektep ustaz­dary jazýshy Muhtar Maǵaýın keledi dep daıyndalǵan eken. Mektepte kezdesý ótti. Baspasózge jazylý naýqany bolatyn. Muhań «Juldyz» jýrnaly jóninde sóıledi. Mekteptegi tyń derekterge toly mýzeıdi aralap, el men jer tarıhymen tanysty. Bul óńirge on altynshy jylǵy Alban kóterilisin jazý úshin 1927 jyldary M.Áýezov, sodan soń Ilııas Jansúgirov, taǵy da basqa jaqsy-jaısańdar kelgen. Mýzeıde osy tarıh jóninde derekter jetkilikti edi. Qalamger buǵan qýandy.

Qarqara jáne Saq obalary

1988 jyly Qýlyq taýynyń etegin­degi Jalaýly aýylynan Saq dáýirinde jasalǵan altyn áshekeı, ań-qus músinderi kezdeısoq tabylyp, tarıhı olja jónin­de habar álemge tarady. Muhań bul tarıhı qundy jádigerler jóninde esti­gen. Ýaqyttyń tyǵyzdyǵyna baılanysty Jalaýlyǵa bara almady. Saqtardyń naǵyz patshalary jatqan Qarqaradaǵy oba tizbekterin kórdi. Kóktúrikter dáýirindegi oıma jazýy bar balbal tas­ty ustap, tizerlep otyryp taǵzym etti. O basta Aıttóbe, keıin Ereýiltóbe atanǵan oba-qorǵandy aınalyp, tóńiregin túgel kórip, tuńǵıyq oıǵa ketti. 1916 jylǵy Alban kóterilisi bastalyp, halyq aldymen ereýilge shyqqan jer keıin Ereýiltóbe atalyp ketken edi. Aıtpaqshy, áıgili Qarqara jármeńkesi de osy mańda bolǵan. Muhtar Áýezovtiń «Qıly zaman» kitabyn oqyǵan Muhań osynaý Ult-azattyq kóterilisi týraly tereń biledi eken. Sóz arasynda muny aıtyp júrdi.

Qarqaraǵa kelip, el men jerdi kórgen, shejire shertip, batyrlar men handardyń arýaǵyn aýnatqan abyz ǵulamany el-jurt erekshe syılady. Qarqara jazyǵyndaǵy bir úıde qonaqasy dámin tatty. Úıde «Juldyz» jýrnaly bar eken. Kitaptary da tur. Sary qymyzyn qanǵansha ishti. Balbyrap pisken qoıdyń etin jaqsy jedi. Bas ustap, bata berdi.

Jýantóbedegi Táńir tylsymy

Muhań eńbekterinde ejelgi táńirilik tanymnyń qasıetteri jóninde jıi aıtylady. Atam qazaq ejelden «Kókte Qudaı, Táńir jarylqasyn, Jaratqan ıe jar bolsyn» dep qatar aıtady. Quranda da, Injilde de bir Qudaıǵa minajat etý paryz etiledi.

Qarqara óńirinde ejelgi Táńirge tabynýdyń belgileri men nyshandary kúni búginge deıin kózge uryp tur. Álemge áıgili Hantáńiri osy ólkede. Qazaq jeriniń taý-tasynyń, ózen-kóliniń qasıetine qanyq qalamgerdiń bir tylsym tebireniste tabıǵat aıasynda qydyrǵany ǵajap boldy.

«Kúnnen týǵan, ǵunnan týǵan paı­ǵam­bar» dep Muhań súıetin Maǵjan aıtqan­daı, kún eńkeı­gen besin kezinde «Manas» jyrynda aty basqasha aıtylatyn, jergilikti halyq Jýantóbe deıtin dóńge kóterildik. Jazýshy móldir kók aspanǵa qarap tebirene sóıledi. Bul oba-qorǵan ataqty Saq patshalarynyń biri jerlengen jer ekenin aıtty. «Kezinde budan da bıik bolǵan. Ýaqyt óte shókken. Otarshylar molany tonap, altyn-kúmisterin alyp ketken. О́zderin saıahatshymyz dep aldap, altyn izdeıtin arnaıy toptar bolǵan Reseıdiń kezinde» dep Muhań muńaıǵandaı boldy. Tóbeniń tómengi jaǵyndaǵy bir oıyqty nusqap, «mine, mynaý sonyń belgisi» dedi.

Tóbe basynda Muhań táńir ıemen bir tylsym baılanysqa túskendeı boldy. Álmerek abyzsha ótkenniń shyndyǵyn aıtqany óz aldyna, shashylyp jatqan maıda tastardy terip, alaqanyna salyp, kúbirlep sóılep, bizden ońasha ketti.

Kesh bata Kegenge keldik. Kegen degen sóz – túrki-mońǵol tilinde áýlıe maǵynasyn beredi. Munda da oba, qorǵandar bolǵan. Qurylys júrýine baılanysty jermen-jeksen bolyp ketken. Erterekte bir obany qazǵanda biraz altyn-kúmis shyqqan. О́kinishtisi, qazynanyń tabyl­ǵany jóninde tıisti oryndarǵa aıtylmaı qoldy bolǵan. Muhańa jol-jónekeı muny da aıttym. «Asty altyn, ústi kúmis, qazaq dalasyndaı meken jer betinde joq qoı», dedi ol.

Keshki as-dám Kegendegi bir ustazdyń úıinde jalǵasty. Muhańnyń aldynan shyǵarmalary shyqty. «Alasapyran», «Qobyz saryny», «Kók munar» atty kitap­taryn sóreden alǵan úı ıesine avtor qoltańba jazyp berip jatty. Bergen batasy óz aldyna.

Alty saǵat aqtaryldy

Kesh qaraıa Kegennen Almatyǵa qaraı betaldyq. Muhań toqtaýsyz shejire shertip, qazaq tarıhyn túp qoparyp, toqtaý­­syz aıtyp keledi. Kegen men Alma­ty­­­nyń arasy bes-alty saǵattyq jol. Bir tyn­baı sóılep, alty saǵat ańyz-áńgime, hıkaıa, ónege-ósıet, aqyl-keńes aıt­qan mundaı ǵulama qazir joq shyǵar. Qar­­qara-Santas-Kóktóbe sapary qalam­ger­diń esinde erekshe saqtalyp qalǵan eken. Muny bir kóńildi otyrysta aıtty.

Pálen myń jyl buryn adamzattyń shyq­qan jeri Altaıdan aýyp Amerıkany ata­jurt etken úndis-túrkilerdiń tarıhyn Mu­hań jaqsy bildi. Teńdesi joq Táńirtaý-Han­táńiri, Úısintaý óńirinde bolǵan ja­zý­shy araǵa biraz jyl salyp, alǵash úndis­ter qo­nys tepken Amerıkaǵa at basyn bur­­dy. Osynda áıgili Shyńǵyshan týraly eń­begi jazyldy. Topyraq ta sol jerden buıyrdy.

Oraz QAÝǴABAI