Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ» Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
– Elimizde tranzıtten qansha tabys tústi? Dálizderdiń tıimdiligin arttyrý, kedergilerdi joıý boıynsha qandaı sharalar atqarylyp jatyr?
Sátjan О́zbekov:
– Qazir el aýmaǵy arqyly 13 halyqaralyq tranzıttik dáliz ótedi. Onyń 5-eýi – temirjol, 8-i – avtomobıl joldary. Byltyr 34,2 mln tonna tranzıttik júk tasymaldandy. Temirjol kóligimen 27,5 mln, avtomobılmen 6,7 mln tonna júk dittegen jerine jetkizildi. 2022 jyldan bastap Orta dáliz – Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyna qyzyǵýshylyq artty. Qazir onyń ótkizý qabileti 6 mln tonnaǵa teń. Byltyr 4,5 mln tonna júk tasymaldandy. Keıingi jyldary tek oń dınamıka baıqalyp otyr. Temirjol salasynda 4 iri joba júzege asyrylyp jatyr. Olar – Dostyq – Moıynty, Almaty stansasy aınalma joly, Darbaza – Maqtaaral, Baqty – Aıagóz magıstraldary. Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda ótken jyly rekordtyq 12 myń shaqyrym avtojol jóndeldi.
Tranzıttiń tabysy da oıdaǵydaı. Jańylmasam, temirjoldan bir jylda 600 mlrd teńgeden astam tabys tústi. Qazir Ortalyq Azııa men Qytaıdan shyqqan taýar aǵyny elimizdiń tranzıttik dálizinen Ázerbaıjan men Grýzııa aýmaǵyna, odan ári Túrkııa arqyly Batys elderine ótedi. Bul baǵytta júk aǵynyn tartatyn, oǵan qajet is-sharanyń bárin atqaratyn Qazaqstan ekenin aıtqym keledi. Byltyr Qytaımen Ortalyq dálizdi damytýǵa qatysty kelisimge qol qoıylyp, sonyń sheńberinde jumys toby quryldy. О́tken qyrkúıekte jumys tobynyń birinshi otyrysy ótti. Nátıjesinde, Qytaımen tranzıttik konteınerlik poıyz sanyn jylyna 2 myń poıyzǵa deıin ulǵaıtýǵa kelisim jasaldy. Qytaılyq konteınerler kólemi Orta dálizde 28 ese ósti.
– Oljas Haırollauly, depýtattar eldegi kólik pen tranzıttik dálizder týraly qandaı ózekti másele kóterip júr? Kólik dálizin damytý boıynsha kókeıde júrgen qandaı túıtkildi aıta alasyz?
Oljas Quspekov:
– Eń úlken másele – kólik ótkizý sany artqanymen, avtomobıl ótkizý pýnktteriniń qurylysy men modernızasııasyna qajettilik óte joǵary. Biz baryp kórgen beketterde osyndaı túıtkilder anyqtaldy. Mysaly, Batys Qazaqstanda kólikter bir táýlikten astam ýaqyt kezek kútip tur. Basqa ótkizý pýnktterinde de osy jaǵdaı oryn alǵan. Bul beketterdi modernızasııalaý qajet. Avtomattandyrylǵan júıeler ornatylmasa, úlken máselege aınalady. Orta dálizde táýekel joǵary. О́ıtkeni kontrabandalyq júk ótip ketse nemese durys rásimdelmese, memlekettik kiriske teris áser etedi. Qatań qadaǵalaý bolmasa elge paıdasy az.
Úkimettiń jospary bar. Biraq ol óte baıaý júrip jatyr. Konkýrstyq is-sharalar men basqa da saraptamalarǵa baılanysty jumys tym sozylyp ketti. Negizi, bul jumys byltyr bastalýy kerek edi. Biraq áli irkilip tur.
– Jambyl Baqtııaruly, buǵan qatysty ne aıtasyz?
Jambyl Baqtııar:
– Elimiz Reseı, Qytaı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Túrikmenstanmen shektesedi. Kedendik odaq aıasynda el shekaralarynda 33 ótkizý pýnktin iske qosý josparlanýda. Bul jumystardy bıyl bastaý úshin tıisti qarajat bólindi, onyń ishinde 2-eýi Qyrǵyzstanmen, 4-eýi Reseımen shekaralas 6 ótkizý pýnktine baǵyttalady. Qazir 3 ótkizý pýnkti boıynsha merdiger anyqtaldy, qalǵan 3 pýnkttiń jobalyq-smetalyq qujaty memlekettik saraptamada qaralyp jatyr. Ár jobany ázirleý barysynda ónimderdiń tolyq aınalymyn baqylaý jáne kontrabandanyń aldyn alý máseleleri eskeriledi. Mysaly, Qordaı shekara beketi jobasynyń jalpy quny shamamen 6 mlrd teńgeni quraıdy, onyń 50-60%-y ónim aınalymyn jedeldetý men kontrabandalyq taýarlardyń ótýin qadaǵalaýǵa baǵyttalady. Bul jobalar ulttyq qaýipsizdik qyzmetimen kelisilip, bekitilgen.
Shekara beketterin sıfrlandyrý jumystary da bastaldy. О́zbekstanmen shekarada elektrondyq kezek júıesi engizildi. Buryn kólikter shekaradan kezeksiz ótse, endi elektrondyq kezekke turyp, ózderiniń ótý ýaqytyn josparlaıdy. Bul – aqyly qyzmet. Osy júıe Qyrǵyzstan, Qytaı, Túrikmenstan shekaralarynda da iske qosylǵan. Atyraýda jańa júıelerge qatysty túsinispeýshilikter boldy, biraq qazir bul másele rettelip jatyr. Jalpy, 33 ótkizý pýnktindegi jumysty 2030 jylǵa deıin aıaqtaýymyz qajet. Barlyq bekettiń ótkizý múmkindigi men ınfraqurylymyn tolyq jańartý josparlanǵan. Basty maqsat – barlyq jobany qarjylandyrýdy rettep, ótkizý júıesin jedeldetý.
– Nurjan Amangeldiuly, aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda temirjol arqyly tasymaldaý áleýeti qanshalyqty artty?
Nurjan Kelbýǵanov:
– Byltyr 303 mln tonna júk temirjolmen tasymaldandy. Bul – keıingi 30 jyldaǵy rekordtyq kórsetkish. Onyń qatarynda tranzıttik tasymal kóleminiń de óskeni baıqalady. Sońǵy 10 jylda tranzıttik tasymal eki ese kóbeıgen. Eldegi 16 myń shaqyrymnyń 11 myńyn jóndeý josparlanǵan. Keıingi eki jylda 2 800 shaqyrym jol jóndeldi. Qalǵany aldaǵy 5 jylda jóndeledi. Bul temirjoldyń tozý deńgeıin tómendetýge múmkindik beredi.
Dostyq – Moıyntynyń 836 km-dy quraıtyn ekinshi qurylysy bıyl aıaqtalady. Birinshi telimderi (Moıynty – Balqash) qańtarda paıdalanýǵa berildi. Joba Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy ótkizý qabiletin 5 ese arttyrady. Almaty aınalma temirjoly Qytaıdan Ortalyq Azııaǵa nemese Orta dáliz arqyly Eýropaǵa baǵyttalǵan tranzıttik júk qozǵalysyn jyldamdatady. Almatyny aınalyp ótetin jol bir táýlik ýaqytty únemdeıdi. Darbaza – Maqtaaral О́zbekstanmen qosymsha túıisý núktesi bolady. Qýattylyǵy – 20 mln tonna. Baqty – Aıagóz – Qytaımen úshinshi temirjol túıisý núktesi. Onyń da qýattylyǵy – 20 mln tonna. Osy joba iske qosylǵannan keıin Qytaımen júk almasý 76 mln tonnaǵa jetedi, ıaǵnı 3 ese artady.
Taǵy bir másele – syrtqy túıisý núkteleriniń qýatyn arttyrý. Elimizde 27 temirjol túıisý núktesi bar. Onyń qatarynda 15 túıisý núktesi Reseımen baılanysty. Qazir onyń 9-y tolyq jumys istep tur. Qýattylyqty 123 mln tonnadan 150 mln tonnaǵa deıin arttyrý jumysy bastalyp ketti. Sonymen qatar lokomotıv jetispeýshiligin sheshý kerek. Byltyr 185 lokomotıv satyp alynǵan. Bıyl 200 lokomotıv satyp alý josparda bar. Sońǵy úlgidegi lokomotıvter qoldanysqa beriledi.
Byltyr alǵashqy konteınerlik poıyz elimiz arqyly Irannan Qytaıǵa Soltústik – Ońtústik dálizimen ótti. Bul poıyz 10 myń shaqyrymdy 2 aptada júrip ótti. Bul – teńiz arqyly jetkizýge ketetin ýaqyttyń jartysy. Qytaı, Iran jáne Eýropa osy dálizdiń damýyna óte múddeli. Búginde Qytaı men Eýroodaq arasyndaǵy saýda aınalymy 1 trln dollardan asady. Onyń fızıkalyq kólemi – 260 mln tonna. Qazir onyń 95%-y teńiz arqyly tasymaldanady, qalǵan 5%-y Qazaqstan men Reseı arqyly ótedi. Biraq Qytaı tasymaldaý baǵyttaryn ártaraptandyrýǵa múddeli. Ekonomıkasynyń shyǵystan batysqa qaraı jyljýyna baılanysty jerústi kólikteri arqyly júk tasymaldaý yńǵaılyraq bolyp tur.
Bıyl Qytaımen júk almasý kólemi 32 mln tonnaǵa jetip, rekordtyq kórsetkishke shyqty. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 13%-ǵa joǵary. Eýroodaq ta Qazaqstan arqyly ótetin Orta dálizdiń damýyna múddeli.
– Baǵlan Áýelbekuly, avtojoldardaǵy ahýal týraly oıyńyzdy bilsek.
Baǵlan Baımaǵambetov:
– Menińshe, 3 jáne 2-sanattaǵy joldardy halyqaralyq dálizderden múldem alyp tastaý qajet. Joldar 1-sanatty, keminde 4 jolaqty bolýy kerek. Qazirgi júk kólikteri aýyr. Burynǵy tar jolmen júrý qaýipti. О́tken jaz mezgilinde Shymkentten Aqtóbege deıin jeńil kólikpen júrip óttim. Qozǵalystyń qanshalyqty qaýipti ekenin kórdim. Jol tar, kólikter birinen-biri oza almaıdy. Sondyqtan aýdarylyp, apatqa ushyrap jatyr. Bul máseleni shuǵyl sheshý kerek.
Shekara ótkelderinde de másele kóp. Júk kólikteri men jeńil kólikterge jeke-jeke jolaq bolýǵa tıis. Bala-shaǵasymen shekarada birneshe shyqyrym kezekte turǵan jeńil kólikterdi kórip, janyń ashıdy. Bul máseleni Májilis depýtattary kóterip, Úkimet arqyly sheshýi qajet. Sonymen birge beton jol salýdy keńinen qoldaný kerek. Onyń sapasy joǵary, uzaq qyzmet etedi. Astana men Býrabaı arasyndaǵy beton jol 2013 jyly salynǵan, áli kúnge taqtaıdaı tegis. Qazaqstan klımaty ártúrli bolǵandyqtan, ońtústiktiń mı qaınatar ystyq aýa raıyna, soltústiktiń bet qaryǵan sýyǵyna beıimdelgen tehnologııalardy qoldaný mańyzdy. Joldyń jaryqtandyrylýy, jolaqtyń syzylýy, qaýipsizdigi, barlyq talapqa saı bolýy shart. Kavkazǵa, Astrahanǵa jol salýymyz qajet.
– Nurjan Erbolatuly, jol sapasyn jaqsartýǵa qatysty ne aıtasyz?
Nurjan Muqaev:
– Qazir sapaly materıaldar men zamanaýı tehnologııany qoldanýǵa negizdelgen biryńǵaı tehnologııalyq baza qurdyq. Qurylys pen jóndeý jumysynda paıdalanatyn sapaly materıaldar men zaýyttar kartasyn jasap, qanatqaqty jobalardy iske asyryp jatyrmyz. Jergilikti qurylys materıaldaryn paıdalanýǵa erekshe kóńil bólemiz. Elimizde tas, bıtým, mıneraldy qospalar sııaqty negizgi materıaldar óndirilip, jol qurylysyna 100% qoldanylady. Ár materıal arnaıy testileýden ótip, qoldanýǵa jaramdylyǵy rastalady. Saladaǵy bir kemshilik – maman jetispeýshiligi.
Baǵlan Baımaǵanbetov:
– Ýnıversıtet bitirgen jastar jol salasyna barmaıdy. Mundaǵy aýyr eńbektiń mańyzyn qoǵam moıyndaýǵa tıis. Jol salasyndaǵy jumysshylar qystyń qaqaǵan aıazynda da, jazdyń aptap ystyǵynda da eńbek etip júr. Biraq olardy maqtap-marapattaý nemese olardyń eńbegin baǵalaý óte tómen deńgeıde. Májiliste nemese Senatta jol salasynyń múddesin qorǵap, minberden sóılegen, naqty máselelerdi kótergen mamandardy kezdestirý qıyn.
Jambyl Baqtııar:
– Jol salasyn damytýda birneshe ózekti másele bar. Birinshiden, jol sapasy tek qoldanylǵan materıaldar men tehnologııalarǵa ǵana emes, ony kútip ustaýǵa da baılanysty. Sý – joldyń basty jaýy. Eger sýdyń durys aǵýy qamtamasyz etilmese, jol tez buzylady. Ol úshin biz tek jol salý jumystarymen aınalyspaı, sonymen qatar qoldanystaǵy jelige sapaly qyzmet kórsetýimiz kerek.
Astana – Býrabaı tas jolyn salý kezinde jylyna 18-20 mlrd teńge bólinip, onyń 1 mlrd teńgesi tek sol joldy kútip ustaýǵa jumsaldy. Biraq basqa joldarǵa qarajat jetkiliksiz boldy, bul keıbir joldardyń sapasynyń tómendeýine ákeldi. Qazirgi ýaqytta joldardy ortasha jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. 2024 jyly 6 myń shaqyrym jol ortasha jóndeý jumystarymen qamtyldy, munda tek joldyń ústińgi qabaty jańartylady.
Elimizde halyqaralyq kólik dálizderi boıynsha 4 myń shaqyrymǵa jýyq jol 4 jolaqty etip salyndy. Bul baǵyttarǵa Batys Eýropa – Batys Qytaı, Astana – Býrabaı, Almaty – Taldyqorǵan sııaqty negizgi joldar jatady. Alaıda barlyq joldy 4 jolaqty etip salý ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz. Tehnıkalyq normatıvterge sáıkes, bolashaǵy bar joldar ǵana 4 jolaqty etip salynady. Mysaly, Qaraǵandy – Jezqazǵan tas joly ekinshi sanattaǵy jol bolyp sanalady, biraq bolashaqta mańyzdylyǵy artýyna baılanysty ony 4 jolaqty etip salý josparlanyp otyr. Mundaı sheshimder memlekettik saraptama men ekonomıkalyq tıimdilikti eskere otyryp qabyldanady.
Qoldanystaǵy jol jelisin jaqsy jaǵdaıda ustaý maqsatynda respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń aqyly ýchaskeleri de jumys isteıdi. О́tken jyly elde 3 073 shaqyrym aqyly jol jumys istep, olardan 48 mlrd teńge tabys tústi. Bul tabys jańa tehnıkalardy satyp alýǵa jáne jóndeý jumystaryn erterek bastaýǵa múmkindik berdi.
– Qurmanǵazy Baıǵazyuly, joldardaǵy jumystan qoǵam únemi habardar bolyp otyrýy úshin qandaı is-shara qolǵa alyndy?
Qurmanǵazy Tileý:
– Qazjol ǴZI-da jol qurylys materıaldarynyń biryńǵaı bazasy, kópir júıelerin basqarý júıesi, jol salasyndaǵy mamandardyń biryńǵaı bazasy, sondaı-aq «jolshy kýálik» jobasy sııaqty quraldar jumys istep tur. Prezıdent tapsyrmasymen «e-joldar» platformasy iske qosyldy. Platforma arqyly halyq jobalardy baqylap, monıtorıng jasaı alady. «KazTol» arqyly 20-dan astam tólem júıesi ıntegrasııalanǵan. Bul tólemderdi ońtaılandyrýǵa jáne joldardy paıdalanýdy baqylaýǵa múmkindik beredi. Ártúrli tólem beketterinde ornatylǵan kameralar arqyly jol júktemesin naqty ýaqyt rejiminde saıt arqyly baqylaýǵa bolady.
Bul júıe halyqaralyq dálizderdiń tıimdiligin arttyrýda aıtarlyqtaı ról atqarady. Mysaly, kameralar men tólem júıeleriniń ıntegrasııasy jol qozǵalysynyń aǵynyn basqarýǵa jáne baqylaýǵa múmkindik beredi. Bul bastamalar eldiń jol ınfraqurylymyn jaqsartyp, halyqaralyq dálizderdiń damýyna oń áserin tıgizip otyr.
– Sátjan Qýanyshuly, konteınerlik tasymal men Kaspıı teńizi porttary týraly pikirińiz qandaı?
Sátjan О́zbekov:
– Quryq portynda byltyr akvatorııany tereńdetý jumysy aıaqtaldy, al Aqtaý portynda osyndaı jumys bıyl júzege asyrylady. Quryq portynda ótken jyly kópfýnksıonaldy Sarja termınaly iske qosyldy. Bul termınal astyq pen basqa da júkterdi tasymaldaýda úlken ról atqarady. Aqtaý portynda qýattylyǵy jylyna 250 myń konteıner bolatyn jańa konteınerlik habtyń qurylysy bastaldy. Bul joba bıyl iske qosylady. Sonymen qatar Aqtaý portynda modernızasııalaý men damytý jumysy jalǵasyp jatyr.
Eldegi teńiz flotyn damytý – mańyzdy mindetterdiń biri. Qazir «Qazmunaıgazdyń» enshiles uıymy – «Qazmortransflot» tankerleri arqyly munaı tasymalyn júzege asyryp otyr. Alaıda elimizde júk kólikteri men vagondardy tasymaldaýǵa arnalǵan paromdar joq. Mysaly, Quryq pen Ázerbaıjannyń Alıat porty arasyndaǵy parom tasymalyn tolyqtaı Ázerbaıjan qamtamasyz etedi. Bul máseleni sheshý úshin Kaspıı teńizi aımaǵynda keme jasaý zaýytyn salý josparlandy. Túrkııalyq kompanııamen kelissóz júrgizilip jatyr. Eń kemi 7 keme qajet.
Infraqurylym barlyǵymyzǵa ortaq. Ol tek tranzıttik tasymaldarǵa ǵana emes, eksport, ımport jáne ishki tasymaldarǵa da qyzmet etedi. Mysaly, kómirdi óńirlerge jetkizý men basqa da júkterdi tasymaldaý osy ınfraqurylym arqyly júzege asady. Biraq ınfraqurylymnyń jetispeýshiligi tasymal kólemi men tranzıtten túsetin tabysty shekteıdi.
– Jambyl Baqııaruly, jol boıyndaǵy qyzmet kórsetý oryndarynyń jaǵdaıy tranzıttik tasymaldaýshylar men ózimizdiń azamattarǵa qanshalyqty qolaıly?
Jambyl Baqtııar:
– Qazir respýblıkalyq mańyzy bar joldarda shamamen 1 500 qyzmet kórsetý nysany bar, olardyń 1 299-y standarttarǵa sáıkes keledi. Bul nysandar A, B, C sanattaryna bólinip, árqaısysyna sáıkes ınfraqurylymmen qamtamasyz etilýge tıis. О́tken jyly 85 jańa nysan paıdalanýǵa berilip, olardyń 45-inde jyly dárethana ornatyldy. Qyzmet kórsetý oryndary, ásirese, qozǵalys qarqyny joǵary aımaqtarda, mysaly, Almaty oblysynda tıimdi jumys istep tur. Almatydan Tarazǵa baratyn jolda kóptegen nysan jeke sektorǵa tapsyrylyp, olar óz kezeginde servısti jaqsartyp, standarttarǵa sáıkestendirilip jatyr. Alaıda soltústik, shyǵys, batys óńirlerde qozǵalys az bolǵandyqtan, mundaı nysandardy jeke kásipkerlerge berý qıyndyq týǵyzyp otyr. Mysaly, Astana – Pavlodar jáne Astana – Qaraǵandy baǵyttarynda 6 servıs nysany salynǵanymen, olardy búgingi kúnge deıin jalǵa nemese paıdalanýǵa berý múmkin bolmaı jatyr.
Bul máseleni sheshý úshin jergilikti ınvestorlarmen jáne kompanııalarmen jumystar qolǵa alyndy: «Sınoıl», «Qazoıl», «Kompas» sekildi iri kompanııalarmen memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Olarmen birlese otyryp, ınfraqurylym men jer telimderi daıyndalyp, qozǵalys kóp jerlerde servıs nysandaryn damytýǵa basymdyq berilip jatyr. Joldardy salý kezinde barlyq qajettilik qamtamasyz etilip, jeke kompanııalardyń jumysyn jeńildetýge basymdyq beriledi. Mysaly, Astanadan Qaraǵandyǵa qaraı jolǵa shyqsańyz, «Kompas» kompanııasy salǵan jańa servıstik nysandardy kóresiz. Bul úlgi basqa óńirlerde de jalǵasyn taba bastady. Basty maqsat – tranzıttik tasymaldaýshylar men azamattarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý.
Elimizde 200-den astam bilikti merdigerlik kompanııa bar. О́kinishke qaraı, kóptegen jobada negizinen sheteldik kompanııalar jumys istep jatyr. Munyń basty sebepteriniń biri – konkýrstyń talaptaryna sáıkes kelmeýi. Mundaı jaǵdaı jergilikti kompanııalardyń básekege qabilettiligin tómendetedi. Sondyqtan bank jáne Úkimetpen kelissózder júrgizip, otandyq merdigerlerge konkýrstarda múmkindik kóbirek berile bastaıdy.
– Nurjan Amangeldiuly, tranzıttiń áleýetin arttyrýda termınaldyń qyzmeti de joǵary. El ishindegi jáne sheteldegi bizdiń termınaldardyń jaǵdaıy qalaı?
Nurjan Kelbýǵanov:
– Otandyq termınaldar júıesi – halyqaralyq kólik dálizderine júk tartý jáne logıstıka tıimdiligin arttyrýda mańyzdy ınfraqurylym. Qazir el shekaralarynan tys birneshe termınal iske qosyldy. Qytaıdyń Lıanıýngan portyndaǵy termınal syrtqy júk aınalymynda mańyzdy ról atqarady. Sıan qalasynda Memleket basshysynyń qatysýymen bizdiń termınal ashyldy. Grýzııanyń Potı portynda da otandyq bıznestiń termınaly jumys istep tur. Reseıdiń Selıatına stansasy men Belarýstyń Svısloch stansasyndaǵy termınaldar qurylys satysynda. Aldaǵy ýaqytta Majarstannyń Býdapesht qalasy men Rýmynııanyń Konstansııa portynda, sondaı-aq Qytaıdyń Úrimji qalasynda jańa termınaldar salynady. Tashkentte de bizdiń bıznestiń termınaly pysyqtalyp jatyr.
El aýmaǵynda da birneshe iri termınal qurylysy júrip jatyr. Aqtaý porty júk tasymaldaýda mańyzdy habqa aınaldy. Almatydaǵy termınal ishki júk aınalymyn retteýge baǵyttalǵan. Bul termınaldar tek tranzıttik tasymalǵa ǵana emes, ishki jáne eksporttyq júkterdiń aınalymyn arttyrýǵa da yqpal etedi. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2022 jyly bastalǵan bul jumystar aldaǵy ýaqytta jalǵasady. Infraqurylym júıesi elimizdiń kólik-logıstıkalyq áleýetin arttyrýǵa jáne halyqaralyq dálizderge júk aǵymyn tıimdi tartýǵa múmkindik beredi.
Sátjan О́zbekov:
– Jol jáne kólik ınfraqurylymyn damytýda birqatar mańyzdy joba iske asyrylyp jatyr. Jospar boıynsha, Kaspıı baǵyty jáne tranzıttik dálizderdi damytý basty nazarda tur. Qazir Beıneý – Sekseýil baǵytyndaǵy jańa tóte joldyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi ázirlenip jatyr. Bul jol shamamen 800 shaqyrymǵa deıingi araqashyqtyqty qysqartady, ásirese Qytaıdan keletin tranzıttik tasymaldy iske asyrýda mańyzdy bolmaq. Bıyl bul jobanyń saraptamasy aıaqtalady, 2027 jyly qurylys jumysy bastalady.
Qaraǵandy – Jezqazǵan jolyn 4 jolaqty etip salý, Qyzylorda – Aqtóbe arasyndaǵy joldy keńeıtý jumysy qolǵa alynǵan. Ońtústik óńirde Saryaǵash pen Abaı eldi mekeniniń aınalma jolyn salý jumysy bastaldy. Uzyndyǵy – 102 km. Onyń konkýrstyq rásimderi aıaqtalyp keledi. Joba tranzıttik tasymaldardy ońtaılandyrýǵa, sondaı-aq ekologııalyq jáne ýaqyt shyǵynyn azaıtýǵa múmkindik beredi.
Shymkent, Túrkistan, Qyzylorda qalasynda aınalma jol salý jumysy jalǵasyp jatyr. Bul jobalar tranzıttik kólikterdiń qalalyq qozǵalysqa kedergi keltirmeı, aınalma jol arqyly ótýine jaǵdaı jasaıdy. Mundaı joba ekologııalyq júktemeni azaıtyp, tranzıttik tasymal ýaqytyn únemdeıdi. Jańa temirjol salasynda tranzıttik áleýetti arttyrý baǵytyndaǵy jobalar da aıtyldy. Dostyq – Moıynty baǵytyndaǵy jańa temirjol qurylysy Qytaıdan keletin júk aǵynyn eselep arttyrýǵa múmkindik beredi. Hromtaý – Altynsarın teliminde ótkizý qabiletin arttyrý maqsatynda qosymsha ınfraqurylymdyq sheshim qarastyrylyp jatyr.
Áýe kóligi salasynda da aıtarlyqtaı damý bar. 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha áýe kóligi arqyly 150 myń tonna júk tasymaldandy. Aldaǵy 2 jylda bul kórsetkishti 2 ese arttyrý kózdelip otyr. Almaty, Qaraǵandy jáne Astana áýejaıy áýe júk tasymalynda negizgi habtar retinde damıdy. Qorǵas pen Almatyda jańa áýe júk termınalyn salý jumysy júrip jatyr.
Joldaǵy qyzmet kórsetý nysandary men qoımalyq ınfraqurylymnyń jetkiliksizdigi – úlken másele. Júkti salqyndatylǵan nemese basqa arnaıy talaptarmen tasymaldaýǵa qajetti qoıma men termınaldar jetispeıdi. Almaty qalasynyń ınfraqurylymynda jer tapshylyǵy kedergi keltirip otyr. Bul jaǵdaı termınaldardy damytýǵa múmkindik bermeıdi. Temirjol men avtojol salasyna sheteldik jáne otandyq ınvestorlardy tartý qıyn. Temirjol qurylysy men ony basqarý máselesinde tarıfti bólý, quqyqtyq jáne qarjylyq talaptar úlken kedergi týdyrady. Kólik pen logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytý – el ekonomıkasynyń turaqty ósýinde strategııalyq basymdyqtyń biri. Qazirgi jobalar kólik dálizderin tıimdi paıdalanýǵa, tranzıttik áleýetti arttyrýǵa jáne halyqaralyq tasymaldardy ońtaılandyrýǵa baǵyttalǵan. Áli de sheshilmegen máseleler bar bolsa da, bul baǵyttaǵy jumys qarqyndy jalǵasýda.
– Sulýgúl Bákenqyzy, tranzıttik dálizder týraly pikirińiz qandaı?
Sulýgúl Bákesova:
– Orta dáliz óz bastaýyn Qytaıdyń Lıanıýngan teńiz portynan alyp, Sıan qalasyndaǵy qurǵaq portqa deıin jetedi. Tıelgen júkter Úrimji arqyly elimizdiń Dostyq jáne Altynkól shekaralyq túıispe stansalaryna ótip, odan soń Aqtaý jáne Quryq porttaryna jetkiziledi. Odan teńiz kemelerine tıelip, Baký portyna, odan ári qaraı poıyzben Batýmı jáne Potı porttaryna barady. Ol jaqtan konteınerler Rýmynııa, Bolgarııa, Ońtústik Eýropa elderine teńiz baǵdarlary arqyly tasymaldanady. Demek osyndaı baǵdar tizbeginen dálizdiń mýltımodaldy ekenin kóremiz. Iаǵnı Qytaıdan shyqqan júktiń dittegen jerine jetýi úshin birneshe kólik túrin almastyrýǵa týra keledi. Al bul dálizge qatysýshy elderden, sonyń ishinde Qazaqstannan joǵary tehnıkalyq jaraqtandyrýdy qajetsinedi. Mamandar dáliz kemshilikteriniń qatarynda birtutas úılestirýdiń joqtyǵyn aıtady. Bul kedendegi turaqty kidiristerge ákelip soqtyrady.
Kólik ınfraqurylymyn jańǵyrtý úshin áli kóp jumys isteý kerek. Árıne, bul baǵyttaǵy jumystar qolǵa alynyp, úlken jobalar iske asyrylyp jatyr. Birlesken tyǵyz úılestirýdi qamtamasyz etý úshin Ázerbaıjan, Grýzııa jáne Qazaqstan 2023 jyly birlesken kompanııa qurýǵa kelisim jasaǵan edi. Kelisim aıasyndaǵy bastamalar tranzıttik ótý úderisin jeńildetýge tıis. Eger osy elder barlyq fýnksıonaldyq shekteýlerdi alyp tastap, tehnıkalyq jabdyqtaý jáne qarjylandyrýdy tartý boıynsha josparyn júzege asyra alsa, baǵdardyń júrip ótý ýaqyty 2030 jylǵa qaraı eki ese qysqarady degen boljam bar.
– Dóńgelek ústelge qatysqandaryńyz úshin alǵys aıtamyz. Birqatar túıindi másele kóterilip, olardy sheshý joldary kórsetildi. Muny jaýapty oryndar nazarǵa alady dep senemiz.
Dóńgelek ústeldi daıyndaǵandar –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»
