Batyr taǵdyryn orden sheshe me?

Batys Qazaqstan oblysynyń ortalyǵynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardagerleriniń esimin ıelengen kóshe az emes. Bizdiń esebimiz boıyn­sha 70-80 kóshe – maıdangerdiń atynda. О́ńirden shyqqan barlyq Keńes Odaǵynyń batyry, «Dańq» ordeniniń tolyq kavaleri, basqa da ataqty ardagerler ózine laıyq qurmet tapqan.

Bıyl, Jeńistiń 80 jyldyǵy qarsańynda Oral qalasynyń kóshelerine taǵy da birneshe maıdangerdiń esimi berilýi múmkin. Qazir qalalyq onomastıka komıssııasy 27 tulǵa jóninde usynysty talqylap jatyr. Árıne, tizimniń basynda qolyna qarýy men qalamyn qatar ustaǵan qaharman Abdolla Jumaǵalıev tur. Alaıda bul joly da batyrdyń esimi elenbeı qala ma degen qaýip bar.

О́ıtkeni mınıstrlik bekitken qaǵıdaǵa sáıkes, kóshe ataýyna usynylǵan maıdanger keminde eki márte jaýyngerlik ordenmen marapattalǵan bolýy shart eken. Al Abdolla Jumaǵalıevtiń aty sol soǵys kezinde-aq ańyzǵa aınalyp, Qasym Amanjolovtyń «Aqyn ólimi týraly ańyz» poemasyna ózek bolsa da resmı marapaty joq eken. Ony aıtasyz, Reseı Federasııasynyń «Memorıal» málimetter bazasynda, «Podvıg naroda», «Pamıat naroda», «Kalendar pobedy», «SAMO», t.b. tolyp jatqan soǵys týraly saıttarynda da Ab­dolla Jumaǵalıev týraly máli­met mardymsyz. Al onyń Máskeý túbinde asqan erlik kórsetip, qahar­mandyqpen qaza tapqany qattal­maǵan, resmı qujatqa túspegen.

Abdolla Jumaǵalıev jó­ninde birneshe maqala jazyp, batyrdyń esimin ulyqtaý jónin­de kópten másele kóterip jú­r­gen ólketanýshy, mýzeı arda­geri Nur­jan Tólepov Máskeý túbinde 1941 jyldyń 20–27 qazan aralyǵynda sheıit bolǵan jaýyngerlerdi marapattaý jóninde usynys bolmaǵanyn aıtady. О́ıtkeni dál osy aralyqta Máskeýdi jaý alý qaýpi kúshti bolǵan, KSRO bıligi Kýıbyshev qalasyna qaraı kóshýge tas-túıin daıyn otyrǵan. Jan alyp, jan berisken alasapyran kezde Abdolla syndy erlerdiń qaharman erligi ǵana astanany aman saqtap qalǵan edi. О́kinishke qaraı, sol qyrǵyn kúnderi erlik kórsetken bozdaq­tar­dyń qasyq qany, shybyn jany baǵa­lanbaı, suraýsyz qalǵandaı. Al Qorǵanys mınıstrliginiń usta­nymy boıynsha, shaıqastan keıin marapattaý jóninde ko­man­dırdiń jazbasha usynysy bol­­masa, soǵystan keıin ataq beril­meıdi.

Resmı mekemelerdiń piki­rinshe, Abdolla Jumaǵalıevtiń er­ligin dálel­deıtin naqty qu­jat joq. Qasym Aman­jolov, Ábý Sársenbaev, Márııam Hákim­ja­nova, taǵy basqalarynyń shy­ǵar­ma­sy ádebı týyndy sanatynda tur.

Biraq Abdollanyń batalon komandıri, gvardııa kapıtany V.Grıgorevtiń «Pı­satel-geroı» («Geroı aqyn») atty ma­qa­lasy 1942 jyly 6 jel­toq­sanda «So­vetskaıa gvardııa» gaze­tin­de, kóp keshikpeı 1943 jyly 13 qań­tarda «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazetinde jarııa­lan­ǵan bolatyn!

«Jas aqyn Abdolla Juma­ǵa­lıev batyrlyq týraly jazýdy súıýshi edi. Onyń geroılary tamasha erlikter jasaýǵa um­tylatyn. Soǵys aqynnyń ózin de shyǵarmalaryndaǵy geroı­lary sııaqty batyr, tabandy soldat etip shyǵardy» dep bas­talǵan maqalada komandır qatardaǵy sar­bazynyń erekshe erlik kór­set­kenin tebirene jazady:

«Soǵys ústinde biz qahar­mandyq pen erliktiń talaı úlgilerin kórip júrmiz. Biraq jaý qolynda qalǵan jalǵyz úıdiń ishinde arystandaı alysqan aıbatty aqyndy kóz aldymyzǵa keltirgende, onyń erlik qımyly bizge ba­tyrlyqtyń asqar shyńyndaı seziledi. Ol óziniń ólerin bildi. Aqtyq saǵat ústinde zor dańqpen ólýdi tiledi. Solaı boldy da. Ol jan alqymǵa kelgende sońǵy granatasyn nemisterge laqtyrdy da, aqtyq oǵy qalǵansha avtomatty jaý óńmeninen aıyrmady» – bizdińshe komandırdiń osy sózderi jaýyngerdi marapatqa usynǵan baıanattan kem emes qoı!

Obaly ne kerek, zamandas­tary kezinde Abdollany kóp joqtaǵan. Aqynnyń jan dosy Qasym Amanjolovtyń áıgili dastanynan bólek, Qalıjan Bekqojın, Pavel Kýznesov, Qajym Jumalıev, Márııam Hákimjanova, Syrbaı Máýlenov, Dmıtrıı Snegın, Saǵynǵalı Seıitovter maqala, óleń arnady. Ábý Sársenbaev 1985 jyly Abdollanyń artynda qalǵan ádebı murasynan «О́shpes ómir dastany» atty jınaq quras­tyryp, «Aqyn júreginiń alaýy» atty alǵysóz jazdy. Bul shyǵarmalarda nebári 27 jasynda sheıit bolǵan aqynnyń bar bolmysy, «Bolǵandyqtan ataqty atym adam, Mindetim kóp moınyma arqalaǵan» degen kredosy anyq kórinedi.

«Aınymas dosym, ári týǵan inimdeı bolyp ketken Abdollanyń qaısarlyqpen qaza tapqanyn Qıyr Shyǵysta syrqat­tanyp, áskerı emhanada jatqanda estidim. Ol sumdyq habardyń búkil bolmysymdy aýdaryp-tóńkerip ketkeni sonsha, birneshe túndi jan esirik kúıde dóńbekship ótkizdim. Kózimnen jasym tyıyl­mady. Men sol jasty kózdiń arasynan qııalymda onyń jaýmen jalǵyz ózi órt qushaǵynda turyp aıqasqanyn kórdim. Qaıta-qaıta kórdim. Sodan soń baryp qolyma qalam aldym. Qatty qaıǵyryp, tolǵanyp, túni boıy uıyqtamaı óleń jazdym, dárigerler «naý­qastarǵa uıqy bermeı neǵyp otyrsyń» dep urysty. Meniń ol kúıimdi uqpaǵan dárigerler dápterimdi eki-úsh ret alyp qoıdy. Sońǵy ret aıaqtaýǵa jaqyndaǵanymda da almaqshy boldy. Men aıbat shegip aldyrtpadym. Túrimnen shoshyǵan bolar, qaıtip tımedi. Eshqandaı kúsh aqynnyń keýdesin jaryp shyqqan jyrdyń aǵynyn toqtata almaıdy. Men maıdanda erlikpen qaza tapqan dosym jaıly óleń jazyp otyrmyn dep jumysymdy jalǵastyra berdim». Bul – Qasym Amanjo­lov­tyń jan syry edi.

Ádebıet alyptarynyń áreket-ádetteri de bólek qoı. Aqyn Qadyr Myrza Álı «Jazmysh» kitabynda Abdolla men Qasymnyń dostyǵy týraly bylaı dep jazǵan edi: «Soǵystyń aldynda Abdolla Jumaǵalıev degen qazaq aqyny bolǵan. Sonyń minezi de týra Lermontovtyń minezindeı... Turǵan órt bolsa kerek. Qasym Amanjolovty sumdyq jaqsy kórgen. Pir tutqan. Qasym joq jerde bireý-mireý ol týraly qolaısyzdaý sóz aıtsa, atyp turyp: «Jańaǵy sózińizdi taǵy bir qaıtalańyzshy!», deıdi eken. Qaıta­lasa, qyp-qyzyl tóbe­les shyǵarady eken. Qasym da ony keremet jaqsy kórgen. «Abdol­la» sııaqty poema tek sondaı mahab­battan ǵana týady dep bilem. Ǵajap dúnıe».

Osy Qadyr aǵamyz «Iirim» kitabynda Abdollaǵa taǵy toq­talady. «Abdolla Jumaǵalıev qaı jaǵynan da Keńes Odaǵynyń batyry bolýǵa laıyq jan edi. Bermedi. Tyrnaǵy temir, azýy almas nemis basqynshylarynan Máskeýdi qorǵap qalýda eresen erlik kórsetken Baýyrjan Momyshuly da qanshama jyl altyn juldyzsyz júrdi. Biraq shyndyq jeńbeı turmaıdy ǵoı. Kúnderdiń kúninde elimizdiń, qýatty Qazaqstannyń talap etýi­men Kreml Baýyrjan Momysh­ulyn batyr dep moıyndady. Bul, eń aldymen, Ádilettiń jeńisi edi. Minezi jaǵynan Baýkeńe uqsas, uqsas bolǵanda ábden uqsas bir qazaq aqyny – Abdolla Jumaǵalıev!» dep jazdy Qadyr aǵamyz. Alyp-qosary joq qoı.

Aıtpaqshy, ótken jyly aqynnyń jerlesteri – Batys Qazaqstan oblysy Syrym aýda­nynyń jurtshylyǵy, aýdandyq máslıhat depýtattary Jeńistiń 80 jyldyǵyna jáne Abdolla Juma­ǵalıevtiń 110 jyldyǵyna oraı aty ańyzǵa aınalǵan aqynǵa «Ha­lyq qaharmany» ataǵy beri­lýin surap, hat jazǵan bolatyn.

Bul hatqa Qazaqstan Res­pýb­­lıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginen «1941–1945 jyldardaǵy Uly Otan so­ǵysynda kórsetken erligi men jan­qııarlyǵy úshin Abdolla Jum­a­ǵalıevke «Halyq qahar­many» ataǵyn berý týraly usynys Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń komıssııa qaraýyna engiziletini» jóninde jaýap ta keldi. Búginde Batys Qazaqstan jurt­shylyǵy Astana jaqtan jaqsy habardy eleńdep kútip júr...

Batys Qazaqstan oblysy