Seksen altynshy jyldyń súreńi

Bekejan Tilegenovtiń «Sek­sen altynshy jyl» romany alǵash ret 1994 jyly respýblıkalyq «Juldyz» jýrnalynyń №7-9 san­darynda basylyp, Alash bala­synyń azattyǵy jolynda sheıit bolǵan qazaqtyń qaısar qyzdary men namysyn jigerine janyǵan jigitterdiń jan álemin áıgilep berdi. Bir qaraǵanda táýelsizdikke tilekshi bolǵan jastarmen qatar ótken ǵasyrda saıasattyń soıylyn soǵyp, doıyr qamshysymen dúrse qoıa beretin, bıik minberlerde minsiz bolyp kóringen jandardyń keskin-kelbeti, biriniń aýzyna ekinshisi túkirip qoıǵandaı sóıleı jóneletin saıası personajdardyń ózi jazýshy sýretteýinde erekshe reńk tapqan.

Aldymen jazýshynyń jazǵan shyǵar­masyna tamsanýdan buryn ózine etene tanys taqyrypty qaýzap otyrǵany da oqyrmanyn oılandyratyn jaıt. Belgili bir sheńberdi shıyrlap, shyr aınalyp, ózinen mansaby zor sheneýniktiń aldynda qurdaı jor­ǵalaıtyn nomenklatýra ókil­deriniń obrazdary – oı qýala­ǵan oqyrmannyń keı tusta ashý-yzasyn shaqyratyny da shyndyq­qa saıatyn sóz.

Tutastaı alǵanda týyndy sha­ryqtaý shegi men shıelenisý tu­syn­daǵy lırıkalyq sheginister­di esepke almaǵanda, bar bolǵany on bir aıdyń ishinde oryn alǵan oqı­ǵalarǵa ǵana qurylǵan. Jazý­­shy­nyń baıqampazdyǵyn bil­diretin, ańǵarympazdyǵyn aı­qyndaıtyn «Seksen altynshy jyl» romany Máskeýdiń kıno ınstıtý­tyn támamdap, Almatyǵa kınorejısser bolyp oralǵan Aıdyn­nyń turmystaǵy kıkiljińinen bas­talady. Shyǵarma avtordyń «bul eńbegimdi «dekabrıster» ­de­gen ataqqa qalyp, 86-jyldyń qasireti men taýqymetin kótergen qazaq jastaryna arnadym» degen eskertpesimen bastalady.

Shyǵarmanyń negizgi keıip­kerleri Aıdyn men Jibek, Aıdyn men Názik aınalasynda órbıtin oqıǵalar adam janynan, olardyń arman-ańsarynan habar berip otyrady. Shy­nyn aıtsaq, oqıǵanyń damýynan asyp, shıelenisý tusyna deıingi ara­lyqta Aıdynnyń otbasy, oshaq qasy mańynda órbigen sıýjet­ter jıyntyǵy men birsydyrǵy baıan­daý da, kópsózdi dıalogter de ke­ıipkerdi meıilinshe asha túsýdi kózdegenin uǵýǵa bolady. Jazý­shy keıbir kórinister men sezim qytyqtaıtyn áserli sýretter ar­qyly romannyń negizgi júgin umyttyryp, tipten basqa qıyrǵa tartatyndaı kórinetini ras-ty. Al shyn máninde, Jeltoqsan kóterilisiniń qurbany bolyp oqqa ushqan, júkti áıeli kóz jumǵan Aıdynnyń janaıqaıy men birdi-ekili adamdar arqyly jazýshy myń­dardyń muńyn, qyrshyny­nan qıylǵan jastardyń qasiret­ti taǵdyryn jarııaǵa shyǵaryp otyr deýge bolady.

Al endi ekinshi jaǵynan úńil­sek, óziniń balasyndaı nemese baýyr-qaryndastaryndaı jas­óspirimder aıaý­syz qyrǵynǵa ushy­rap, jazyqsyz japa shegip jat­qanda qyńq etpeıtin «el aǵa­larynyń», jalpy jurttyń tut­qasyn ustaǵan tulǵa­lar­dyń qyńq etpeı, bezbúırek qalpynda joǵarydan túsken nusqaýǵa bas shul­ǵyp, jaıly taq úshin jan­ta­­las­qan shendiler sherýi de jazý­shy­nyń sóz ańǵarynan qy­lań urady. Sol sebepti bul shyǵar­mada ultyn ult­araq qylyp ber­gen partııa bel­sendileri, qatal­dyq pen qattylyq­tyń qurbany bolǵan jastar basty panoramaǵa shyǵa keledi.

Jalpy alǵanda, «Seksen al­tynshy jyl» romany kóteri­lis­ke shyqqan jas­tar­dyń er­li­gin kórsetýdi ǵana nysanaǵa alma­ǵanyn uqqan jón. Bul soǵan jol bergen saıası júıeniń álsizdigi desek jarasar. Romannyń: «...halyq qashanda saıasattan aýlaq turady. Bılik qabaty aldymen óz jaıyn oılasa, halyq el, jer qamyn oılaıdy. Ulttyq namys taptalǵan­ǵa alǵashqy top qorlanbaǵan­men, halyq namystandy. El, jurt, ult taǵdyry basshy toptyń qabyrǵasyn qaıystyrmaǵan­men, halyqty ashyndyrdy. Namys – eldiń tańbaly týy. Sol týdy jelbiretip kótergen de halyq boldy», dep túıin tabýy biz aıtqan sózdiń dáleli bolsa kerek.

Romandaǵy kınorejısser Aıdyn, sýretshi Mámbet, aktrısa Názik, Bolat, Kámken, Sálken men Darıǵa, Júnis pen Bıbi­han juptary sátti somdalǵan obraz­dar. Buǵan Ámirov, Kamalov, Birinshi, Ýshýrov, Sársenov sııaqty keıipkerlerdiń qosy­lýy tipten ózgeshe óris tapqan. Romandaǵy Aıdynnyń sheshesi Darıǵa kúıeýiniń qyzmeti ósýi úshin shendi sheneýnikpen kó­ńil qosatyny, arsyzdyǵyn dálel­dep beretin bir ǵana detal shyn máninde qudaısyz qoǵamnyń kóleńkeli jaqtaryn áshkere etedi. Ultshyldyq rýhy tasy­ǵan Kámkenniń bir ózi qazaqty kemsitkendermen teke-tireske túsýi damı kele ony Jeltoqsan oqı­ǵa­synyń basty keıipkeri etip shyǵarady.

Roman Jeltoqsan kóterili­sin qaýzaǵan soqtaly shyǵarma ekeni sózsiz. Taqy­ryp­qa tereńdeý arqyly avtor atys-shabys, aıǵaı-súreńnen buryn jeltoqsan oqı­ǵasynyń neden bastaý alǵany, jas­tar­dyń janartaýdaı atylýy neden bas­taý aldy degen suraqtyń jaýabyn da izdes­tiredi.

SEMEI