Jaıyq-Kaspıı oblysaralyq balyq sharýashylyǵy basseındik ınspeksııasynyń basshysy Nurlybek Ǵaısınniń aıtýynsha, aldaǵy eki jylda elimizdiń balyq ósirý sharýashylyqtarynda sý marjanyn jylyna 750 tonnaǵa deıin jetkizý kózdelgen. Osyndaı boljammen ósiriletin balyqtyń kólemin 2030 jylǵa qaraı keminde bes ese arttyrý josparlanyp otyr.
«Bes iri balyq ósirý sharýashylyǵyn iske qosý josparda bar. Qazirdiń ózinde balyqshylar tuqy, afrıkalyq jaıyn ósirip jatyr. Osyndaı jumys jalǵasyn tapsa, jaqsy nátıjege qol jetkizýge bolady», deıdi N.Ǵaısın.
Degenmen bul salada áli sheshimin tappaǵan eki másele bar. Onyń biri – maman tapshylyǵy, ekinshisi – jalaqynyń azdyǵy. Máselen, Atyraýda 1998 jyldan beri bekire tuqymdas balyq túrleriniń shabaqtaryn ósiretin zaýyt jumys isteıdi. «Jaıyq Atyraý» zaýytynyń basty maqsaty – bekire tuqymdas balyqtar qoryn kóbeıtý. Zaýyt dırektorynyń mindetin atqarýshy Bolat Muhatjıevtiń aıtýynsha, baǵaly balyqtardyń shabaqtary memlekettik tapsyrys sheńberinde ósiriledi. Jyl saıyn zaýyttan 3,5 mln shabaq Jaıyq-Kaspıı sý basseınine jiberiledi.
«Bul zaýyttyń jyldyq qýaty – bekire tuqymdas balyqtardyń 3,5 mln shabaǵyn ósirý. Atalǵan zaýyttyń jobasyn 1979 jyly KSRO Balyq sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty «Gıdrorybproekt» ınstıtýtynyń Astrahan fılıaly daıyndaǵan. Al nysan qurylysyn 1985 jyly Orynbor gelıı zaýyty bastaǵan. Biraq KSRO ydyrap ketip, jobany qarjylandyrý toqtatyldy. Sóıtip, qurylystyń aıaqtalý merzimi 1998 jylǵa deıin sozyldy. Sol jyldyń kúzinde atalǵan zaýyt paıdalanýǵa berildi», deıdi B.Muhatjıev.
Qazir munaıly óńirde baǵaly balyqtyń shabaǵyn ósiretin memlekettik eki zaýyt bar. Onyń biri munaıly shaharmen attas Atyraý aýyldyq okrýgindegi Jańatalap aýylynyń, ekinshisi Erkinqala eldi mekeniniń tusynda salynǵan. Keıin eki zaýyt biriktirildi. Bul zaýyttarǵa jyl saıyn bekire tuqymdas balyq túrlerin aýlaý úshin 4,6 tonna lımıt beriledi.
Bekire tuqymdas balyqtar zaýytqa arnaıy ydystarmen ákelinedi. Aýlanǵan balyqtar aldymen tuıyq sý toǵanynda tirshilik etýge úırenedi. Sý marjanyna kúnine eki ret jem beriledi. Kún saıyn balyqtardyń temperatýrasy tekserilip, sýdan hımııalyq synama alynady. Sodan soń arnaıy basseınge aýystyrylady. Al zaýytta basseınniń birnesheýi bar. Basseınderdegi sý Jaıyq ózeninen tikeleı alynady. Balyq ósirýshiler kezekpen táýlik boıy jumys isteıdi. Sýdaǵy ottegini, 100-den astam bekireniń jaǵdaıyn tekseredi.
«Bizdiń zaýytta 2013 jyldan beri bekire analyǵynyń úıirin ósirý qolǵa alyndy. Analyq úıirdi qalyptastyrý úshin keminde 15 jyl qajet. О́ıtkeni analyq balyq tym az. Sonyń saldary byltyr memlekettik tapsyrys oryndaýǵa keri áser etti», deıdi dırektordyń mindetin atqarýshy.
Balyq ósirýshilerdiń túsindirýinshe, bekire tuqymdas balyqtarǵa ýyldyryqty ózi berýi úshin ekpe salynady. Munda baǵaly balyqtar tobyndaǵy qortpa, orys bekiresi, súırik, pilmaı, shoqyr sekildi sý marjandarynyń analyq úıiri bar. Ýyldyryǵy alynǵan balyqtar zaýytta qaldyrylyp, erekshe kútimge alynady. Olar 2–3 jyldan keıin ýyldyryqty qaıtadan berýi múmkin. Máselen, 2021 jylǵy naýryzda Jaıyq ózeni boıyndaǵy «Kishi Damby» tartymynan alyp qortpa aýlandy. Baǵaly balyqtyń salmaǵy – 150 kılo, uzyndyǵy – 2,4 metr. Qortpany Amangeldi atyndaǵy óndiristik kooperatıviniń balyqshylar brıgadasy «Jaıyq-Atyraý» bekire shabaǵyn ósirý zaýytyna tapsyrdy. Keıin odan 20 kılo ýyldyryq alynypty.
Bekire tuqymdas balyqtardyń negizgi jeminiń biri – usaq aq qurt. Zaýytta uzyndyǵy shamamen 5 mm-ge deıingi aq qurtty ósiretin seh bar. Mundaı qurt 80 qorapta ósiriledi.
Zaýytta 70-ke jýyq adam jumys isteıdi. Onyń 90 paıyzyn qarapaıym jumysshylar qurap otyr.
«Jalaqynyń azdyǵy máselesi sheshimin tappaı tur. Zaýyt basshysy – shamamen 260 myń, balyq ósiretin mamandar, ıhtıologter – 200 myń, jumysshylar, onyń ishinde, traktorshylar 120 myń teńge jalaqy alady. Munda jumys isteıtinderdiń kópshiligi – zaýytqa jaqyn mańdaǵy aýyldyń turǵyndary. Joǵary bilimi bar mamandar az. Zaýytqa keıingi 10 jylda joǵary oqý ornyn bitirgen úsh maman keldi. Balyq ósirýdi kóbeıtý úshin taǵy 6–7 maman qajet. Qarapaıym jumysty atqaratyn jumysshylar da kerek. Qazir eki zeınetker traktor aıdap júr. Jalaqynyń azdyǵy mamandardy jumysqa tartýǵa qolbaılaý bolyp otyr», deıdi B.Muhatjıev.
Iske qosylǵanyna 27 jyl bolǵan zaýyttaǵy tehnologııa ábden eskirgen. О́ıtkeni 1998 jyldan beri kúrdeli jóndeý júrgizilmegen. Sol sebepti, eski tehnologııany jańǵyrtý josparlanypty. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary Amanǵalı Berdalınniń málimetinshe, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Atyraýdaǵy bekire zaýytyn jańǵyrtý úshin halyqaralyq tájirıbe zerdelenip, jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip jatyr. Qurylys-montajdaý jumystary bıyl kóktemde bastalatyny josparlanǵan.
Atyraý oblysy
