Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Abaı oblysynyń qurmetti azamaty, «Parasat» ordeniniń ıegeri, abyz jasyna kóterilgen Arap Espenbetov – ádebıettaný salasynyń ǵana emes, joǵary mekteptiń betkeustary. О́ńirdegi árbir keleli jıyn bul kisiniń sóz bastaýynsyz ótpeıdi. «Arap aǵa ne aıtar eken?» dep jurt eleńdesip tosady. Top bastaǵan kósemdigi men sóz bastaǵan sheshendigi qaıdan keldi deseńiz, qara sózdiń maıyn tamyzǵan óńirlik ustazy Báttash Sydyquly men óristi ustazy Zeınolla Qabdolovtyń tálimi ekenin ańǵarasyz. Stýdenttik shaqta jol siltep, baǵdar túzgen Qaıym Muhamedhanulynyń, bastapqy ǵylymı jetekshisi Beısenbaı Kenjebaevtyń, ádebıettanýdyń minberi syndy Rymǵalı Nurǵalıdyń orny bólek. Bári-bári mańdaıtúzer temirqazyǵyna aınaldy.
Aldyńǵy tolqyn aǵalardyń ósıeti Arap Slámulyna ǵalymdyq jolda az syn júktemegeni aqıqat. Aǵalar amanatyn ǵalymdyq muratynyń arqaýy etken ol áli de zertteý nysanyna aınalmaǵan taqyryptardy shuqshııa qarastyrdy. Keńes kezeńinde ustazy B.Kenjebaev aıta almaı ketken S.Toraıǵyrov shyǵarmashylyǵyn zertteýde tyń da batyl izdenisterge bardy. Sultanmahmuttanýdy jańa bıikke kóterdi. Alashtyń daryndy aqyny týraly derekterdi arhıv qoınaýlarynan saryla izdep, tutas tujyrymdama qalyptastyrdy.
Ǵalymnyń abaıtaný, shákárimtaný, jalpy ádebıet tarıhyna qatysty zertteýleri – halqymyzdyń qazynasyna qosylǵan rýhanı olja. A.Espenbetov – «Sultanmahmut Toraıǵyrov», «Ýaqyt órnegi», «Aqyndary Alashtyń», «Abaı álemi», «Abaıtaný áleminen», «Abaı álemi», «Abaıdy oqy, tańyrqan» zertteý eńbekteriniń avtory, sondaı-aq «Alash» serııasymen jaryq kórgen 4 tomdyqtyń, 7 kitaptan turatyn Shákárim Qudaıberdiuly shyǵarmalarynyń faksımıldik basylymynyń joba jetekshisi. Zertteý taqyryp aýany da ár alýan. Avtor kózi qaraqty, esti urpaqqa túrli oı salady, izdenis álemine jeteleıdi. Osy sátte ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń «El búginshil, meniki erteńgi úshin» degen ulaǵatty sózi eriksiz esińizge oralady.
«Arap – ornyqty azamat. Ony Almaty men Astananyń joǵary oqý oryndary, ǵylymı mekemeleri qanshama ret qyzmetke shaqyrdy. Biraq Semeı pedınstıtýtyna, Alashtyń tarıhı qalasyna adaldyǵyn joǵary qoıdy. Osy arqyly Semeı men elorda zııalylarynyń baılanysyn jaqyndata tústi. Álemdik dana Abaıdyń keıingi barlyq mereıtoıyn uıymdastyrýdyń jýan ortasynda júrdi. Bizdiń Ádebıet jáne óner ınstıtýty ótinishimen S.Toraıǵyrulynyń eki tomdyq akademııalyq jınaǵyn daıarlap berdi. Tipti oblys jabylyp, óńir basynan qıyn jaǵdaı ótkende Arap baýyrymyz Semeıdiń ǵylym, joǵary bilim týyn bıikke kótere tústi», degen akademık Seıit Qasqabasovtyń tolǵanysy Arap Slámulynyń dara bolmysyn bıiktete túsedi.
Arap Espenbetov – tekti jerdiń týmasy. Tektilik – qazaq halqynda kıeli uǵym. Naqylmen óriletin halyq danalyǵyndaǵy «teginde bar tektilik», «tegi myqty», «tegine tartqan» degen erteden kele jatqan ataly sózder – sonyń aıqyn dáleli. Ataq qýmady, mansap izdemedi Arap aǵa. Týǵan jeri aldyndaǵy perzenttik mol jaýapkershilikti sezindi. Kıeli Semeıinen ketpedi. Qaıym salǵan súrleý joldy jalǵastyrdy. Ádebıet ǵylymyn kóziniń qarashyǵyndaı qasterlegen el aǵasyna týǵan halqynyń alǵysynan artyq mártebe joq shyǵar búginde.
Ǵalymnyń jetekshiligimen 20-dan asa ǵylym doktory men kandıdaty, 3 PhD (fılosofııa doktory) ǵylym álemine sátti joldama aldy. Bul da – ustaz eńbeginiń aqtalǵandyǵynyń bir kórinisi.
«Semeıdegi Arap Espenbetovtiń ǵylymı mektebi eleýli. Ar-aǵamyz daıyndaǵan dárejeli ǵalymdar – iri kúsh. Bul – Abaıdyń, Áýezovtiń, Tórebaevtyń, Muhamedhanovtyń, Júsipovtiń kórkem synı oılaý júıesi men ádebı mektebi óziniń Semeıde ómir súrýin odan ári jalǵastyrdy degen sóz. Munyń qataryna, árıne, Beısenbaı Kenjebaevty qossaq, Abaıdan basqanyń barlyǵy biletin ustazǵa, eshkim de qarsy bolmas. Onyń ústine, sonaý alpysynshy jyldary Sultanmahmutty zerttetip, onyń «Alash aqyny men aýyl aqynynyń aıtysy» poemasyn tapqyzyp, «Alashtyń uranyn» kóshirtken, sol arqyly Alash ıdeıasynyń úzilmeýin tilegen Beısekeńniń atynyń atalýy tipten oryndy dep esepteımin», degen muhtartanýshy, alashtanýshy ǵalym Tursyn Jurtbaıdyń tebirenisi – tarıhı Semeı pedınstıtýtynyń búgingi fılologııalyq áleýetine dálel. Arap Slámulynyń mańdaı teri arqasynda Á.Táńirbergenov, K.Janataıuly, Sh.Ábenov, N.Baımuratov, T.Ámirenov, Ý.Shondybaıuly, Á.Naımanbaev, T.Jomartbaev, Q.Altynbaev syndy ádebıet ókilderiniń muralary oqyrmanmen qaıta qaýyshty, ǵylymı turǵydan jan-jaqty baıyptaldy. Ádebı ólketanýǵa jańa lep keldi. Bul - Arap Slámuly túren salǵan arly jol edi.
Almaty men Astananyń Dıssertasııalyq keńesine barǵanda «Arekeń jetekshilik etken jumystardyń barlyǵy tyńǵylyqty jazylǵan» degen ǵalymdardyń jyly lebizderin de estidi shákirtteri. Bul, eń birinshi, jetekshimizdiń abyroıy men bedeli bolsa, ekinshiden, árbir zertteý jumysyn «Espenbetov mektebinen» talqylaýdan ótkizý úderisiniń nátıjesi edi. Ekiushty, dúdámal sózderdi jany unatpaıtyn ǵalym bárimizdi Espenbetovke tán naqtylyqqa úıretti. Espenbetov mektebiniń aınymas qaǵıdalarynan ótken shákirtteri – qazirgi ádebıettanýda ózindik orny bar súbeli zertteýlerdiń avtorlary.
A.Espenbetov – ustazdyq taǵylym men ǵalymdyq zerdeni ushtastyra bilgen jan. Arap Slámuly uzaq jyl «HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıetinen» dáris berdi. Ustazymyzdyń árbir sózin naqty derektermen dáleldeı túsýi bizdi ádebıet tarıhyna eriksiz qyzyqtyra túsetin. Bir suraq qoıylsa, «solaı ǵoı deımin» degen shala-jansar jaýap esh ýaqytta aıtylmaıtyn. Kelesi sabaqtarda arhıv materıaldaryn kótere kelip jaýap berýi de stýdentterge talaı nárseni úıretti, ǵylym álemine jeteledi. Al ustazymyzdyń emtıhan alýy da eshkimge uqsamaıtyn. Qandaı suraq keler eken dep qamkóńil bolyp otyrǵan bizge «Sender bárin bilesińder ǵoı» dep yntalandyryp, abyroıymyzdy asqaqtatyp jiberetin. Ustaz eshkimge úsh degen baǵany da qoımaıtyn. Úzdik baǵany jetesine jetkizip qoıatyn. Túsiner sana bolsa, aqyl bezbenine salyp qabyldaı alsańdar bolǵany degen mán jatar edi munyń astarynda. Darqan kóńil ustaz jastardy taram-taram ómir jolynda adaspaı sara joldyń súrleýine túsýge járdem beretin.
«Asyly, ustazdyq – kásip emes, juldyzdy jaratylys bolsa kerek», dep tebirenipti Arap Slámuly ustazdary jaıynda sóz qozǵaǵanda. Shákirtteri ardaq tutqan ol – shyn máninde, naǵyz baqytty ustaz. Ustazdyq abyroıymen talaıǵa úlgi bola bildi, talaptylarǵa bilim-bilik, ǵylym-danalyq shamshyraǵyn nusqady.
Arap-ustaz – eshkimge uqsamaıtyn bekzada bolmys, naǵyz parasatty jan. Dańǵazalyqty, ataqqumarlyqty jany qalamaıdy. Jaǵympazdyqty, máımóńkeleýdi sýqany súımeıdi. Tipten kóńili tolmaǵanda óńmenińnen óter ótkir kózi, namysyńdy qaıraı túsetin ýytty sózi de tabıǵı qasıetimen jarasym tapqandaı.
Ustazyń týraly oı jaýapty da mańyzdy. О́ıtkeni ustazdyq – danalyqtyń sıpaty. Muny dálelmen aıtqan abzal. Arap Slámulynyń alpys jylǵa jýyq tájirıbesi, adamshylyq jáne kásibı mektebi – sonyń dáleli. Bıylǵy bıik belesi Semeı ǵalymdary men sultanmahmuttanýshylardy jańa ǵylymı tabysqa jumyldyrady dep senemiz.
Aqmaral Smaǵulova,
Shákárim ýnıversıteti «Abaı jáne ulttyq rýhanııat» ǴZO jetekshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
