Ásirese, ultty uıystyrýǵa kelgende Prezıdent Ulttyq quryltaı formatyn jańǵyrtyp, halyqtyń pikirin, memlekettiń damý baǵytyn keńes arqyly anyqtaýǵa múmkindik berdi. Ishki birligimizdi saqtap, syrtqy qaýipterge qarsy turý úshin turaqtylyq pen beıbitshilik qaǵıdaty tańdaldy. Memleket basshysynyń «Eń aldymen, halyqtyń bereke-birligin saqtaý eldigimiz úshin asa mańyzdy. Bul týraly únemi aıtyp júrgenimdi bilesizder. Yntymaǵy jarasqan, ortaq maqsatqa uıysqan ult eshqashan utylmaıdy, eshteńeden qur qalmaıdy», degen sózinde tereń mán jatyr.
Shyn máninde, Ulttyq quryltaıdy qaıta jańǵyrtý arqyly Prezıdent qazaq balasynyń kóneden kele jatqan uly birlik jolyndaǵy jalaýyn tiktedi desek te artyq aıtpaımyz. О́ıtkeni tóbel bıe soıdyryp tómengi eldi, jorǵa bıe soıdyryp joǵarǵy eldi shaqyryp, eldiń birligi men tutastyǵyn talqyǵa salatyn «Quryltaı» sóziniń túpki maǵynasy da quralý, jınalý, túgeldelý degenge saıady emes pe? Demek quryltaı – jaı bas qosý emes, ol kúlli halyqtyń ortaq múddesin qorǵaý jolyndaǵy úlken saıası jınalys.
Sondyqtan da Prezıdent bastamasymen qolǵa alynǵan Ulttyq quryltaıdyń tarıhı mańyzy zor. О́ıtkeni qazaq dalasynda alǵash ret Shyńǵyshan dáýirinde Ulttyq quryltaı Qaraqorymda ótse, odan keıin Áz Táýkeniń kezinde úsh júzdiń basy qosylyp «Jeti jarǵy» zańyn talqylaǵanyn da búgingi urpaq jadynda saqtaýǵa tıis. Mine, osynyń ózinen-aq qazaq tarıhyndaǵy quryltaılardyń ult máselesine kelgende sheshýshi ról atqarǵanyn bilýge bolady. Táýke hannyń tusyndaǵy quryltaıdyń ótken ýaqyty 1710 jylǵa sáıkes keletin bolsa, odan keıin Alash balasy 1726 jyldyń kúzinde Ordabasy taýynda taǵy da bas qosyp, búkilqazaqtyq quryltaı ótkizgen. Ondaǵy jalǵyz maqsat – uly dalany jaý qolyna bermeý, berekeni bekemdeý. Sebebi bul kezeńde jońǵar shapqynshylyǵynyń zardabynan qazaqtar «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» apatyna ushyrap jatqan kez edi. Mine, budan da qazaqtyń eń bir taǵdyrly sheshimin quryltaıda bekitkenin baıqaýǵa bolady. Táýke han dáýirinen keıin 1771 jyly Abylaı sultan Túrkistanda úsh júzdiń han-sultandary, bı-batyrlarynyń qatysýymen han saılanyp, oǵan jınalǵan ıgi jaqsylar jońǵar-qalmaq shapqynshylyǵynan bytyrap ketken eldi qaıta tutastyrýǵa umtylǵan edi. Qarap tursańyz, jurtymdy jıystyram, ultymdy uıystyram degen quryltaı HH ǵasyrdyń basynda Alash qaıratkerleriniń basqosýymen sezd bolyp jalǵasty. Keıin ol táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy 1992 jyly 30 qyrkúıektegi Dúnıejúzilik qazaq quryltaıyna ulasty. Ekinshi ret bul 2002 jyly qazan aıynyń
23-inde qazaqtyń birneshe handary men bıleri jatqan Túrkistan qalasynda ótti. Keıinnen 2005, 2011, 2017 jyldary Astana qalasynda jahan qazaqtarynyń quryltaılary retinde ataldy. Osyndaı mańyzy men máni bólek quryltaıdyń Qasym-Jomart Toqaevtyń tikeleı bastamasymen júzege asýy da sol babalardan kele jatqan dástúr sabaqtastyǵynyń jalǵasy deýge bolady.
Prezıdenttiń 2022 jyly 16 naýryzdaǵy Joldaýyndaǵy usynysyna sáıkes endi alqaly basqosý jańasha sıpat aldy. Bardy-joqty áńgime qylyp tarqaıtyn jınalys emes, qaıta azamattardyń usynys-pikirin aıtatyn, sonymen qatar qazaq qoǵamynyń saıası jáne áleýmettik damýyna yqpal etetin basty alańǵa aınalyp úlgerdi.
Ulttyq quryltaı alǵash ret ult uıasy Ulytaýda, ekinshi ret qasıetti Túrkistan tórinde, úshinshi ret Atyraýda jalǵasyn tapty. Atap aıtar bolsaq, birinshi ret 2022 jyly Ulytaýda uıymdastyrylǵan Ulttyq quryltaıda Ádiletti Qazaqstannyń negizi qalanyp, elimizdiń jarqyn bolashaǵy men muratyn aıqyndaǵan aıtýly oqıǵalar oryn aldy. Memleket basshysy quryltaıdyń alǵashqy otyrysynda qoǵamnyń túrli top ókilderimen kezdesip, mańyzdy máselelerdi talqylady. Al 2023 jyly Túrkistanda ótken ekinshi Ulttyq quryltaıda Prezıdent birqatar tapsyrma berip, ulttyq nyshan, ulttyq tárbıe men qundylyqtar jaıynda sóz qozǵady. Bul jıynda ulttyq biregeılikti saqtaý, mádenı murany dáripteý jáne jastar tárbıesi máseleleri kóterilse, byltyrǵy Saraıshyqta ótken úshinshi Ulttyq quryltaıda eldiń tarıhı jadyn jańǵyrtý, qoǵamdy ilgeriletý boıynsha praktıkalyq mańyzy bar usynymdar ázirleý máseleleri talqylandy. Mine, sol Ulttyq quryltaılarda kóterilgen bastamalardyń biri Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarý usynysy edi. Bul bastama júzege asyrylyp, Respýblıka kúni qaıtadan ulttyq mereke retinde atalyp ótip jatqanyna bárimiz de kýámiz. Sonymen qatar quryltaı nátıjesinde Shyǵys Qazaqstan oblysy men Abaı oblysynda jańa aýdandar quryldy. О́ńirlik rámizderdi retteý, «Áziret Sultan» tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıine ulttyq mártebe berý, «Balalar kitaphanasy» jobasyn iske asyrý sııaqty bastamalar júzege asyryldy. Qazir Qazaqstannyń jeti tomdyq jańa akademııalyq tarıhyn jazý úshin naqty jumys júrgizilip jatyr. Oǵan 250-den asa ǵalym jumyldyrylǵanyn da jaqsy bilesizder.
Taǵy bir aıta keterligi, quryltaıdyń úshinshi otyrysynyń qorytyndysy boıynsha 40 bólimnen turatyn arnaıy jospar qabyldanyp, olardyń basym bóligi oryndalǵan. Bul josparlar «Táýelsizdik jáne otanshyldyq», «Ádildik pen jaýapkershilik», «Eńbekqorlyq pen kásibı biliktilik», «Zań men tártip», «Jasampazdyq jáne jańashyldyq» sııaqty jalpyulttyq qundylyqtardy ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq byltyrǵy Ulttyq quryltaıdan keıin Parlament áıelderdiń quqyqtaryn qorǵaý, balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, lýdomanııa men vandalızmge qarsy is-qımyldar, sondaı-aq veıpke tyıym salý máseleleri boıynsha birneshe zań qabyldady. Jaqynda Parlamentte esirtki bıznesimen kúres týraly zań jobasy qabyldanyp, ol Prezıdentke qol qoıýǵa usynyldy. Bul zańdardyń barlyǵyn ázirleýge quryltaı músheleriniń tikeleı qatysy bar. Sondyqtan da joǵaryda ótken úsh quryltaı da ult upaıyn túgendeýge kelgende utylmaǵanymyzdy bildirse kerek.
Al bıylǵy Ulttyq quryltaı Býrabaıda ótedi. Bul jıynda jańa bastamalar men josparlar usynylyp, elimizdiń jan-jaqty jańǵyrýyna baǵyttalǵan reformalar talqylanbaq.
Iá, Ulttyq quryltaılar qashanda – memleket pen qoǵam arasyndaǵy dıalogtiń mańyzdy alańy. Tipti quryltaıdy biz eldiń damýy men jańǵyrýyna baǵyttalǵan bastamalardy talqylap, mańyzdy sheshimder qabyldaıtyn platforma desek te bolady. Árıne, elimiz qazir kúrdeli kezeńderden ótip jatqanymen, osy synaqtar men qıyndyqtarǵa qaramastan, elimiz damý jolynda turaqty qadamdarmen alǵa jyljyp keledi. Memleket basshysy men quryltaı músheleri eldiń ishki jáne syrtqy qaýipterine qarsy turyp, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, áleýmettik máselelerdi sheshý jáne bolashaqqa senimmen qaraý úshin aýqymdy sharalar qabyldap jatyr. Bul elimizdiń nyǵaıýy men órkendeýi jolyndaǵy mańyzdy qadamdar dep sanaımyn. Qıyndyqtardy eńserip, birlikti saqtaı otyryp, memlekettigimizdi nyǵaıta beremiz.
Erlan SYDYQOV,
akademık
