Birde Tákeńniń úıinde tústenip otyrǵanymyzda tórde otyrǵan sol shal áńgime aıtyp: «E, biz ne kórmedik? Úsh áriptiń beldi qyzmetkeri retinde talaı-talaı marqasqalardan jaýap aldyq qoı» desin.
– Men Beıimbetteı ıtjandyny kórmedim, – desin jaıbaraqat qana. – Tyrnaǵyna ıne júgirtip jatqanda kóziniń jasyn byrt-byrt tamyzyp, jaǵyn ashpaıtyn...
Saǵı kókem ornynan atyp turdy.
– Bez...ob...raz! Netken qaskóı, sumyraı adam ediń, – dedi ol ashýlanǵanda aıtatyn sózin nyǵyzdap. – Senimen birge dastarqandas bolyp júrgen qandaı kórsoqyr edik. Qart adam ǵoı dep ortamyzǵa shaqyryp júrsek, Beıimbettiń bir tamshy kóz jasynan sadaǵa ketkir-aı, – dep tysqa shyǵyp ketti. Al shal bolsa, «Meniń kinám ne?» degendeı japaqtap, bizge qaraı berdi...
Jýyrda ǵana basylyp shyqqan «Alashorda isi. 1920–1940 jj. Qujattar men materıaldar» dep atalatyn 12 tomdyq jınaqtyń ár tomyn ashyp qaraı bastaǵanda kúni keshege deıin ortamyzda júrse de, óziniń qanquıly jaratylysynan aınymaı ótken sol bir búkir shal oıyma orala berdi. Tarıhymyzdyń 30–40 jylyna sozylǵan «alashshylsyń» dep atyp-asqan, odan qalsa jurttyń tigerge tuıaǵyn qaldyrmaı tárkilep, sypyryp áketip, halyqty asharshylyqqa ushyratyp, qynadaı qyrǵan kelimsek jazalaýshylar men jaýap alýshylar ǵana emes, óz ortamyzdan shyqqan búkir shal sııaqty halqyn satqandar da az bolmaǵan-aý degen oı keledi. О́ıtkeni qýǵynǵa ushyraǵandardan qazaqsha jaýap alǵan qazaqtar da barshylyq eken. Týǵan anasyna opasyzdyq jasaǵandaı qany bir aǵaıynǵa jaýsha tıetin satqyndar az bolmaǵany kórinip tur. Ol kezdegi murtty kósem bastaǵan, Jaltyrshekın (Goloshekındi qazaqshalaǵanym ǵoı) qostaǵan keńestik kommýnıstik ıdeologııa qandaı pármendi edi. Álde... álde, «batyr halyqpyz», «aqyldy halyqpyz, ádil de adal jurtpyz» dep keýdemizdi qaqqanmen, kisilik rýhymyzdy álsiretip aldyq pa eken...
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jyldyń 24 qarashasyndaǵy saıası repressııa qurbandaryn tolyq aqtaýǵa baılanysty asa mańyzdy Jarlyǵynyń nátıjesinde qazirgi kezeńge deıin temir esikti úıdiń ishindegi temir sandyqtarǵa qupııalap tyqqan arhıv qorlary ashylyp, bizge beımálim bolyp kelgen qujattar kólemi 46–50 baspa tabaq bolatyn 12 kitap túrinde qolǵa tıip otyr. Aıtqanǵa ońaı bolǵanmen, pishimi úlken, ár betine mol mátin sııatyn osynaý 12 kitaptyń jalpy kólemi 7 myń bettiń arǵy jaǵynda. Al kitaptardyń árqaısysynda qamtylǵan qujattar – materıaldardyń uzyn sany 2,6 mıllıonnan asady eken. Saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan 311 myńnan astam adamdy aqtaý úshin qoldanystaǵy zańnyń aıasynda jumys júrgizgen kitaptardy qurastyrýshylardyń eńbegi ushan-teńiz. Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń bas redaktorlyǵymen, akademık Mámbet Qoıgeldıevtiń ǵylymı jetekshiligimen jáne jobany júzege asyrýǵa 35 tarıhshy-ǵalym, arheograftar, arhıvshiler, sonymen qatar UǴA akademıkteriniń eren eńbekterimen júzege asqan bul kitaptardy óte qundy qazyna deýge bolar. Adam balasy qashanda jabyq esiktiń ishinde ne baryn bilýge, ǵasyrǵa jýyq qupııa bolyp kelgen dúnıelerdiń syryn ashýǵa qumar ǵoı. Onyń ústine «saıası tutqyn» degen anyqtamadan basqa bar jaı-japsary belgisiz bireýdiń atasy, bireýdiń aǵasy degendeı, olardy bilgisi keletinder, árıne, az emes.
Jazyqsyz qýǵyn-súrginge ushyraǵan 311 myń taǵdyrdyń rýhy suraýsyz emes. Eń bolmaǵanda, arttarynda qalǵan urpaqtary olardyń qalaı aıdalyp, qalaı atylǵandarynan habardar bolady. Kóptomdyqta qamtylǵan ushan-teńiz dúnıeler Ishki ister mınıstrliginiń, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń arnaıy memlekettik arhıvinde saqtalǵan qujattar qamtylǵan.
Kóptomdyq izdegenińdi ońaı tabatyndaı ońtaıly qurylymmen qarastyrylypty. Jınaqtyń 1, 2-tomdary 1927–1930 jyldyń oqıǵalary, úsh áriptiń jáne Ishki ister mınıstrliginiń arhıvterinde jatqan qazaq zııalylarynyń tarıhy, olardy aıyptaý tásilderi baıandalady. Al 3, 4-tomdar 1930, 1932-jyldardaǵy oqıǵalarǵa arnalǵan. Qazaq azattyq qozǵalysy qaıratkerlerine qarsy júrgizilgen tergeý isi qujattaryn qamtıdy. 5, 6-tomdary 1933–1938 jyldardaǵy Alashorda úkimeti múshelerine qatysty arhıv qujattaryn bergen. Jınaqtyń 7-tomy keńestik tarıhtyń 1920–1930 jyldarda jer resýrstaryn ıgerýge baılanysty óktem saıasatyna qazaqtardyń qarsylyq áreketteri týraly materıaldar toptastyrylsa, 8-tomda ult-azattyq qozǵalysymen baılanysy úshin qýǵyn kórgen tutas áýletter men otbasylarǵa qatysty qujattar toptastyrylǵan. Mundaı zorlyqtyń naǵyz qııametin uly aqynymyz Abaıdyń aırandaı uıyǵan áýletin qalaı toz-tozyn shyǵaryp qurtqanyn tebirenbeı oqý múmkin emes. Aqynnyń óz áýleti ǵana emes, aınalasyndaǵy aǵaıyn-týystaryna deıin jym-jylas, joq qylǵandary shyndyq qoı. Búkil el bolyp, kıelilerimiz sanaǵan Abaı men Shákárimnen qalǵan birdi-ekili urpaqty medet etemiz. Budan keıin keńestik qaskóı saıasatqa qalaı ish jylıdy? 9-tomda zamanynda Alash Orda úkimetin qarjylaı da, rýhanı da qoldaǵan qazaq baılaryn jazalaýǵa arnalǵan qujattar toptastyrylypty. Al 10-tomda «Sopy» operasııasy atalyp, din ıelerine, ásirese musylman dinbasylaryna qarsy, tipti olardy birjola joıýǵa arnalǵan qujattar, 11-tomda 1929–1931 jyldar aralyǵynda Keńes úkimetine qarsy Halyq kóterilisteri týraly qujattar jınaqtalsa, sońǵy 12-tom ár jyldary aıdalǵan, atylǵan alashtyqtardyń aqtalǵandaryna qatysty qujattar men materıaldarǵa arnalypty. Iá, olardyń kóbin ýaqyt tarazysy ólideı bolsa da, asyl súıekteri qaı túkpirde qalǵandary belgisiz bolsa da aqtap aldy. О́ıtkeni olardyń tarıh aldynda da, týǵan halqy aldynda da, úkimet aldynda da kinálary joq edi.
Osynaý sýretter men qujattardyń kóshirmeleri ár kitapqa berilip otyrǵan óte qundy kóptomdyqtan keleshek urpaq izdegen málimetterin tabar.
Kádirbek SEGIZBAIULY,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy
