Qaıbir ǵylymı jıynda ózge mádenıettiń jeteginde ósken bir zamandas «Qazaq leksıkonyndaǵy «áıel zaty» degen tirkes durys emes. Áıel – zat emes, adam ǵoı...» dep, pikir aıtyp qaldy. Bul – osy uǵymdy ústirt nemese kalkalap túsinýdiń saldary. Birinshiden, qazaq «adamzat» dep jahannyń sanaly jan ıesin jınaqtap aıtady. Ekinshiden, halqymyz sapaly jáne jaýapty adamdy «zat adam» dep baǵalaıdy. Úshinshiden, dástúri Shyǵyspen tyǵyz baılanystaǵy Alash jurtynda «zattyń» arǵy tórkini – zada. Sonda «áıel zaty» kúndelikti qoldanystaǵy «áıel balasynyń» bir nusqasy bolyp shyǵady.
Áıel balasy týraly ǵasyr tezinen ótken halyq danalyǵy bizdi ár kez oılandyryp-tolǵandyrady. «Qyzy jaqsyny Qydyr qorıdy, qyzy jamandy saıtan torıdy» nemese «Qazanyna qaraı – oshaǵy, qyzyna qaraı – monshaǵy» – myń jyldyq mármár maqaldar. Joǵaryda aıtylǵan «zat adam» (nemese «zaty adam») osyndaı aqyldy sińirgen, túısingen, soǵan laıyqty boı túzegen jannan shyǵady.
Qazir otbasy berekesine kimniń jaýapty ekenin erteli-kesh talqylaǵannan góri úndemeı-aq, eshbir jarnamasyz Qudaı buıyrtqan ómirlik mıssııasyn abyroımen atqaryp júrgen azamattarǵa aýyzdy ashyp emes, is-áreketin sanaǵa quıyp qaraý kerek. «Qyzym jaqsy bolsyn deseń, qyzy jaqsymen kórshi bol!» depti babalarymyz.
Jalpy, ónege qoǵamnyń qaınaýynan, tańdaýynan shyqqany jón. Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly bastaǵan Alash zııalylary 20-jyldary Aqqaǵaz Dosjandy qazaq qyzdaryna úlgi etip, baspasózde, túrli jıyndarda «ult maqtanyshy» deńgeıine kótergende, eki maqsatty kózdedi. Birinshisi – «qazaq qyzy zaman qıyndyǵyna qaramaı, erteńge senip, laıyqty kásip tańdasyn» degen oı. Ekinshisi – «Aqqaǵaz bastaǵan sapaly jastardyń dáriger mamandyǵyn úzdik bitirýi – búgingi jáne bolashaqtaǵy ult salamattylyǵynyń kepili» degen oı.
Dál osy tusta Alash zııalylary men keńestik ult qaıratkerleri múddesi túıise ketedi. 1922 jyly Aqqaǵazdyń ýnıversıtet bitirý keshi Tashkentte eldik shara retinde atalyp ótedi. Oǵan Túrkistan Respýblıkasy Halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy (premer-mınıstr) Turar Rysqulov pen jaýapty qyzmettegi Sultanbek Qojanov bastap, tanymal degen barsha Alash zııalysy qatysady. Eldik sharaǵa oraı Aqqaǵazdy qyzmetke ornalastyrý, jańa medısınalyq quralmen qamtamasyz etý, áleýmettik máselesi úkimet basshysy deńgeıinde sheshiledi (100 myń som syılyq, 10 myń somǵa hırýrgııalyq jabdyq jáne páter kilti berilgen).
Biz áıel zatyn alqalaǵanda eldigimizdi sapalandyrǵan ulttyq aǵartý, oıaný kezeńin aınalyp óte almaımyz. HH ǵasyrdyń dúrbeleń tańyndaǵy «Baqytsyz Jamaldan» bastap «Aqbilekke» deıingi roman kóshiniń barshasyna derlik ózek – qazaq qyzynyń taǵdyry. Álem ádebıetinde áıel beınesi – ult, halyq beınesi. Qyzyń, áıeliń qandaı – halqyń da sondaı. Oqymasa, qorlansa, azap shekse, ultyń da dál sol dárejede. Qoǵam, aınalasy qorǵan bola almaǵan baqytsyz Jamal ajal qushty. Qorlanǵan, zorlanǵan Aqbilek jigerin janyp, jańa ómirge aıaq basty. Biraq jan jarasy tolyq jazylmady...
Keńes kezeńindegi fızıolog-akademık Naılıa Bazanova, dıplomat-mınıstr Baljan Bóltirikova, geolog-akademık Patshaıym Tájibeva, opera ánshileri Kúlásh Baıseıitova, Roza Baǵlanova syndy ǵylymda, saıasatta, ónerde aıryqsha iz qaldyrǵan birtýarlar – sol zııalylar somdaǵan Jamal men Aqbilek úmitiniń ómirde janǵany, jalǵasy dep sanaımyz.
Myń jyldyq danalyqtaǵy qazan da, oshaq ta birte-birte bilimniń, mádenıettiń, jańa eldik úılesimniń uǵymyna aınaldy. Otanasy qaınatqan qazan bir mezgilde úıdegi berekeniń de, qoǵamdyq eńbektegi birliktiń de rámizi boldy. Oshaq ta dál sondaı aǵartýdyń, órkenıetti ıgerýdiń kórigine, tetigine jaraıtynyn dáleldedi.
Monshaq – ult uǵymynda sán, áshekeı bolǵanymen, halyq naqylyndaǵy máni – abyroı jáne eńbektiń nátıjesi. Búgingi tilde aıtsaq – marapat. Biz qoǵamnyń múshesi retinde ul-qyzymyzdy qalaı ósirsek, ata-ana retinde Jaratqannan hám halyqtan soǵan saı ataq-dáreje alamyz. Bul baǵdarda da ananyń, áıel zatynyń áleýeti joǵary, álemi keń. Qasıetti Qurannyń qadirli bir súresiniń ataýy – «Án-Nısa» (Áıel). Osynda tazalyqqa, nekege, otbasyna, jetimge, jesirge, jaýapkershilikke, sertke adaldyq týraly aıtylyp, «múminge – syılyq» málim etilgen. Dindarlar da, dintanýshylar da osy aqıqat pen meńzeýlerden ulystyń, qoǵamnyń, áýlettiń, ata-ananyń tepe-teńdigin túsindirip, tujyrymdaıdy.
Aǵartý danyshpandary aıtqandaı, nekelengen er men áıel shańyraǵynda mártebesine saı quqyq pen mindet, áleýmettik ról men minez-qulyq rettelse, aırandaı uıyǵan, ónegeli otbasy qalyptasady. Qyz kúninde durys tárbıe kórgen jan, halyq tájirıbesi málim etkendeı, nıetimen hám mańdaı terimen «keregeni altyn etedi». Bul asyl kerege – alqalaǵan áleýmettiń izgi armany.
