Batyrlar erligi nege eskerýsiz qaldy?

Biraq, ýaqyt tarıhqa óz túze­týlerin endirip keledi. Jeńis merekesiniń 80 jyldyǵy qarsa­ńynda Keńes Odaǵynyń batyry ata­ǵyn alǵan qazaq jaýyngerleriniń tizimi 105-ke jetip otyr. Bul tizim 103 bolatyn. Ana bir jyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn alǵan qazaq jaýyngerleriniń qatary birden eki adamǵa tolyqty. 104-batyr kezinde ulty ózbek bolyp jazylyp ketken – Inııat Naýryzbaev. 1999 jyly Qaraqalpaqstanda dúnıe salǵan Inııat Naýryzbaevtyń tek marapattaý qaǵazynda ulty ózbek bolyp qate jazylyp ketkeni bolmasa, dúnıege qazaq bolyp kelip, qazaq bolyp baqıǵa attandy. 105-batyr ormandaı orystyń ortasyn­­da Rostov oblysy, búgingi Aqsaı qal­asyn­da dúnıege kelip, Qyrymda qaza tap­qan qandasymyzdyń aty-jóni – Fılıpp Rýbaho.

Nyspysyna qarap, orys demeseń, tula-boı turpatymen ózimizge uqsas Fılıpp Rýbahonyń týý jónindegi quja­tynda onyń ulty qazaq ekeni kórse­tilgen. Jeke basy 400-ge jýyq nemis soldatyn jaıratqan mergenge 1944 jyly 22 qańtarda Keńes Odaǵynyń baty­ry ataǵy berilgen. Qyrym túbegin qor­ǵaý kezinde erlikpen kóz jumǵan batyr­ǵa Sevastopol qalasynda topyraq bu­ıyrǵan.

Jalpy, Keńes Odaǵynyń batyry ataǵynyń shyǵýy men onyń berilý tarı­hynyń da óz tártibi, qupııasy bar.

Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy 1934 jyly 16 sáýirde KSRO Atqarý komı­te­tiniń qaýlysymen bekitilgen. Bul ataqqa ıe bolǵan batyrlarǵa Ortalyq atqarý komıtetiniń erekshe gramotasy qosa tapsyrylady. Keńes Odaǵy batyry ata­ǵy eń alǵash 1934 jyly 20 sáýirde polıar­lyq «Chelıýskın» muzjarǵysh keme­sin qutqarýshylar tobyndaǵy 7 adamǵa be­rildi.

1936 jyly 29 shildede KSRO Orta­lyq atqarý komıtetiniń qaýlysymen Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy týraly Ereje bekitildi. Ereje boıynsha bul joǵary ataqqa ıe bolǵandarǵa gramotaǵa qosa Lenın ordeni qosa tapsyrylatyn boldy. Lenın ordeni qaýly shyqqanǵa deıin bul joǵarǵy ataqqa buryn ıe bolǵan 11 batyrǵa keıingi kúnmen tabys etildi.

1938 jyly 2 qarashada Máskeýden – Qıyr Shyǵysqa qos motorly ANT-37 «Rodına» ushaǵymen qonbaı ushý ke­zindegi kórsetken erligi úshin ush­qysh­tar V.S.Grızodýbovaǵa, kapıtan P.D.Osı­pen­koǵa, aǵa leıtenant M.M.Ras­kovaǵa Keńes Odaǵynyń batyry Altyn medali men Lenın ordeni qosa tapsyryldy. Al V.S.Grızodýbova áıelder arasyndaǵy tuńǵysh batyr atandy.

1939 jyly kúzde KSRO boıynsha 122 adam Keńes Odaǵynyń batyry atandy. Olardyń ekeýi ushqyshtar V.Chkalov pen S.Levanevskıı bul kezde qaza bolǵan edi. Al olardyń 19-yna bul ataq qaza tapqannan keıin berildi.

1939 jyly 1 tamyzda KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń «Keńester odaǵynyń batyry erekshe ataǵy týraly qosymsha belgiler jóninde» Jarlyǵy jaryq kórip, ol 1936 jyly «Batyr ataǵy bir-aq márte berilip, ekinshi ret batyrlyq kórsetkenderdi Altyn me­dalmen ǵana marapattap, týǵan je­rinde qola músinin ornatý» jónindegi Ere­jege ózgerister engizildi. Osy ere­jege sáıkes, 1939 jyly 29 tamyzda Moń­ǵolııanyń Halkın-Gol aýmaǵynda japon ınterventterimen bolǵan urysta kórsetken janqııarlyq erligi úshin ushqyshtar maıor S.I.Grıseves, polkovnık G.P.Kravchenko alǵashqylar qatarynda ekinshi márte Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna ıe boldy.

1939 jyly kúzde Keńes Odaǵynyń ­batyry ataǵyna ıe bolǵandarǵa alǵash­qy Altyn medaldar berile bas­ta­dy. Eń alǵashqy Altyn medal ushqysh A.V.Lıapıdevskııge berildi.

Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy KSRO kezindegi eń joǵary memlekettik marapat bolatyn. Surapyl soǵys ke­zinde Ýkraına úshin bolǵan shaıqasta 200-ge, Reseı úshin bolǵan shaıqasta – 70, Belorýssııa úshin bolǵan shaıqasta – 50-den astam jerlesimiz osy ataqty en­shilepti. Qazaqstandyqtardyń ishinde úsh adam eki márte batyr ataǵyna ıe boldy. Bul kórsetkishti odan ári jal­ǵastyrsaq, Latvııa úshin shaıqasta – 8, Mol­dovany azat etýde – 7, Lıtvada – 6, Esto­nııada 1 jerlesimiz batyr atandy.

Qazaqstandyqtar Eýropany azat etýde de jan aıamaı shaıqasty. Máse­len, Polshada – 47, Vengrııada – 22, Cheho­slovakııada – 7, Rýmynııada – 5, Aýstrııada – 3, Iýgoslavııada – 2, Germa­nııada – 63 jáne Japonııaǵa qarsy so­ǵysta 3 jerlesimiz Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna ıe boldy.

Bir adamǵa ekinshi batyr ataǵy beril­meı qaldy. Mysaly, Dnepr ózeninen ótken kezdegi qııan-keski urysta kórset­ken erligi úshin Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn alǵan Jumaǵalı Qaldyǵaraev Belorýssııanyń Mozyr qalasyn azat etýde jaýdyń 6 tankisin qıratý kezin­de kórsetken janqııarlyq erligi úshin ekinshi márte Keńes Odaǵynyń batyr ata­ǵyna usynylǵan. Biraq oǵan ol ataq be­rilmegen. Búgingi tańda osy qala­da ba­tyr­dyń jeke ózine eskertkish qoıyl­ǵan. 

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qar­sańyn­da KSRO boıynsha 626 Keńes Odaǵy­nyń batyry boldy. Olardyń be­seýine bul ataq ekinshi márte berildi. Soǵys kezinde – 11739 adamǵa batyr ataǵy berilse, olardyń 3 051-ine bul ataq ólgennen keıin berildi.

Sońǵy ret Keńes Odaǵynyń baty­ry ataǵy 1991 jyly 24 jeltoqsanda sý astynda 500 metr tereńdikte táji­rı­be jasaǵan 3-rangaly kapıtan L.Solod­kovqa berildi. Al qazaqtardan bul ataq­ty gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshuly aldy.

Jalpy, KSRO kezinde Keńes Oda­ǵynyń batyry ataǵyn 12 862 adam alsa, onyń ishinde, bul ataq 3266 adamǵa ólgennen soń tapsyrylǵan. 154 adam bul ataqpen ekinshi márte marapattalsa, 9 adamǵa ol qaza tapqannan keıin berilgen. Sondaı-aq bul joǵarǵy ataq úsh adamǵa úsh márte berilgen (Býdennyı, Kojedýb, Pokryshkın). Eki adamǵa batyr ataǵy tórt márte berilgen (Jýkov, Brejnev).

Batyrlar arasynda 95 áıel bar, olar­dyń arasynda ǵaryshker-ushqysh Savıskaıa bul ataqqa eki ret ıe bolǵan. Keńes Odaǵy batyry ataǵyna ıe bolǵandardyń arasynda sheteldikter de bar. Olardyń sany – 44. Sheteldikter arasynda jalǵyz áıel bar. Ol – Polsha áskeriniń jaýyngeri A.Kjıvon.

Batyrlardyń arasynda 100 adam túrli jaǵdaımen bul joǵarǵy ataq­tan eriksiz aırylǵan. Keıin olardyń bir­nesheýine ataqtary qaıta berilgen. 13 adamǵa Keńes Odaǵynyń batyry ataǵynyń berilgendigi qate sheshim bol­ǵandyǵy sebepti ol kúshin joıǵan. Búgingi tańda batyr ataǵynan aırylǵandardyń sany – 73 adam. Biraq olardyń arasynda qazaqstandyq batyrlar joq.

О́mirde túrli jaǵdaıda osy qurmetti ataqtarynan aırylyp qalǵandar da boldy. Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy­nan aırylǵandarǵa negizgi aıyp NKVD qyzmetkerleriniń oıdan qurastyrǵan «Batyrlar qastandyǵy» jalasy sebep bolǵan. Olardyń basym kópshiligi 1941–1942 jyldary sotsyz, tergeýsiz atylǵan. Batyrlardyń jeteýi general dárejesinde bolǵan. Arasynda Batyr ataǵymen eki ret marapattalǵan general-leıtenant Smýshkevıch te bar.

Soǵystyń alǵashqy aıynda-aq qos birdeı batyr – armııa generaly Pavlov jáne general-maıor Chernyh atylǵan. Komandalyq quram arasyndaǵy repressııa soǵys bitkennen keıin de Stalın qaıtys bolǵanǵa deıin júrgizilgen. Jeńisten soń úsh Keńes Odaǵynyń ba­tyry – marshal Kýlık, general-polkov­nık Gordov, maıor Kossa atý jazasyna kesilgen. Joǵaryda atý ja­zasyn alǵan 12 Keńes Odaǵynyń ba­ty­ry keıin olardyń is-qımylynda qyl­­­mys­tyq áreket bolmaǵandyqtan aq­talǵan.

Alaıda, batyrlardyń arasynda qoǵamdyq ómir saltyn buzyp, óziniń is-qımylyna esep bermegender de bolǵan. Ondaılardyń arasynda Keńes Oda­ǵynyń batyry ushqysh, podpolkov­nık Polozdy aıtýǵa bolady. Otbasyn­daǵy turmystyq kıkiljiń kezinde eki birdeı adamnyń ómirin qıǵany úshin ol ólim jazasyna kesilgen. Árıne, keshirim jasaýǵa da bolar edi. Biraq, óz degeninen qaıtpaǵan Poloz bılik oryndary­nan keshirim suramaǵan. Onyń ústi­ne ólim qushqan adam da osal emes, KOKP Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Nıkıta Hrýshevtiń kómekshisi Fomıchev pen onyń áıeli bolatyn.

Biz qyzyǵatyn bir aqparat bylaı deıdi. Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn alǵandar arasynda kezinde Almatyda turǵan amerıkalyq azamat ta bar. AQSh-tyń Ogaıo shtatynyń Bıgron kenishinde túbi reseılik kenshiniń otbasynda dúnıege kelgen Vasılıı Mardehov 1939 jyldary Almaty qalasynda turǵan. Osy qaladan áskerge shaqyrylǵan. 1943 jyly maıdan dalasyndaǵy erligi úshin oǵan Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy berilgen. 

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qazaq ulandary ar men namysty bıik ustap, erligimen urpaqqa uran bolǵan ata-babalarynyń ósıetterine adal, qaıtpas er halyq ekenin álemge áıgiledi. Qazaq jaýyngerleriniń erligi soǵys bastalǵan kúnnen bastap tarıhı shejirege aınaldy.

Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylǵanymen, túrli ıdeologııalyq uǵymǵa baılanysty sol tustaǵy kóz­qarasqa saı qazaqstandyq onshaqty jaýynger tıisti ataqtarmen marapattalmaı qaldy. Máselen, kezinde Tash­kent, Almaty qalalarynyń bas arhıtektory bolǵan, professor Malbaǵar Meńdiqulov soǵys jyldary saperler batalonynyń komandıri bolǵan. Jaýdyń mınalap ketken joldaryn tazartý kezinde kórsetken erligi úshin Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylǵan. Alaıda Joǵarǵy qolbasshylyq ony Jaýyngerlik Qyzyl Tý ordenimen marapattaǵan.

Nevel qalasyn azat etýde fashıs­terdiń 280 jaýyngeriniń kózin qurt­qan mergen jambyldyq Ybyraıym Súleı­menov te Keńes Odaǵynyń baty­ry ataǵyna usynylǵan. Biraq dańq­ty jer­lesimizge Lenın ordeni ǵana buıyrǵan.

Polkovnık Ábilqaıyr Baımoldın – iri áskerı basshy bolatyn. 100-derbes atqyshtar brıgadasy komandıri­­niń orynbasary Ábilqaıyr Baımoldın naǵyz erliktiń úlgisin kórsetip, qara­maǵyndaǵy jaýyngerlerdi urysqa bastap shyǵyp, erlikpen qaza tapqan. Áskerı basshylyq ony da batyrlyqqa usynǵan.

1942 jyly mergender polkin bas­qarǵan shymkenttik Tileýǵalı Ábdibekov bir ózi 395 fashısti jer jastandyrǵan. Soǵys kezindegi kórsetken erligi úshin batyr ataǵyna usynylǵanymen, oǵan bul joǵarǵy ataq berilmegen.

Sondaı-aq Chehoslavakııa jerinde erlikpen qaza tapqan mergen qyz oryn­borlyq Sulýshash Nurǵojına Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylsa da, usynys qoldaý tappaǵan. Erligi sol kezde elenbeı qalǵan jaýyngerdiń biri – aqtóbelik Áleýkesh Kóbekov. Belo­rýssııa jerin azat etýde kórsetken jan­qııarlyq erligi úshin Batyr ata­ǵyna usynylǵanymen, marapat óz ıesin tap­paǵan. Qyzylordalyq Musa Ryskeldıev Germanııanyń Frankfýrt qalasy úshin bolǵan urysta erlikpen qaza tapqan. Qyzyl izshilerdiń tapqan qujattary boıynsha oǵan Keńes Odaǵynyń batyry berilgen bolyp shyǵady. Biraq, izdestirý jumystarynda onyń Qyzyl Juldyz ordenimen marapattalǵany anyqta­la­dy. Dańqty armııa generaly Saǵadat Nurmaǵanbetovtiń qandykóılek maıdandas dosy, jaýdyń on bes tankisiniń kózin joıǵan Amansha Meńdiǵalıev ta Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylady, biraq ol ataq oǵan buıyr­ma­ǵan. Dańqty ushqysh Baıtursyn Esirkepovti kópshilik bile bermeıdi. Ol Joǵarǵy Bas qolbasshy Stalınniń 12 ret Alǵys hatyna ıe bolǵan. Sývorov polkiniń №127 gvardııalyq bombalaý­shy avıasııasynyń Borısov ordendi eskadrılııa komandıriniń orynbasary retinde janqııarlyq erlik kórsetken. 1945 jyly 7 maýsymda áskerı basshylyq ony Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynǵan. Alaıda bul ataq qoldaý tappaı onyń ornyna Jaýyngerlik Qyzyl Tý  ordeni berilgen. Mundaı tizimdi odan ári jalǵastyra berýge de bolady.

Máselen, «Dańq» ordenimen tórt ret marapattalǵan Temirǵalı Isabaevqa, Ber­lındi alǵash bombylaǵan Bilál Qalıevke, qazaqtyń 100-ulttyq brıga­dasynyń zeńbirekshileri Ábdirahman Bımýrzın, Myrzabı Ernazarov, Rym­bek Báıseıitovke, artıllerııa koman­dıri Baltabek Jetpisbaevqa, saıası jetekshi, Rashıd Janǵojınge, urys kezinde jaýdyń 227 jaýyngerin jer jastandyrǵan Ysqaq Álıevke, bir urysta jaýdyń 38 jaýyngeriniń kózin qurtyp, qyryq toǵyzyn tutqynǵa alǵan Alqar Ońǵarovqa, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, polk komıssary bolǵan Habı Halıýllınge, gvardııa­lyq tank polkiniń komandıri Ǵalı Ádil­bekovke, Berlındi alýǵa qatysqan, zeńbirekshi Áben Ahmetovke, jaýdyń 12 tankisiniń kózin joıǵan, zeńbirekshi Sembaı Qalıevke, Belorýssııada partızandar shtabyn basqarǵan Nurǵanym Baıseıitovaǵa, pýlemetshiler vzvody­nyń komandıri Ernııaz Sátovke, Stalın­grad qalasyn qorǵaýda erligimen kózge túsken Qojamseıit Shaıahmetulyna, Lenıngrad, Kýrsk, Týla qalalaryn azat etý kezinde janqııarlyq erlik kórset­ken Qabyken Jarylqasynov pen Qotyr­­baı Qudakeldinovterdi áskerı basshylyq ­Batyr ataǵyna laıyqty dep taýyp, usynys jasalsa da, olarǵa bul ataq berilmedi.

Aıtpaqshy, Shyǵys qyzdary arasynda Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna ıe bolǵan Mánshúk Mámetova men Álııa Moldaǵulovalardyń Keńes Odaǵy batyryna beriletin Altyn medaldary alynbaı qaldy. Olarǵa Altyn Juldyz medaliniń ornyna Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń Gramotasy ǵana tapsyryldy. Gramota tapsyrý kezinde Altyn Juldyz medali beıbit ómir ornaǵan soń, saltanatty túrde tapsyrylady delindi. Osy máselege oraı, biz Qazaqstannyń Reseıdegi elshiligine hat jazyp, yqpal jasaýyn ótingen edik. Biraq másele qozǵalyssyz qaldy. Arada 80 jyl ótse de, ony suraǵan adam bolmady. El tanyp, álem moıyndaǵan qos batyrymyzdyń ýaqytynda alynbaǵan medalin Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı qozǵaý salýǵa bolar. Onyń ústine bıyl – Álııa Moldaǵulovanyń 100 jyldyǵy. Osyǵan oraı, Qazaqstan úkimeti Reseı bıligine suraý salýǵa tıis sııaqty.

Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna ıe bolǵandar arasynda Aqmola oblysynyń Vostochnaıa aýylynda (Qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysy, Aıyrtaý aýdany) dúnıege kelgen jýrnalıst Nıkolaı Zabelkın de bar. 1944 jyly batyr ataǵyna ıe bolǵan jerlesimiz soǵystan keıin Reseıdiń «Novostı» agenttiginde, keıin Vengrııada APN-niń bıýrosyn basqarǵan.

Búginde elimiz boıynsha Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan ardager joq. Eń sońǵy batyr Ivan Kosenkov – 2015 jyly Almaty oblysy Úshtóbe aýylynda dúnıe salǵan.

О́z qaharmandarynyń ómir deregin bilý jáne olardy qurmetteý, keleshek urpaqtyń jarqyn bolashaǵy úshin Jeńisti jaqyndatý jolynda maıdanda soǵysqan jáne tylda eńbek etken ardagerlerimizdiń erlikterin umytpaý – árbirimizdiń qasıetti paryzymyz.

Ermek Jumahmetuly,

jýrnalıst