Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Sarapshy, qarjyger Beısenbek Zııabekovtiń aıtýynsha, teńge dınamıkasynyń baǵaǵa áseri – jeke zertteıtin taqyryp.
«Aqsha kóp, biraq sol qarjynyń qajettiligin óteıtin taýar az. Qarjy qajetti núktege jetkenshe kemi 10%-ǵa qunsyzdanyp, qoldaǵy aqshany taǵy da sol deńgeıge qunsyzdandyrady. Baǵany turaqtandyratyn ekonomıkalyq resýrstarymyz da álsiz. Álemdik naryqta valıýta baǵamynyń ınflıasııaǵa áseri árdaıym birjaqty emes. Mysaly, dollardyń álsireýi qysqamerzimdi perspektıvada ınflıasııany jedeldetýi, al ortamerzimdi perspektıvada onyń tómendeýine yqpal etýi múmkin. Importtalatyn daıyn buıymdar baǵasynyń ósýi baǵanyń tikeleı proporsıonaldy kóterilýine alyp keledi. О́zbekstannan ımporttalatyn «túkti súlgiler» sanaty baǵany 10%-ǵa kóterse, baǵalar da 9-10%-ǵa ósedi», deıdi.
Aıtýynsha, Túrkııa Qytaı tájirıbesinde baǵa ishki naryqtyń ınvestısııalyq klımatyna táýeldi.
«Qazir bul elder usynystyń kóptiginen zardap shegip, baǵalar «qulap» jatyr. Sebebi ol elderde baǵaǵa áser etetin syrtqy faktorlar naryqtaǵy baǵa aldynda álsiz. Al bizde naryqtaǵy ımporttyń úlesi az, otandyq ónim óndirýshiler shyǵaratyn taýar quramynyń 50%-y – ımport. Baǵanyń ósýi bıyl da jalǵasady. Inflıasııa dálizi 7,5-8,5% dıapazonynda bolady degen boljam bar. Basty proınflıasııalyq faktor – memlekettik bıýdjet tapshylyǵy. Inflıasııa deńgeıi úkimettiń memlekettik shyǵystardy qanshalyqty tez jáne tıimdi turaqtandyratynyna baılanysty bolmaq. Dál qazirgi jaǵdaıda Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni tómendete almaıdy», deıdi Beısenbek Zııabekov.
Qarjy sarapshysy Arman Beısembaevtyń sózinshe, álemdik tájirıbede naryqtaǵy baǵa naryq zańymen júıelenedi.
«Inflıasııa tómendese, baǵa arzandaıdy dep senip qalýdyń qajeti joq. Shaǵyn ekonomıka úshin ósý qarqyny kem degende 6-7%-dan asýy tıis. Iаǵnı biz tez ósýimiz kerek. Syrtqy kontýrda baǵa ósip jatyr. Aýyl sharýashylyǵynda ótken jyldardaǵy sý tasqynyna baılanysty sheshilmegen problema bar. Onymen ázirge ne isteý kerektigi aıtylǵan joq. Bizdiń ahýal damyǵan naryqtardaǵy jaǵdaıǵa uqsamaıdy. Al naryqtaǵy baǵany dollarmen salystyrý – dollarǵa degen táýeldiliktiń keri saldary. Baǵa – suranys pen usynystyń nátıjesi. Tipti Ulttyq banktiń ózi baǵaǵa áser ete almaıdy, tek ınflıasııany yryqtandyrady emes pe», deıdi Beısembaev.
Sarapshy aıtqandaı, ishki naryqta baǵaǵa áser etetin iri oıynshylar shekteýli. Al satýshylar taýardyń bir bóligin shetel valıýtasymen satyp alǵandyqtan, baǵany aldyn ala kótere bastaıdy.
«Qymbat dollardyń túskeni el bıýdjetine tıimdi. Biraq teńge qunsyzdansa, memleket balans saqtaýǵa umtylýy kerek. Taýardyń bir bóligin jetkizýshilerden shetel valıýtasymen satyp alǵandyqtan alyp-satý kezindegi aıyrmany, jol shyǵynyn, keden shyǵynyn baǵadan shyǵaryp alǵysy keledi. Bul rette satyp alýdyń bastapqy quny men shetel valıýtasynan teńgege aýdarylǵan naqty tólem arasyndaǵy aıyrmashylyqtan qosymsha shyǵyndar týady. Mundaı shyǵyndardy ońtaılandyrý tek memleket sýbsıdııasy arqyly sheshilip júr», deıdi ol.
Sarapshy Ýálıhan Tóleshovtiń paıymdaýynsha, birinshi kezekte baǵa jáne saýda saıasatyna basymdyq bergen abzal.
«Almaty men Astananyń qymbat buıymdar satatyn saýda jelilerinde birneshe mıllıon teńgege satylatyn qolsaǵattar Qytaıda nemese AQSh-ta 250-300 myń teńge turýy múmkin. Halyqaralyq tájirıbede damyǵan naryq pen damýshy naryq taýarlary baǵasynyń arasyndaǵy aıyrmashylyq 40-50%-dan aspaýy kerek. Kedendik resimdeýdegi jónsizdikter baǵa saıasatyna áser etedi. Bizde turmystyq taýardyń 80%-y ımporttan keledi. Demek kedendi jemqorlyqtan tazartpaı, ádil baǵa saıasatyn qalyptastyrmaı, jaǵdaı túzelmeıdi», deıdi Tóleshov.
Onyń pikirinshe, qymbatshylyqty dollarǵa telı berý Úkimet pen Ulttyq banktiń ekonomıka men halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin jeńildetedi.
ALMATY
