Aqyndyq tegimnen daryǵan
– Jadyra apaı, ár adamnyń ónerge kelý joly ártúrli. Bireýler óner áke-sheshemnen qondy dese, endi bireýi oǵan bala kúnimnen yntyq boldym dep aıtady. Al siz ónerge qalaı jaqyn boldyńyz. Áńgimeniń álqıssasyn sodan órbitsek?
– Men naǵashy atam men ájemniń baýyrynda óstim. Naǵashy atam Qutjan Qanjyǵalın Torǵaı ólkesine belgili aqyn, ánshi, kúıshi, sazger. Aıtysqa da túsken. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary Qazaqstannyń halyq aqyny, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurhan Ahmetbekov qurǵan Torǵaı óńirindegi alǵashqy aýdanaralyq teatr quramynda bolǵan. El aralap, óner kórsetken. Sondaı-aq óz ákem Sáken Muhanbetjanov ta ónerden qara jaıaý emes. Aýylda uzaq jyl boıy qarapaıym shopyr bolyp eńbek etse de, jasynan óleń men satırany serik etti. Osy eki janrǵa birdeı qalam terbedi. Biraz shyǵarmasy aýdandyq, oblystyq basylymda jaryq kórdi. Al anam – Tóleýtaı uzaq jyldar medısına salasynda qyzmet istegen. Aýdandyq, oblystyq aıtystarǵa qatysyp, aqyndyǵymen tanylǵan. Qos ordendi ana. Qazir Amangeldi aýdanynyń qurmetti azamaty. Mine, osyndaı óner qonǵan otbasynda óstim. Menińshe, aqyndyq maǵan tegimnen daryǵan. Balǵyn shaǵymnan ónerge jaqyn boldym. Atamnan jaǵalasyp dombyra úırendim. Ol kisi maǵan úıdegi «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Eńlik-Kebek», «Muńlyq-Zarlyq» sekildi lıro-epostyq jyrlar jazylǵan taspany kóp tyńdatatyn. Sonyń áseri me, bala kezimnen uıqastyryp sóılegendi jaqsy kórdim. Bir jaǵynan, buǵan atamnyń yqpaly tıdi. Ol kisi aqyn ǵana emes, keremet jyrshy edi. Kóne jyrlarmen birge, óz shyǵarmalaryn tamasha oryndaıtyn. Bizdiń úıge ákemniń daýsyn estýge alys-jaqynnan qonaqtar kóp keletin. Solardyń áńgimesin tyńdap óstim. Osynyń bári maǵan áser etti. Atama eliktep, bes-alty jasymnan óleń shyǵardym. Atam men ájem meni er bala sekildi erkin ósirdi. Ekeýi meniń balalyq qylyǵyma máz bolyp otyratyn. Atamnyń sondaı keıipime arnaǵan bir óleńi bar.
«Qoı qýady bultyńdap
Kóziniń oty jyltyńdap.
Aspandatyp án salady,
Aqqý-qazdaı suńqyldap.
Buzaý aıdap keledi,
Tóbesi ǵana qyltyńdap»,
dep bastalatyn.
– Qutjan aqynnyń shyǵarmashylyǵyn Torǵaı jurty jaqsy biledi. Biraq jalpaq elge onsha málim emes. Sondyqtan atańyzdyń ómir jolyn qysqasha aıtasyz ba?
– 1903 jyly Uly Jylanshyq ózeni boıyndaǵy О́gizkók degen jerde týǵan. Jeti jasynan dombyra tartyp, jyr aıtqan. Ony jasynan ónerge baýlyǵan Torǵaı ólkesine ataǵy keń jaıylǵan aqyn Esenjol Januzaquly. Bul kisi de san qyrly talant ıesi. Onyń «On eki úırek» atty áni áıgili mýzykatanýshy A.Zataevıchtiń «Qazaqtyń 1000 áni» jınaǵyna engen. Atamnyń týysy Baıahmet osy ándi oryndaǵanda kómeıi búlkildep turady eken. Bul óte kúrdeli týyndy. Ony ekiniń biri aıta almaıdy. Qutjan atam naqyshyna keltirip oryndaıtyn.
Sondaı-aq halyq aqyny Nurhan Ahmetbekov, shejireshi, aqyn, dombyrashy Ahmetqan Ábiqaevpen jaqyn syılasty. Soǵys jyldary Nurhan ekeýi aýdanaralyq teatrda birge óner kórsetken. Nurhan Ahmetbekov Qutjannyń talantyna tánti bolyp, oǵan «Tórt aıaǵy teń jorǵa» dep baǵalaǵan. Atamnyń shyǵarmashylyǵy san alýan. Tarıhı oqıǵalar jelisimen dastan jazǵan. Shaǵyn óleń-jyrǵa da qalam terbegen. Án shyǵaryp, kúı tartqan. Oryndaýshylyq sheberligi de erekshe. Eldegi Sát Esenbaev, О́mirbek Jandáýletov sekildi aqyndarmen aıtysqa túsken. Ulytaýdaǵy Bolman aqynmen hat jazysyp aıtysqan. Beınelep aıtqanda, segiz qyrly, bir syrly. Biraz jyl Amangeldi aýdandyq mádenıet bóliminde avtoklýb meńgerýshisi bolyp istedi. Zeınetkerlikke shyqqannan keıin týǵan aýylyna kóship keldi. 1975 jyly 72 jasynda dúnıeden ozdy. Men ol kezde on bir jastamyn. Ol kisini el erekshe syılaıtyn. Minezi de jaıly edi. Ádepsiz sóz aıtpaıtyn. Byltyr shyǵarmalaryn jınap «Injýdeı asyl sózdi jyrmen tóktim» atty kitabyn shyǵardyq. Buǵan dastandary, tolǵaýlary, aıtystary toptastyryldy. Birqatar áni men «Aqqaıyń» degen kúıin notaǵa túsirdik. Shynymdy aıtsam, naǵashy atam men ájeme óte rızamyn. Olarǵa qaryzbyn desem bolady. Meni betimnen qaqpaı, erkeletti.
Dúbirge qyzǵan júırikteı tóseldim
– Alǵash aıtysqa qashan shyqtyńyz?
– 1982 jyly orta mektepti bitirip, Arqalyqtaǵy mýzykalyq ýchılıshege tústim. Osynda 3-kýrsta oqyp júrgende oblystyq aıtys ótetin boldy. Ony Qazaqstannyń halyq aqyny Qonysbaı Ábil uıymdastyrdy. Qonysbaı aǵa aldymen oǵan qatysatyndardy iriktedi. Men odan súrinbeı óttim. Sóıtip, belgili aqyn Búrkit Beketovpen aıtystym. Marqum Búrkit aǵa sypaıy azamat edi. Turqy iri bolǵanymen, jany qyldaı názik bolatyn. Ekeýmiz aǵaly-qaryndas bolyp, óte jaqsy aıtystyq. Tyńdarman jyly qabyldady. Sahnaǵa alǵash shyqsam da onsha qobaljyǵan joqpyn. Shyndyǵynda, bul alǵashqy aıtys maǵan kóp nárse úıretti. Sahna mádenıetin meńgerdim. Búrkit aǵadan da biraz tálim aldym. Sondyqtan ol kisini ustazymnyń biri retinde kóremin. Osy oblystyq aıtysta bas júlde aldym. Odan keıin sol jyly Torǵaı men Kókshetaý oblysy arasynda komandalyq aıtys boldy. Soǵan bizdiń oblystan Qonysbaı aǵa bastaǵan alty aqyn bardyq. Ishinde jalǵyz qyz men ǵana. Aıtysta kókshetaýlyq Iran Ilıashovpen shyǵyp, odan basym tústim. Ekeýmiz qyz ben jigittiń jarasymdy aıtysyn jasadyq. Biz sol joly kókshetaýlyqtardy jeńip, elge abyroımen oraldyq. 1987 jyly respýblıkalyq radıoaıtys uıymdastyrylyp, men sonda Serik Qalıevpen sóz qaǵystyrdym. Osy jyly Qaraǵandyda Jezqazǵan oblysy aqyndarymen aıtystyq. Sondaı-aq 1987 jyly Qyzylordadaǵy jastararalyq respýblıkalyq aıtysta Asqar Toqmaǵambetov atyndaǵy bas júldeni ıelendim. Onda Erik Asqarov, Ázimbek Janqulıevpen aıtystym. Sol jyly Qaraǵandyda Halyq qaharmany, tuńǵysh ǵaryshker Toqtar Áýbákirovtiń ǵaryshqa ushqanyna bir jyl tolýyna arnalǵan respýblıkalyq aıtysta birinshi oryn berdi. Sonymen qatar 1998 jyly Astanadaǵy «Shabyt» festıvali aıasynda ótken aıtysta «Sýyrypsalma aqyn» atalymyn jeńip aldym. Bul kezderi men jas edim. Eshkimnen yǵa qoımaımyn. Aıtysqa dúbirge qyzǵan júırikteı ábden tóseldim. Taban asty jaýap berýge mashyqtandym. Buǵan meni Qabden Baıqasynov, Qabden Qarymsaqov ákelerimnen bastap, Qonysbaı Ábil, Búrkit Beketov, Igilik Beısenbaev, Otar Nurmanǵalıev sekildi aǵalarym baýlydy. Osy aqyndardan kóp úırendim.
– Ara-tura ǵalamtordan burynǵy aıtystardy kóremin. Sonda aqyndar ár janrda aıtysqan. Qazirgi aıtystan muny baıqamaımyn. Osy týraly ne aıtasyz?
– Aıtys – qazaqtyń tól óneri. Sondyqtan baı aýyz ádebıetimizde aıtystyń kóptegen túri bar. Bul janrlar 80-jyldardyń ortasynda ájeptáýir damydy. Ásirese oblys arasyndaǵy saıystarda aqyndar «súre», «jumbaq», «qaıym», «ótirik» jáne «qyz ben jigit» túrlerimen jeke aıtysty. Biraq buǵan aldyn-ala daıyndaldy. Bir jaǵynan, qyzyqty. Tyńdarmandy jalyqtyrmaıdy. Máselen, óz basym únemi qyz ben jigit aıtysyna shyqtym. Búginde bul aıtys túrlerin damytýǵa bolady. Halyq jyly qabyldaıdy dep oılaımyn.
Shyn máninde, aıtys – sýyrypsalmalyq óner. Mysaly, halyqaralyq, respýblıkalyq aıtystarǵa barǵanda qarsylasym kim bolatynyn bilgen joqpyz. О́ıtkeni alǵashqy kezekte sahnaǵa jerebemen shyǵasyń. Árıne, taban astynda sýyryp aıtqannan soń kedir-budyr kezdesedi. Biraq keıde aýzyńyzǵa oılanyp otyrǵanda kelmeıtin shýmaqtar túsedi. 1989 jyly Almatydaǵy Respýblıka saraıynda halyqaralyq aıtys ótti. Sonda men sońǵy márede Qabdyjálel Saharııamen aıtystym. Osynda tolyq sýyrypsalyp aıttym.
– Bul aıtys sizdiń esimińizdi qalyń qazaqqa bir kúnde tanytty. Osyǵan keńirek toqtalasyz ba?
– Bul jyldary elimiz áli táýelsizdigin alǵan joq. Biraq zamana jeli ońynan soǵyp, Alash ardaqtylary aqtaldy. Qazaq tiline memlekettik mártebe berildi. Bir sózben aıtqanda, ult oıanyp, rýhy kóterildi. Aıtystyń da jańarý dáýiri osy jyldardan bastalǵan sekildi. Respýblıka saraıyna halyq lyq tolǵan. Ine shanshar oryn joq. Qazylar alqasy da myqty. Tursynbek Kákishev, Rahmanqul Berdibaı, Tursynhan Ábdirahmanova sekildi aǵa-apalarymyz tórelik etti. Olardyń aldynda óleń aıtpaq túgili, jattap kelgenińdi umytyp qalasyń ǵoı. О́ner báıgesine elimizdiń ár óńirinen kelgen aıtyskerler qatysty. Bári de aýyzdyǵymen alysqan júırikter. Birinen-biri ótedi. Aldymen men jetisýlyq aqyn Nurlan Ábdibekpen aıtystym. Ekeýmiz jaqsy óner kórsettik. Odan keıin belgili aqyn Serik Qusanbaevpen shyqtym. Buǵan deıin talaı aıtysqa qatysyp, ábden shyńdalǵan Serik aǵamen aıtysym ózime ońaı bolmady. Biraq namysty qoldan bermedim. Bar kúshimdi saldym. Aqyry fınalǵa joldama aldym. Sońǵy aınalymda Qabdjyjálel Saharııamen aıtystym. Shynymdy aıtsam, Qabdyjálel aǵa meni biraz sastyrdy. Kádimgideı mysy basty. Jasym jıyrma úshte. Áp degende sahnaǵa shyǵyp bara jatqanda ishimnen Sary Qoshqar babamnyń arýaǵyna syıyndym. Bul babamyzdy Torǵaı jurty áýlıe dep dáripteıdi. Kenesary hannyń senimdi batyrlarynyń biri bolǵan. Qabdyjekeń ázilge sheber. Qaljyńǵa usta. Kez kelgen jerden qarmaqtaı ilip áketedi. Keıde soǵan jaýap beremin dep, dombyramdy tartyp, oılanyp qalamyn. Mundaıda qarsylasym: «Oıpyrmaı, Jadyrajan ne bolyp qaldy, men seni 20 mınýt tosaıyn ba?» dep odan saıyn tyqsyra túsedi. Keıde typyrshyp, ornynan turyp ketedi. Jalpy, ómirde qudiretti tylsym kúshtiń baryna sonda sendim. Sóıtip, otyrǵanda top adamnyń arasynan bir úlken kisi: «Jadyra, tart-tart, toqtama, qoryqpa», dep, dem bergendeı boldy. Álde maǵan solaı kórindi me, bilmedim. Osy kezde aýzyma «Halyqqa bir kórindiń tamshydaı bolyp, Kózime elesteısiń aq shyraı bolyp. Aǵataı, qaıta-qaıta qozǵalmashy, Kádimgi zikir salǵan baqsydaı bolyp», degen shýmaqtar jańbyrdaı quıyla jóneldi. Shyndyǵynda, Qabjelel aǵa da olqy emes. Myqty aqyn. Bul aıtys ekeýmizdiń de abyroıymyzdy kóterdi. Esimim elge tanyldy. Osynda alǵash ret aıtysqa tigilgen aq boz at mindim.
Aq boz atty Erik aǵaǵa syıladym
– Sol sátte qandaı sezimde boldyńyz?
– Ony aıta almaımyn. Sózim jetpeıdi. Árıne, aıryqsha qýandym. Ǵalym Mardan Baıdildaev aǵamyz sahnaǵa aq boz atty jetektep alyp shyqty. Meni soǵan mingizdi. Qatty tolqydym. Buǵan deıingi aıtystarda mundaı qomaqty júlde bolǵan emes. Aq boz at alǵash berilip otyr. Biraq emosııamdy syrtqa shyǵarmadym. Bul – meniń ómirimdegi umytylmaıtyn sátterimniń biri. Bastysy, men úshin eń baǵaly syılyq – halyqtyń yqylasy.
– Osy aıtystaǵy aq boz atyńyzdy áriptes aǵańyzǵa syıladyńyz. Nelikten?
– Iá. О́zim Erik Asqarovtyń aqyndyǵyn joǵary baǵalaımyn. Osynda Erik aǵa óte jaqsy aıtysty. Elimizdiń qordalanyp qalǵan san túrli ózekti máselesin kóterip, halyqtyń muń-zaryn baıandady. Taýyp aıtty. Sheber jetkizdi. Sóıtip, jınalǵan qaýymnyń aıyzyn qandyrdy. Sondyqtan júldemdi Erik aǵaǵa berýdi laıyq kórdim. Aq boz attyń ústinde turyp, biraýyz óleń arnap, aqynǵa tulparymdy syıladym. Halqymyzdyń boıynda astyndaǵy atyn sýyryp beretin dástúri bar emes pe? Biraq ol kisi muny kútpedi. Abdyrap qaldy. Alaıda erekshe rıza bolǵanyn baıqadym. Qýanyp turdy. Erik aǵanyń da el aldyndaǵy abyroıy kóterildi. Meniń de mereıim ósti.
– Biraz jyl aıtystyń ortasynda júrdińiz. Birneshe aqynmen sóz qaǵystyrdyńyz. Qaı qarsylasyńyzdy myqty kórdińiz?
– Shynynda da solaı. Kóp aqynmen aıtystym. Eshbirin osal deı almaımyn. Bári de myqty. Eshkimdi bir-birinen kem sanamaımyn. Ár aqynnyń óz joly bar. Oblysta júrgende Qabden Baıqasynov, Qabden Qarymsaqov ákelerimnen bastap, Igilik, Otar aǵalarmen talaı ret aıtystym. Bul kisiler sahnada ózderin ǵana emes, meni de kótermelep otyratyn. Osy maǵan úlgi boldy. Mysaly, Erik Asqarovpen eki márte kezdestim. Aıtýly aqyn dombyra tarta almaǵanymen, óte bilimdi edi. Kez kelgen máseleni tereńnen qozǵaıtyn. О́tkir bolatyn. Basqa da aqyndarmen shyqtym. Jalpy, aıtystyń jaqsy shyǵýy qarsylasqa kóp baılanysty. Eger qarsylasyńyz álsiz bolsa, aıtys kóńilden shyqpaıdy.
– Jas kezińizde aldyńyzda úlken býyn boldy. Solarmen qalaı aralastyńyz?
– Bizdiń kezimizdegi aqyndardyń arasyndaǵy syılastyq erekshe edi. Biz jerge, elge bólingen joqpyz. Bir otbasynyń balalaryndaı boldyq. Bir-birimizben óte jaqyn aralastyq. Qazir Táýshen Ábýova, Áselhan Qalybekova apalarymdy qatty saǵynamyn. Qandaı júregi keń jandar edi? Únemi aqylyn aıtyp júretin. Almatyǵa aıtysqa barǵanda bir-birimizge qonaq bolyp, shurqyrap tabysýshy edik. Sondaı-aq Manap Kókenov, Kóken Shákeev ákelerim de esimnen shyqpaıdy. Bul kisiler meni qyzyndaı kórdi. Al Qonysbaı Ábil, Ábdikárim Manapov, Erik Asqarov aǵalarymnyń adamgershiligin jetkize almaımyn. Meni týǵan qaryndasyndaı qadirledi. Búginde Ásııa Berkenova, Álpııa Ormanshına apalarymen aralasyp turamyn. Ásııa apaıymnyń túsi sýyq bolǵanymen, jany jumsaq. Osy aqyndardyń barlyǵy aıtystyń týyn asqaqtatty, bıikke kóterdi.
Aıtystan der kezinde ketip qaldym
– Búginde aıtys óneri erekshe damydy. Intellektýaldyq deńgeıge jetti. Jas aqyndarǵa kóńilińiz tola ma?
– Tolǵanda qandaı! Bári de bilimdi. Intellektýal. Kózderi ottaı janyp tur. Búginde aıtystyń aýqymy keńeıgen. Kórermenderdiń talǵamy da joǵary. Bir jaǵynan, búgingi jas aqyndardy bizben salystyra almaısyń. Olardyń ómirge kózqarasy ózgeshe. О́nerge de basqasha qaraıdy. Alymdy. Sózden daýyl turǵyzyp, quıyn oınatady. Ásirese Aıbek Qalıev, Muhtar Nııazov, Dıdar Qamıev, Maqsat Aqanov, Sara Toqtamysova, Jansaıa Mýsına, Jandarbek Bulǵaqov sekildi aqyndardyń shabysyna tántimin. Shynynda da, qazir aıtys kúshti damyǵan.
Árıne, óner saıysy bolǵannan keıin túrli jaǵdaı kezdesedi. Keıde aqyndar qarsylasyn jeńemin dep, onyń jeke minin termelep ketedi. Muny men durys kórmeımin. Halyq aldynda aqynnyń meselin túsiredi. Osydan jastar saq bolsa deımin.
Shyn máninde, qazaq aıtysynyń damýyna kórnekti aqyn Júrsin Erman qomaqty úles qosty. Qaıta jańǵyrtty. Jańa zamanǵa beıimdedi. Men de sol kisiniń tárbıesin aldym. Aıtysty uıymdastyrý ońaı emes. Qanshama kúsh kerek. Qarjyny talap etedi. Sonyń barlyǵyn jalǵyz ózi atqardy. Demeýshiler tapty. Aqyndarǵa kólik mingizdi. Sondyqtan «aıtystyń atasy» atanǵan Júrsin aǵamyz aman bolsyn!
– Jastardyń deni bir maqammen aıtysady. Burynǵy aqyndardyń árqaısynyń óz maqamy boldy. Sizdiki de ózgeshe edi. Ony kimnen úırendińiz?
– Qutjan atamnyń maqamyn aldym. Ony anamnan estidim. Bul áýen ózime sondaı ystyq. Rasynda da, siz aıtyp otyrǵan kemshilikti men de baıqaımyn. Negizi ár aqynnyń óz úni, maqamy bolǵanǵa da ne jetsin?
– Biraz jyldan beri sizdi sahnadan kórmeımiz. Aıtyspen erte qoshtasqan joqsyz ba?
– Shynymdy aıtsam, 1985 jyldan bastap, on jyldan asa aıtysqa belsendi qatystym. Biraz báıgeni aldym. Alaıda mýzykalyq ýchılısheni bitirgennen keıin týǵan aýylyma baryp, mektepte muǵalim boldym. Odan keıin Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq pedagogıkalyq ınstıtýtyn támamdap, osy oqý ornynda qyzmet ettim. Turmysqa shyqtym. Sábı súıdim. Ana atandym. Soǵan qaramastan oblystyq, respýblıkalyq aıtysqa shyqtym. Biraq búgingi jas aqyndardyń tegeýrindi ekpinin kórip, ózimdi toqtattym. Bir jastan artyq sóz estip, jurt aldynda abyroı-
syzdyqqa qalǵym kelmedi. Sondyqtan aýzymnyń dýasy men qadirim barda ketkendi jón kórdim. Menińshe, aıtystan der kezinde ketip qaldym.
– Qazir qaıdasyz, kórinbeısiz?
– 1999 jyly otbasymmen elordaǵa qonys aýdardym. Sodan beri osynda turamyn. Biraz jyldan beri «Astana Opera» teatrynda eńbek etemin. О́leńdi tastaǵan joqpyn. Án mátinderin jazamyn. Kompozıtor Serik Baıdildaevpen tyǵyz baılanystamyn. Onyń «Jaraly júrek», «Sezim shyńy», «О́kinish» sekildi onǵa jýyq ánine sóz jazdym. Muny «Ǵasyr», «Ular» atty toptar oryndap júr. Biraq aıtystan alystadym deı almaımyn. Ara-tura shaqyrǵanda baramyn. Jurtshylyq meni aıtys aqyny retinde biledi. Sondyqtan maǵan babamyzdyń tól óneri ystyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
