Tanym-túsinikter qaıshylasqan ýaqytta san alýan kózqarasty bir arnaǵa toǵystyratyn qýatty kúsh – zań. Zań ústemdik qurǵan qoǵamda ǵana adam quqy men bostandyǵy qorǵalady. Bul jóninde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda zań ústemdigi ornyqpasa, azamattardyń qaýipsizdigine kepildik berilmese, áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń birde-bir mindeti tabysty júzege aspaıtynyn ataǵan edi.
Elimizde quqyqtyq saýat máselesi óte ózekti bolyp otyr. Keıingi jyldary azamattardyń quqyqtyq saýatyn arttyrý úshin ne isteý kerek, neni ózgertý qajet degen saýal jıi kóteriletin boldy. Buǵan basty sebep buqaranyń múddesin qorǵaý bolsa, ekinshi jaǵynan zańdy elemeýdiń saldarynan oryn alatyn túrli keleńsizdikterdiń betin qaıtarý.
Zańger Oljas Esenbaev quqyqtyq mádenıet máselesiniń aýqymy keń ekenin, muny elemeý jeke adamdardyń ǵana emes, memlekettiń taǵdyryna áser etetin jaıttarǵa ákeletinin aıtady.
«Kez kelgen damyǵan elde zań ústem, azamattardyń quqyn qorǵaý kórsetkishi joǵary bolatyny belgili. Bul – memleket úshin mańyzdy másele. Atalǵan reıtıngte elimiz burynǵy keńes ókimeti quramynda bolǵan biraz elden ilgeri turǵanymen, adam quqyn qorǵaý, jemqorlyq, ashyq úkimet máselelerinde sheshilmegen túıin az emes. Otbasyndaǵy kıkiljińderdiń asqynýy, alaıaqtar arbaýyna túsý, tutynýshy quqynyń aıaqasty bolýy – zańdyq saýattyń tómendeýi saldarynan oryn alatyn oqıǵalar tizbeginde. Turmystyq zorlyq-zombylyqtan bolatyn ólim jaǵdaılary jıilegeni jan aýyrtady. Rýhanı tárbıemen qatar, turmystyq ıgilikterden qaǵylǵan qanshama jetkinshek áke qamqorlyǵyna zárý. Búginde jaǵdaıy bola tura alıment tóleýden jaltaratyndar kóbeıgen. Otbasynda oıran salatyndardyń deni de – adamgershilik qaǵıdalaryn aıtpaǵanda, quqyqtyq saýaty tómen adamdar. Degenmen olardy áleýmettik sanatqa jikteýge bolmaıdy. Mundaı qadamǵa baratyndardyń ishinde aýqatty adamdar da, áleýmettik jaǵdaıy tómen azamattar da, tipti joǵary laýazymdy sheneýnikter men asa tanymal tulǵalar da bar. Biz máseleniń ózimen emes, onyń sebep-saldarymen kúresýimiz kerek. Áıelderge qatysty kemsitýshilikterdiń barlyq nysanyn joıý mańyzdy. Keıingi jyldary saladaǵy ozyq mamandar atalǵan problemany sheshýdiń ońtaıly joldaryn usynyp, túrli is-sharalar ótkizý, úgit-nasıhat jumystaryn júrgizý, álimjettikke alyp baratyn árbir faktorǵa tosqaýyl qoıý syndy bastama kóterip júr. Munyń bir ushy taǵy da sol otbasylardyń quqyqtyq saýattylyǵy máselesine kelip tireledi», deıdi O.Esenbaev.
Psıholog Dına Hasenova qazirgi tolassyz aqparattar aǵyny azamattardyń quqyqtyq-moraldyq problemalarynyń ýshyǵýyna túrtki bolyp otyrǵanyn aıtady. Bul, ásirese, joǵaryda aıtqan turmystyq zorlyq-zombylyq máselesine qatysty. Sebebi aqparat keńistiginde zorlyq-zombylyqqa qatysty adam aıtsa nanǵysyz oqıǵalar órip júr. Bul adam psıhologııasyna áser etpeı qoımaıdy. Jaǵa ustatar jańalyqtar qalypty jaıǵa aınalyp ketse, basqalardyń da sana-sezimin tumshalap, elirýine áser etedi deıdi maman.
«Qazaqstanda árbir tórtinshi áıel turmystyq zorlyq-zombylyqqa tap bolady. Bul – úlken problema. Munymen memlekettik deńgeıde, halyqaralyq aýqymda kúresýimiz qajet. Álemde 3,8 mln adam jylyna otbasylyq zorlyq-zombylyqqa urynady eken. Osynyń 1,8 mıllıony – áıelder. Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqty álemniń 80-ge jýyq eli túrli zańdyq normalarmen rettep otyrsa, 60 elde arnaıy zań shyǵarylǵan, 7 elde naqty áıelderge, balaǵa qatysty zańdar qabyldanǵan. Elimizde de atalǵan baǵytta zań qataıtylyp, ózgerister endi. Qazir kez kelgen azamat zorlyq-zombylyq jaıly tıisti oryndarǵa habarlaı alady. Degenmen tek zańdy qataıtý arqyly problema sheshilmeıdi. Biz árbir tórtinshi ákeni túrmege toǵyta bersek problemadan qutylamyz ba? Álbette, joq. Eń aldymen, otbasylyq qundylyqtar degen dúnıeni alǵa ustap, tálim-tárbıeni jolǵa qoıýymyz qajet. Bul – eń aldymen adam quqynyń buzylýy. Bári ósken ortadan, otbasynda alǵan tárbıeden bastaý alady. Árbir ata-ana óziniń balasyna adamnyń baǵa jetpes qundylyq ekenin, jaqyn jandardy qadirleý, qurmetteý qajettigin qulaǵyna quıyp ósirýge tıis. Qoǵamda tózýshilik bolmaýy kerek ári áleýmettik jaýapkershilikti kúsheıtý mańyzdy», deıdi maman.
Azamattar óz quqyqtaryn tıisti deńgeıde qorǵaý úshin olardyń zań salasyndaǵy bilimderin keńeıtýge baǵyttalǵan túrli jobalar qolǵa alynǵan. Kúni búgin aýyldaǵy qarapaıym qarashaǵa memlekettik tilde saýatty is júrgize alatyn zańgerler asa qajet. «Femıda Qazaqstan» zańgerlik ortalyǵy – bul baǵytta talaı taǵdyrǵa arasha bolǵan, kóptegen otbasyna quqyqtyq qoldaý kórsetken uıymdardyń biri.
«Búginge deıin biraz áleýmettik álsiz toptarǵa tegin quqyqtyq kómek berdik. Sondaǵy baıqaǵanymyz ári janymyzǵa batqany – qarapaıym halyqtyń quqyqtyq saýatynyń tómendigi. Elimizdiń túkpir-túkpirinen habarlasatyn san myńdaǵan adam sotta, prokýratýra sekildi memlekettik organdarda ókildik etý, azamattyq, ákimshilik jáne qylmystyq ister boıynsha advokat bolý, sotqa deıingi tergeý amaldaryna qatysý boıynsha kómek surap jatady. Qarapaıym jurt bir-birine qaryz bergende, notarıýske baryp, zaım shartyn jasaý nemese qolhat alý kerektigin bile bermeıdi», deıdi zańgerlik ortalyq mamandary.
Quqyqtyq saýat qoǵamdy alǵa jeteleıdi desek, kúıbeń tirshilikte kezdesetin kúndelikti tosyn ári qolaısyz jaǵdaılarda óz quqyn bilmegender túrli keleńsizdikke tap bolyp jatady. Sondaı daýly máseleniń biri – muragerlik quqyq. Enshige ıe bolý maqsatynda baýyr-týys arasynda sottasýǵa deıin baryp jatatyn jaǵdaılar da kóptep kezdesip júr. Zańger Baýyrjan Býrhan múlikti muraǵa qaldyrý kóp qıyndyq pen kúdik týǵyzatynyn, tipti keıde múddeli taraptardyń arasynda daý-damaıǵa ákep soǵýy múmkin ekenin aıtady. «Osyndaı máselelerdi órkenıetti tásilmen sheshý úshin muragerlik týraly quqyqtyq saýatyńyz bolǵany abzal», deıdi maman. Zańger sondaı-aq kóp azamattar turǵyn úı satylymy kezinde qujattardyń zańdy ekenin anyqtamaı, san soǵyp jatatynyn tilge tıek etti.
«Satyp alarda nemese satar kezde jyljymaıtyn múliktiń barlyq qujaty túpnusqa ekenin tekserip alyńyz, ıaǵnı múliktiń quqyqtaryn bildiretin: Satyp alý-satý sharty, syıǵa tartý sharty, muraǵa quqyq týraly kýáligi, jekemenshikke berý kýáligi, salynǵan úıdiń zańdastyrylǵan aktisi jáne t.b. qujattary bolýy kerek. Osy qujattarda birinshi notarıýstyń nemese qujatty bergen mekemeniń kók boıaýly móri jáne satyp alýshy men satýshynyń, jaýapty oryndaýshynyń qoly qoıylǵan bolýy kerek, ekinshi memlekettik tirkeýden ótti degen móri nemese memlekettik tirkeý týraly elektrondyq habarlamasy bolýy mindetti. Sonymen qatar múliktiń tehnıkalyq jospary, jer teliminiń memlekettik aktisi bolýy shart. Eger siz satyp alýshy bolsańyz, úı ıesimen notarıýsqa nemese halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyna baryp qujattaryńyzdy kórsetip, jyljymaıtyn múlikke tirkelgen quqyqtar (aýyrtpalyqtardy) jáne onyń tehnıkalyq sıpattamalary týraly anyqtamany alyp, qujattardyń ortalyq bazada durys tirkelgenin tekserip alǵanyńyz durys bolady», deıdi B.Býrhan.
Turǵyndardy tuqyrtqan taǵy bir másele tutynýshylar quqyna tıesili. О́z quqyn tıisti deńgeıde bilmegen azamattar osyndaı josyqsyz jaǵdaılarǵa jıi urynady. Almaty qalalyq saýda jáne tutynýshylar quqyqtaryn qorǵaý departamenti byltyr jaýapsyz kásipkerlerden japa shekkenderge 303 mln teńge qaıtarylýyna sep bolǵan.
Otbasyndaǵy quqyqtyq saýat qoǵamnyń alǵa jyljýyna, zańdy jáne ádil turǵyda sheshimder qabyldaýǵa yqpal etedi. Bul, ásirese, balalardyń quqyqtaryn qorǵaý, áıelder men erlerdiń teń quqyqty bolýyn qamtamasyz etý jáne otbasylyq daýlardy beıbit jolmen sheshý úshin mańyzdy. Bul baǵytta azamattarǵa quqyqtyq bilim berý men aqparattandyrý sharalary úzdiksiz jalǵasa berýge tıis.
ALMATY
