Ahmet Jubanovty ardaqtaý – paryz

– Jaratqannyń dúrbeleńge toly bul fánıinde beker eshteńe joq shyǵar. Sebepsiz saldar bolmaıdy. Jer betindegi tirshiliktiń bári Allanyń nár berýimen ósip-ónedi. Adamnyń taǵdyry da úlken ózgeriske túsip turady. Bizdiń áýlet Ahmet Jubanovtyń, álbette Jubanovtar áýletiniń aldynda ómir boıy qaryzdar, – dedi. Sonda men:

– Oıpyrmaı, anashym, bizge týys emes Ahmet Jubanovtyń áýletimizge sińirgen eńbegi qan­daı? – dep suradym.

– Alǵashynda Dına ájeń týǵan jeri Beketaı qumynyń tóńireginde, sol kezdegi Bókeı ordasy, Oral, Gýrev (qazirgi Batys Qazaqstan, Atyraý oblys­tary) óńirine ǵana aty tanylǵan kúıshi bolǵan. Eger Ahmet Juba­nov bolmaǵanda kúıshi anamyzdyń tanymaldylyǵy sol óńirden aspaı qalar edi. Búgingideı kúlli jurttyń aldynda áıgili de abyroıly bolar ma edi, bolmas pa edi, kim bilsin? Shamasy, 1936–1937 jyldar bolýy kerek, el aralaǵan ónerpazdar aýyl-aýylǵa baryp, konsert qoıatyn. Sondaı bir top sapar kezinde Dına anamyzdyń kúıin tyńdap, ónerine tánti bolǵan eken. Elge málim dúldúl ánshi-kúıshiler kórip, estigenderin Ahmet Jubanovqa jetkizedi. Ahmet aǵa sol ýaqytta Almaty qalasyndaǵy Jambyl atyndaǵy fılarmonııanyń kórkem­dik jetekshisi, sonymen qatar mýzykalyq-drama tehnıkýmynda dırektordyń ádistemelik jáne oqý-tárbıe jumysy jónindegi orynbasary bolyp jumys istep júrgen kezi eken. Kóp uzamaı Ahmet Qýanuly kúıshi apamyzdy Almatyǵa aldy­rýǵa Smaǵul Kóshekpaev de­gen azamatty jiberedi. Ol bir­­ne­she ret barǵanda, kúı anasy: «Kári qoıdyń jasyndaı ómi­rim qaldy, meni úlken qalaǵa kó­shi­rip qaıtesiń? Qala degen men úshin jat álem», dep qaıtaryp jiberedi.

Smaǵul aǵamyz kúıshi ana­myz­dyń aldyna qaıta baryp: «Ustazyńyz Qurmanǵazynyń shyǵarǵan kúılerin halyqqa jetkizýshisi bolmasa umyt bolǵaly tur. Atamyzdyń kúıle­rin estip, tartyp júrgen shákirti ózińizsiz ǵoı» degen sózderden keıin úıdegi kelinderine kıimde­rin jınata bastaǵan eken. Aqyry kúıshi Dınany Almatyǵa qonys aýdarýǵa kóndiredi.

Ol ýaqytta Dına sheshemizdiń 70-ten asyp ketken shaǵy edi. Kúıshi Dınany sonaý Astrahan oblysy Volodar aýdany Kozlovo eldi mekeninen (qazir Dıanovka dep atalady) Almatynyń tóri­ne tabandylyq tanytyp júrip kóshirip alǵany –Ahmet Qýan­ulynyń isker sheberligi, tanym­dyq kóregendigi. Sóıtip, Dına anamyz 1937 jyly 75-ten asqan shaǵynda ulttyq aspapta sheber oryndaýshy ónerpazdardyń qatarynda Máskeýde ótken Búkilodaqtyq birinshi baıqaýda júldeli oryndy jeńip alady. 1944 jyly 83 jasynda Orta­lyq Azııanyń bes respýblıkasy­nan ónerpazdar qatysqan Tashkent­tegi onkúndik baıqaýda Dına Nurpeıisova taǵy da top jarady.

Kóp uzamaı Dına sheshemizdiń otbasy men jaqyn týǵandary da Almatyǵa kóship kelip, jaıǵa­sa bastaıdy. Sol kóshte kúı anasy­nyń shashbaýyn kóterip men de birge kelip edim. Seniń ákeń Shańǵytbaı Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta jaraqat alyp, týǵan jeri Aqtóbe óńirindegi Bógetsaı eldi mekenine oralyp, aýyldyq keńestiń hatshysy qyzmetin atqaryp júredi, qosymsha mektepte sabaq ta beredi eken. Sol kezde ákeńniń basty maqsaty Almatynyń zań ýnıversıtetine túsý bolǵan. Al men bolsam, konservatorııanyń alǵashqy kýrsynda oqyp júrdim. Stýdenttik keshterdiń birinde ákeńmen tanysyp, keıin otaý qurǵan edik. Sondyqtan da Ahmet aǵańdy jaı ǵana ǵalym dep qaraýǵa bolmaıdy, – dedi anam Aqjan.

Qazaq tarıhynda mýzyka óne­riniń damýyna yqpal etken tulǵalar jetkilikti. Biraq Ahmet Qýanuly Jubanovtaı tulǵalar az, saýsaqpen sanarlyq. Ol – kompozıtor, pedagog, mýzykatanýshy ǵalym jáne dırıjer. Jubanovtar áýleti elimiz úshin ónegeli otbasy bolǵanyn da kóp eskere bermeımiz. Aıta ketetin bolsaq, Qudaıbergen, Ahmet jáne Ǵazızadan bólek, bul otbasynda ondaǵan ǵalym dúnıege kelgen. Sonymen qatar ár tulǵanyń sońynan kóptegen izbasar ilesip, esimderi elge tanymal tulǵa, qoǵam qaıratkeri retinde el abyroıyn asqaqtatýǵa zor úles qosqany qanshama.

1906 jyly 29 sáýirde Aqtóbe oblysy Temir aýdanynda dú­nıege kelgen Ahmet Qýanuly qazaq mýzyka ónerin zertteý­ge jáne nasıhattaýǵa eleýli úles qosty, ulttyq muramyzdy ósh­pes baılyqqa aınaldyra bildi. Ol jasynan mýzykaǵa qyzy­ǵýshylyq tanytqan, jergilikti mýzykanttardan dombyra tartýdy jáne skrıpkada oınaýdy úırendi. 1929 jyly Lenıngradta oqyp, skrıpka jáne mýzyka teorııasy boıynsha tereń bilim aldy. 1933 jyly Almaty mýzykalyq-drama ýchılıshesinde sabaq bere bas­tady. Sol tusta qazaq mýzyka dástúrin ulttyń mańyzdy rýhanı qubylysyna aınaldyrý úshin tynymsyz ter tókti. Eńbegi joǵary baǵalanyp, 1944 jyly oǵan Qazaq KSR Halyq ártisi ataǵy berildi. 1943 jyly ónertaný doktory dárejesine ıe bolsa, 1948 jyly professor jáne akademık atandy.

Alǵashqy mýzykalyq álipbı­di, qazaq mýzykasyn zertteý jónindegi ǵylymı kabınetti, sondaı-aq halyq aspaptar or­kestrin, Qazaq memlekettik fılar­monııasyn qurdy. Ol son­daı-aq elimizde mýzyka mádenıe­tiniń damýyna yqpal etken peda­go­gıkalyq, ǵylymı jáne qoǵam­dyq jumyspen belsene aınalysty. 1940 jyldary Jubanov elimizdiń túkpir-túkpirinen on myńǵa jýyq án jınaǵan ǵylymı ekspedısııa uıymdastyrdy. Ol halyq kompozıtorlarynyń shyǵarmalaryn jınap, jazyp alyp, ánshilerge sabaq berip, erekshe eńbekqorlyǵyn kórsetti.

Sonymen birge A.Jubanov halyq kompozıtorlary men olardyń shyǵarmalary týraly birqatar monografııa jazyp, qazaq mýzykasyn ǵylymı turǵyda zertteý úshin kóp jumys jasady. Halyq kúılerin orkestrge beıimdep, notaǵa túsirdi. So­nyń negizinde sımfonııalyq shy­ǵarmalardy dúnıege ákeldi. Bir sózben aıtqanda, ol – elimizdegi zamanaýı kásibı mýzykanyń negizin qalaýshy. Ahmet Qýanulynyń mańyzdy jumystary retinde L.Hamıdımen birlesip jazǵan «Abaı», «Tólegen Toqtarov» ope­ra­laryn, «Qurmanǵazy Saǵyr­­baev», kúıshiler týraly «Ǵa­syr­lar pernesi», «Zamana bul­­bul­­dary» atty eńbekterin, son­daı-aq qyzy Ǵazıza aıaqtaǵan «Qur­manǵazy» operasyn aıtar edik.

A.Jubanov qazaq óneri men mádenıetin joǵary deńgeıge kótergeni úshin «Lenın» orde­nimen, basqa da nagradalarmen marapattaldy. Astana, Almaty, Aqtóbe qalasyndaǵy kóshelerge, sondaı-aq týǵan óńirindegi bilim berý oryndaryna esimi berildi. Almatydaǵy ózi turǵan úıdiń qabyrǵasyna eskertkish taqta ornatylǵan. Kompozıtordyń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı Aqtóbede eskertkishi ornatyldy. IýNESKO sheshimimen 2006 jyl Ahmet Jubanov jyly bolyp jarııalandy. Sol jyly 17 qazanda IýNESKO-nyń Parıjdegi shtab-páterinde elimizdiń óner sheberleriniń qatysýymen saltanatty jıyn ótti. Sondaı-aq «Qazaqfılm» kınostýdııasy «Ahmet Jubanov» atty derekti fılm shyǵardy, rejısseri – Qalıla Omarov.

Muhtar Áýezov «qazaqtyń uıaty kúıinde ǵana qaldy» degen bolatyn. Ahmet Qýanuly bolsa – mýzyka áleminiń irgeli damýyna zor úles qosqan tulǵa. Ol – mýzykanyń adam sanasyna jáne jastardyń ónegeli tálim-tárbıesine qosary asa mańyzdy ekenin aıta bilgen pedagog. Kompozıtordyń «Mýzykany túsinýge tildiń qajeti joq, kóńil bolsa jetip jatyr» degen keremet sózi bar.

2019 jyly 7 shildede Ulttyq dombyra kúnine arnalǵan saltanatty jıynda Qazaqstan Pre­zıdenti Qasym-Jomart Toqaev: «Qazaq pen dombyra – egiz uǵym. Kúmbirlegen dombyranyń úni batyrlarymyzǵa rýh, aqyn­darymyzǵa shabyt bergen. Dom­byra árbir qazaqtyń rýhyn kókke kóteretin qundy qazy­namyz bolýǵa tıis», dep kúıde halqymyzdyń tereń tarıhy bar ekenin aıtty.

El bolamyz desek, ulttyq mýzy­ka men jyr, qıssa-dastan­darymyzdy qorǵaýǵa kóp kúsh sa­lýymyz kerek. Sebebi búgin­gi ushqyr aqparattyq, jasan­dy ıntellekt qarqyndy damy­ǵan tehnologııa zamanynda telear­nalarda kórsetilip, án álemindegi sapasyz, maǵynasyz, jyltyraǵy kóp mýzykalyq shala shyǵarmalarǵa tyıym salý ońaı bolmaı tur. Sondyqtan muramyzdy durys nasıhattaý­ǵa tıispiz. Ulttyq mýzykalyq qun­dylyqtyń ózektiligi men mańy­zyn ashý – qoǵam úshin óte mańyzdy.

Elimizdiń ár azamaty Ahmet Jubanov zamanynyń mańdaıaldy tulǵasy ekenin, onyń ómiri men shy­ǵarmashylyǵy, otbasy, áıgili aǵaıyn-týystary týraly jan-jaqty bilgeni jón. Qazaq kúılerin notaǵa túsirip, mol qoryn saqtap qalǵan kóregen ǵalymnyń 2026 jyly 120 jyldyq mereıtoıy kele jatyr.

Tarıhı derekterge kóz alsaq, áıgili kompozıtor Lıýdvıg van Bethovenniń álem boıynsha júz shaqty eskertkishi bar eken. Osy oraıda, Astananyń kelisti bir jerine Jubanovtar áýletiniń shyqqan bıigin áıgileıtin eskert­kish ornatylsa, óner men máde­nıettiń abyroıy arta túseri anyq. Sonymen qatar otbasy qundylyqtaryn damytýǵa úles qosatyn ónegeli is bolar edi. О́ıtkeni eskertkishter qoǵamnyń ilgeri basqan ádet-ǵuryptary men ıgi salt-dástúrin áıgileıdi. El ishinde ulttyq qundylyqtardy dáripteý isin qalyptastyrady. Ahmet Jubanovtaı tanymal tulǵaǵa eskertkish ornatý qoǵam­nyń jańa býynyn tárbıeleýge qyzmet etetini anyq.

Elordada Ahmet Jubanovtyń eńseli eskertkishin ornatý arqy­ly oǵan degen shynaıy qurme­timizdi kórsetsek, qandaı ǵanı­bet? Ár adamnyń nazaryn aýda­ryp, onyń aqyl-parasatyn tolyqtyrýshy dúnıeniń biri – tanymal tulǵalardyń beıne-músini. Kórnekti eskertkishterdiń tárbıelik, ónegelik máni asa zor. Sonymen qatar elimizdiń barlyq óńirinde, ár aýyldyń saıabaǵy men kópshilik jınalatyn oryndarda ana tilimiz ben ulttyq mýzyka­myzdy dáripteıtin mádenıet oshaq­tarynyń bolýy da óte mańyzdy.

Tólegen Qýanyshev,

«Kúı anasy» respýblıkalyq qorynyń jetekshisi, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor