Adamnyń keıbir kezderi

Memleket ony júıeli túrde rettep otyrmasa, áleýmettik shıe­­lenis, narazylyqtar men ke­deı­liktiń arta beretini túsinikti. Jalpy, bizdiń eldiń jaǵdaıynda margınaldylyq neden týyndap otyr? Álbette, birinshi kezekte – ekonomıkalyq faktorlar. Jastar men eńbek mıgranttary arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi joǵary ekendigine kóz jumyp qaraýǵa bolmaıdy. Kóleńkeli ekonomıkanyń yqpaly, sol sııaqty aımaqtar arasyndaǵy tabys teńsizdigi, úlken qalalardan tabylatyn jumys aınalańnan, aýdanyńnan tabylmaýy syndy keleńsizdikter adamdy kúızeliske, daǵdarysqa alyp keledi. Aýyldan qalaǵa kóshkenderdiń jańa orta­ǵa beıimdelýdegi kedergileri de oq­shaýlanýǵa ákelip soǵady.

Qoǵamnan alshaqtaýdyń saıası, ınstıtýsıonaldyq sebepteri­ne toqtalsaq, saıası ómirge ara­lasýǵa árkim nıetti bolsa da, onyń múmkindikteri shekteýli eken­digin moıyndaǵan jón. Osy oraıda memleketterdiń áleýmettik bastamalardy jetkilikti deńgeı­de qoldamaýy da margınaldylyq máselesin tereńdete túsýi ǵajap emes. Oǵan qosa kásipkerlik pen áleýmettik mobıldilikti tejeıtin bıýrokratııalyq kedergiler bar.

Qoǵam nazarynan tys qalyp qoıatyn toptar órkenıetti elderde de kezdesedi. Damyǵan elderde margınaldylyq kóbine kóshi-qon saıasatyna baılanys­ty qalyptasyp otyr. Mysaly, Fransııa, Germanııada úlken mıgrant qaýymdastyqtary tildik kedergiler men áleýmettik ıntegrasııa baǵdarlamalarynyń jetkiliksizdiginen oqshaýlanyp qalǵan. Úkimet bul máseleni sheshýde til kýrstaryn, jumysqa ornalasý baǵdarlamalaryn, bilim berý bastamalaryn myqtap qolǵa alǵan. Kórshi Reseıde margınaldylyq jastar men az qamtyl­ǵan turǵyndar arasynda qatty baıqalady. Jappaı jumyssyz­dyq, bilim berý men áleýmettik resýrstarǵa qoljetkizý teńsizdigi 2021–2022 jyldardaǵy jappaı narazylyqtarǵa alyp keldi. Margınaldylyqpen tabys­ty kúresip jatqan memlekettiń biri – Sıngapýr, bul el máseleni sheshýde erekshe tásilder qoldanyp otyr. Mysaly, áleýmettik turǵyn úı júıesi – barlyq áleýmettik toptar aralas aýdandarda turady, bul gettolardyń paıda bolýynyń aldyn alady. Jastarǵa arnalǵan tegin bilim berý baǵdarlamalary, kásipkerlerdi qoldaý, shaǵyn bız­nesti damytý bastamalary da jaqsy nátıje bergen.

Elimizde margınaldylyqqa eń kóp ushyraǵan toptardyń biri – mıllenıaldar (1981–1996 jyldary týǵandar) ekeni aıtylyp júr. Bul býyn turaqsyzdyqqa, ómirden túńilýge beıim, bılikke degen senimi az. О́z jetistikteri­ne kóńili tolmaıtyndyqtan, óz-ózderin ishteı jep, synap-mineý­ge daıar turady. Mundaı jaǵ­daı mıllenıaldardyń radıkaldy, oppozısııalyq toptardyń yqpalyna túsip qalý qaýpin arttyrady. Eń mańyzdysy – mıllenıaldar sany aıtarlyqtaı kóp, shamamen 4,7 mıllıon adam. О́tken ǵasyrdyń sońynda dúnıege kelgen bul býyn úlken úmitterge, murat-maqsattarǵa ıek artqanymen, sol kezeń olardy qajetti resýrstarmen, turaqtylyqpen qamtamasyz ete almady.

Margınaldylyq tek jastar­men shektelmeıdi. Eńbek mıgranttary, etnıkalyq azshylyqtar, jalǵyzbasty ata-analar, múge­dektigi bar azamattar, jumyssyzdar men muqtaj otbasylar da osy sanatqa kiredi. Aınalyp kelgende bul ómirine kóńili tolmaıtyn, ózine kelgende tym talapshyl, biraq armandary oryndalmaǵan, qoǵamǵa ókpeli jandardyń sanyn eseleıtini aıtpasa da túsinikti.

Osy áleýmettik toptardy margınaldylyq sheńgeline qalaı túsirmeýge bolady degen ózekti saýal bar. Bul máselede memleket­tik qurylymdar da qol qýsyryp, qarap otyrǵan joq. «Qadamdar» (Qadamdar), «О́mirdi ózgert» (Ömirdi özgert), «Birlik jolynda» (Birlik jolynda), «Qarjy men quqyq» (Qarjy men Qūqyq), Ata-ana mektebi, «Istorıı ız jıznı kazahstansev», «Densaýlyq» (Densaulyq), Inklıýzıvti dıalog alańy, «Jańa ómir» (Jaña ömir) syndy naqty jobalar men áleýmettik bastamalar bar.

Bizde margınaldylyqqa ushy­raǵandar týraly naqty, resmı statıstıka joqtyń qasy. Degen­men syrt kózge asa baıqala bermeı­tin margınaldylyq qubylysyn áleýmettik jelilerden neme­se kóshedegi adamdardyń kóz­qarasynan ańǵarýǵa bolady. Jas­tardyń jumys taba almaýy, eńbek mıgranttarynyń zańsyz jumys­­pen aınalysýy, etnıkalyq azshylyqtardyń qoǵamǵa tolyq sińise almaýy – osynyń bári mar­gınaldylyqtyń kórinisi.

Margınaldylyq – túpkilikti úkim emes. Árbir adamǵa qoǵamnan óz ornyn tabýǵa múmkindik berý – bıliktiń ǵana emes, barsha­nyń mindeti. Bul – kózge kórinbeı­tin daǵdarysty eńserýdiń jalǵyz joly.

ALMATY