5 banktiń bereshegi – 1,5 trln teńge
28 qańtarda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bankterge buryn tıisti deńgeıde táýir kómek bólingenin, qazir qaryzdardy qaıtarý qajettigin eske saldy.
«2017 jyldan bastap 2020 jylǵa deıin birqatar iri bankke memleket tarapynan, sonyń ishinde Ulttyq qor esebinen 15 jyl merzimge qarjylaı qoldaý kórsetilgenin bilesizder. Bul kómek bank aksıonerleri de ortaq jaýapkershilikke ıe bolady degen talappen berildi. Keıbir bankter óz shyǵyndaryn áldeqashan ótegen. Biraq memlekettiń ıeligindegi qarjyny qaıtarýǵa asyqpaıdy. Tipti ony joǵary paıyzben táýekeli az memlekettik qarjy quraldaryna salyp, kepildi tabys taýyp otyr. Úkimet pen Ulttyq bankke shara qabyldaýdy tapsyramyn.
Bir nárseni atap ótkim keledi: bankter Úkimettiń, sonyń ishinde halyqtyń jaýy emes. Biraq dıalog negizindegi ádil seriktestik ornaýǵa tıis. Kezinde sizderge kómektestik, endi sizderdiń kezekterińiz keldi. Qomaqty qarajat bergenimiz ras», dedi Prezıdent.
7 naýryzda Ulttyq bank bankterdi memlekettik kómekti qaıtarýǵa «yntalandyratynyn» málimdedi. Ulttyq bank tarapynan yntalandyrýdyń qandaı baǵytta júrgiziletini de belgili boldy.
Qazir 5 otandyq banktiń memleket aldyndaǵy bereshegi – 1,5 trln teńge. Qarjy ınstıtýttarynyń birazy qaryzyn birden jaýyp tastasa, endi biri bólip-bólip ótep jatyr.
Qazaqstandyq mınorıtarlyq aksıonerler qaýymdastyǵy (QAMS) sarapshylarynyń aıtýynsha, Ulttyq bankten kómekke ıe bolatyn bank basqarmalarynyń músheleri bonýstyq tólemder men dıvıdendter ala almaıdy. Kompanııalarǵa jáne bankpen baılanysty tulǵalarǵa kredıt pen basqa da tólemder berýge tyıym salynǵan. Bankter sońǵy satydaǵy qaryzdy paıdalanǵansha operasııalyq shyǵystardy ulǵaıtýǵa bolmaıdy.
Sondaı-aq mynadaı jańalyqtar engiziledi:
- Aktıvterdiń sapasyn qaıta qaraý – AQR taldaýy (aktıvterdiń sapasyn baǵalaý) endi problemalyq aktıvterdiń naqty qunyn aıqyndaý úshin paıdalanylady.
- Qamtamasyz etýdiń keń tizbesi – bankter qaryzdardy alý kezinde kepilge aktıvterdi kóbirek usyna alady.
- Jeńildetilgen qujat aınalymy – qaryz alýǵa ótinim berý úshin qajetti qujattar sany qysqartylyp, onlaın rejimde berý múmkindigi paıda boldy. Ázirge qandaı bankter osy shekteýlerge ushyraıdy degen eń maıly suraqtyń jaýabyn eki ınstıtýt ta qupııa ustap otyr.
Sheshim kimge tıimdi?
Sarapshylar bul sheshimderdiń strategııalyq tereńdigine endi nazar aýdaryp jatyr. Qarjy retteýshileri bul sheshimge kezeń-kezeńimen daıyndyqpen keldi. 2023 jyldyń alǵashqy aıynda bankter úshin dıvıdendter tóleýdi shekteıtin norma kúshine endi.
Aqpan aıynda QNRDA alǵash ret dıvıdendterdi tóleý kezinde qansha bank shekteýlerge ushyraıtynyn ashyq aıtqan. Sol kezde agenttik tóraǵasynyń orynbasary Oljas Qızatov 7 banktiń balansynda jeńildetilgen syıaqy mólsherlemesi boıynsha berilgen rettelgen oblıgasııalarda, sondaı-aq buryn saýyqtyrý sheńberinde berilgen depozıtter men salymdar túrinde kórsetilgen memlekettik qoldaý quraldary bar ekenin eskertken. Onyń aıtýynsha, bul 7 bank normatıvtik-quqyqtyq akt kúshine engennen keıin dıvıdendter tóleýge retteýshiniń kelisimin alýy tıis.
Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Onyń aldynda, 2023 jyldyń basynda QNRDA qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etý jáne saýyqtyrý úshin memlekettik bıýdjettiń, Ulttyq qordyń, Ulttyq banktiń jáne onyń «enshilesteriniń» qarajaty paıdalanylatyn bankterge dıvıdendter tóleý jáne buyback ótkizý úshin jańa tetik engizetin qaýly jobasyn jarııalady.
Jobany jarııa talqylaý barysynda naryq qatysýshylarynyń balamaly pikiri de jarııalandy. Olar bankter paıdany tek eki sharttyń biri saqtalǵan jaǵdaıda ǵana bóle alady degen ustanymdy ustanady:
- Eger bank memleket qarajatyn tolyǵymen qaıtarsa;
- Eger alynǵan memlekettik qaryzdar naryqtyq deńgeıge keltirilse.
Sarapshylardyń pikirinshe, bul sheshimder arqyly QNRDA men Ulttyq bank «bir oqpen eki qoıan atyp aldy». Ekeýiniń ekinshi deńgeıli banktermen aradaǵy oıyn erejesi aıqyn emes dep eshkim ókpeleı almaıdy.
Qarjy sarapshysy Aıbar Oljaevtyń aıtýynsha, bankter Úkimettiń «aýzyna qaraıtyn» kezden ótti. Olardyń basym kópshiligi Úkimettiń qarjysyna táýeldi bolmaıtynyna bek senimdi. «Bul sheshim bank pen Úkimet arasyndaǵy qaryz máselesin zań jolymen sheshedi» deıdi Aıbar Oljaev.
Dıvıdend tóleýdi shekteý – durys sheshim
Qarjyger Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, álemdik tájirıbede dıvıdendterdi tóleýdi shekteý – jaǵymsyz qubylys, al bizdiń jaǵdaıda bul – durys sheshim.
«Biraq bul sheshimdi aqtap alatyn faktor da jetedi. Sebebi bankterdiń ustanymy naryq zańynan alshaq boldy. Olar kúni búginge deıin jaıly aımaqta ómir súrdi. Bastaryna kún týǵanda tyǵyryqtan shyǵýǵa talpynbady. Bul sheshim arqyly naryqtyń betalysyna barlaý jasalyp otyr. Kelesi sheshimde óteý kestesi týraly másele naqtylanýy tıis. Memlekettik qoldaý ártúrli bolady: Aksııalarǵa aıyrbas retinde kapıtaldandyrý nemese memleket bank oblıgasııalaryn satyp alady. Eń bastysy – Ulttyq bank osy sheshimi arqyly bank júıesinde qatelikter jiberip alǵanyn moıyndap otyr. Álemdik qarjy júıesindegi jaǵdaı asa máz emes. Sondyqtan osy týrbýlentti sátterde bankterdi aman alyp qalý biz úshin durys sheshim.
Biz birinshi kezekte bank salymshylarynyń táýekelderin eskerýimiz kerek. Álemdik tájirıbede memleket aldynda qaryzy bar bankterdiń aksıonerleri men quryltaıshylaryna dıvıdend berilmeıtini burynnan belgili edi. Biraq memlekettik saıasat ekinshi deńgeıli bankterge barynsha jumsaqtyq tanytty. Memleket aldynda ótelmegen qaryzy bolsa da dıvıdend berýdi shektemedi. Endi bul sheshim bank quryltaıshylarynyń jaýapkershiligin arttyrady dep oılaımyn. Aldaǵy ýaqytta «Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory» tárizdi bank aksıonerleriniń dıvıdendine kepildik berý qory tárizdi kepildik qory ashylyp jatsa tańǵalýǵa bolmaıdy», deıdi R.Rysmambetov.
Sarapshynyń aıtýynsha, bul sheshimniń «ekonomıkaǵa áseri bolady» nemese «bankter ótelmegen dıvıdendterdi ekonomıkaǵa salady» dep úmittenip qalýǵa bolmaıdy. Bul sheshim daǵdarys kezinde bankter memleketke qol sozbasyn degen úmitpen qabyldanyp otyr.
Bankter qaryzdy qaıtarýy tıis
Sarapshylar da, Ulttyq bank pen agenttik te dıvıdendter tóleýge tyıym salý qajettigin kópten beri aıtyp keledi. Qos birdeı ınstıtýttyń osy sheshimdi qabyldaýyna baqandaı bir jarym jyl ketti.
«Memlekettik apparattyń qandaı jaǵdaıda sheshim qabyldaıtynyn biz bilmeımiz. Temir esikterdiń ar jaǵynda qabyldanǵan sheshimder aksıonerlerdiń súzgisinen ótip baryp halyqqa jetedi. Ulttyq bank pen agenttik qaı bankte qandaı qarjy bar ekenin, olardyń tóleý merziminiń qashan bitetinin de biledi. Olardyń basym kópshiligi alǵan qaryzdaryn merziminen buryn qaıtarýdy josparlap otyrǵan joq. Sarapshylardyń boljamynsha, Úkimet olarǵa memlekettik qoldaýdy merziminen buryn qaıtarasyń dep shart qoıyp, tym qatty ketýi múmkin ekenin aıtqan bolatyn. «Jusan Bank» balansyndaǵy 859 mlrd teńge kólemindegi memlekettik qoldaý qarajatyn 2045 jylǵa deıin paıdalanýǵa quqyly. Al «Nurbank» 30 mlrd teńge qaryzdy tolyq óteý merzimi aıaqtalǵanda ǵana qaıtarýdy josparlap otyr. Árbir banktiń arǵy jaǵynda quryltaıshylary otyr. Olar 2045 jylǵa deıin dıvıdend almaýǵa daıyn emes. Demek, aldaǵy kúnderde moınynda qaryzy bar bankter «qaryzdy qaıtaramyz» dep kezekke turmasa da, qaryzdy óteı bastaǵanyna kýá bolamyz», deıdi Rasýl Rysmambetov.
Joǵaryda atalǵan «Jusan Bank» pen «Nurbank»-ten bólek, «Bank RBK», «Eýrazııalyq bank» jáne «Sentr KredıtBanki» memleket aldynda boryshty.
ALMATY
