Iesin tapqan orden

1944 jyldyń 16 qazanynda, dál 18-ge tolǵan kúni Baltabekti áskerge shaqyr­ǵan qaǵaz keledi. 75 shaqyrym jer­degi Pres­novkaǵa aýyldan birge sha­qy­ryl­ǵan Rys­paı Júsipov men Serǵalı Sı­banbaevty da alyp, Qabdol kúzdiń qara sýyǵynda jalǵyz atyn jegip, arbamen jetkizedi.

Sol jerden jas jaýyngerlerdi Alma­tyǵa attandyryp, Tastaqtaǵy úsh aılyq áskerı daıarlyqtan ótkizedi. Jazýshy Berdibek Soqpaqbaevty da osy jerde áskerı daıarlyqtan ótkizgenin «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» romanynan oqyǵan edik, bálkı olar birge bolǵan shyǵar-aý...

1945 jyldyń aqpan aıynda Balta­bekterdi soǵysqa attandyrýǵa  Novosibir qalasyna ákeledi. Áskerge alynǵandardy osy jerde toptap, áskerı bólimderge bóletin kórinedi. Bul – soǵystyń jeńispen aıaqtalýǵa jaqyndaǵan shaǵy. Qalalar men selolar alynǵany, nemis-fashıst áskerleriniń saǵy synǵany týraly qýanyshty habarlar dúńkildep estilip turǵan. Soǵys qımyldary Germanııanyń aýmaǵynda ótip jatyr, sondyqtan jastar halyqpen birge kóńildi. Bári de tezirek jetip, jaýdy jaıpap kelýge asyq.

Novosibirde vagondar jarty aıdaı turyp qalady. Jan-jaqtan kelgen vagon­dardyń erikken jastary bergen qurǵaq paektaryn báıgege tigip, kúresten ózara jarys ótkizedi. Bákeń orta boıly, tórtbaq, óte qarýly adam, onyń ústine ákesinen úırengen kúres ádisterin de biledi. Sol jarysta Baltabek Mustafın orys-qazaqtyń bárin jambasqa keltirip, ózderiniń vagonyndaǵy jigitterdi tamaqqa toıdyrǵanyn artynan kúlip otyryp eske alady eken. Birge bolǵan Ryspaı men Serǵalı da onyń jurttyń bárin tańǵaldyrǵan qaıratyn aýyldastaryna ańyz retinde aıtqan.

Aqyry olardy poıyzben bir aıdaı júrgizip, Shyǵys Prýssııadan bir-aq shyǵarady. Bul – Kenıngsberg qalasynyń mańy, nemisterdiń ataqonysy. Jeńisten keıin ol KSRO-nyń qaramaǵyna ótip, Kalınıngrad oblysy boldy. Baltabek Mustafın munda Qyzyl Tý, Sývorov pen Kýtýzov ordendi 290-atqyshtar dı­vızııasynyń 878-polkine bólinedi. Aıtýyna qaraǵanda, birde ony nemis­termen eki aradaǵy beıtarap alańda jatqan pýlemetshilerdi aýystyratyn toppen jiberedi. Oq eki jaqtan da úzbeı atylyp turǵan, sondyqtan bular jer baýyrlap, qorqa-qorqa jetse, ábden sharshaǵan pýlemetshiler uıyqtap jatqan kórinedi. Olardy aýystyrǵan soń bular da anda-sanda oq atyp qoıyp, jańa aýysym kelgenshe bir táýlikteı jatady. Ol kezde eki jaq ta shabýyldamaı, osylaı buqpantaılap qana atysyp jatady eken.

Nemisterdiń ábden kúsheıtilgen Ke­nıngsberg bekinisin alý shabýylyn Qyzyl ar­mııa 6 sáýirden bastap, 9 sáýirde jeńispen aıaqtaıdy. Vıkıpedııadaǵy málimetke qa­raǵanda, bul shaıqasta keńes odaǵy ja­ǵy­nan 5 200 zeńbirek-mınomet, 538 tank jáne 2 174 ushaǵy bar 137 myń ásker qatysqan. 10 myńdaı adam qaza taýyp, 35 myńdaı ásker jaralanǵan. Mine, osy qandy qyrǵynǵa Baltabek aǵamyz da ba­synan aıaǵyna deıin qatysyp, aman shyqqan.

Sáýirdiń ortasynda bulardyń ás­ke­rin Berlındi qorshaý úshin Elba óze­ni­niń jaǵalaýyna shyǵarady. Al 16 sá­­ýir­de Berlındi alý operasııasy bas­ta­­lyp, bular ońtústiginen shabýyl­daı­dy. Osy shaıqasta Baltabekke mına­nyń jaryqshaǵy tıip, gospıtalge tú­sedi. Jarasy aýyr bolǵandyqtan, Varshava qalasyna jetkizilip, sonda emdeledi. Al soǵys aıaqtalǵan soń jarasy jazylǵan ony Magdebýrg qalasyndaǵy keńes áskerleriniń baılanys bólimine jiberedi. Osy qaladan Berlındegi telegrafıster daıyndaıtyn kýrsqa baryp, 3-4 aı oqıdy. Odan ári Germanııadaǵy keńes áskerleri qatarynda qyzmet etip, keýdesine «Germanııany jeńgeni úshin» medalin taǵyp, aǵa serjant shenimen elge tek 1950 jyldyń aıaǵynda bir-aq oralady.

Baltabek Mustafın – elge kelgen soń eseli eńbegimen kóptiń qurmetine bó­lengen jan. Aldymen ol Petropavldyń pedagogıkalyq ýchılıshesin syrt­taı bitirip, 3-4 jyl muǵalim bolyp isteıdi. Jergilikti bılik onyń alym­dy­ly­ǵyn eskerip, qyzmetke alady. Sóı­tip, aýdan­dyq partııa komıtetine ıns­trýk­torlyqqa taǵaıyndalady. Osy qyzmette júrgende Shaǵalalynyń tehnıkýmyn agro­nom mamandyǵy boıynsha bitirip, sharýashylyq qyzmetke ózi suranyp, Jańalyq, odan Spasovka aýyldaryna bólimshe basqarýshysy qyzmetine taǵaıyndalady. Ákesiniń jalǵyzdy­ǵyn, aýyldan kóshpeıtindigin alǵa tarta júrip, týǵan aýylyna agronom bolyp aýystyrýǵa ázer qol jetkizedi. Al ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń basynan zeınet jasyna shyqqansha ol barlyq usynylǵan joǵary qyzmetten bas tartyp, týǵan aýylynda bólimshe basqarýshysy bolyp eńbek etti. Aýylyn kóterip, halyqtyń ál-aýqatyn, turmysyn jaqsartýǵa tolaǵaı eńbek sińirdi. Júzdegen turǵyn úı salǵyzdy, aýyldyń mádenıet úıin, mektebin, dúkenin jańalady. Júzdegen eńbek adamy túrli qurmetke bólenip, ókimet tarapynan marapattar aldy. Eń bastysy, aýyl adamdaryn eńbekke jumyldyryp, bárine de óziniń eńbeksúıgishtik qasıetin sińirdi. Basyna is túsken, túrli qıyndyqqa tap bolǵan, aýrý-syrqaýǵa ushyraǵan adamdar da Balta aǵanyń jaqsylyǵyn kóp kóretin. Onyń ádilettigin de halyq ańyz qylyp aıtatyn. Áıeli Raıke apaımen birge tórt ul, eki qyz tárbıelep ósirdi. Balalarynyń bári de joǵary bilim alǵan aıtýly azamattar.

Bákeńniń ózi beıbit eńbekte keýdesine «Eńbek Qyzyl Tý», «Qurmet belgisi» or­denderin taqqan. 2008 jyly 82 jasynda dúnıeden ótti.

Áńgime osymen aıaqtalsa kerek edi. Biraq aıaqtalmaǵan jaqsylyǵy bolyp otyr. Bákeńniń Baıan degen nemeresi «Pamıat naroda» degen saıtty ashyp, atasy týraly derek izdeıdi. Sóıtse, Baltabek Mustafın 1945 jyldyń 15 mamyrynda 290-dıvızııanyń №274/n buıryǵymen «Dańq ordeniniń» III dárejesimen marapattalypty. Ony atasy bilmegen, nagradtalǵanyn estimegen de eken. О́ıtkeni joǵaryda jazǵanymyzdaı, 1945 jyldyń sáýirinde aýyr jaraqattan keıin Varshava gospıtalinde emdelgen. Al odan keıin Magdebýrg qalasyndaǵy basqa bólimge aýystyrylyp jiberilgen, sondyqtan marapat ıesin tappaǵan. Árıne, bul – balalar úshin ǵana emes, jalpy qazaq úshin qýanyshty habar. Árbir qazaqtyń jasaǵan erliginiń, tókken qanynyń ótemi tabylyp jatsa, bárimiz qýanamyz.

Keıipkerimizdiń Esil aýdanynyń ortalyǵy Iаvlenka aýylynda notarıýs bolyp qyzmet atqaratyn zańger balasy Ábilqaıyr Mustafın dereý Máskeýge hat jazyp, óziniń jaýyngerdiń balasy ekenin dáleldegen qujattaryn da qosa jiberedi. Bul Jeńistiń 70 jyldyǵynyń qarsańy edi. Biraz ýaqyttan keıin Máskeýden hat kelip, bári dáleldendi, ákeńizdiń ordeni prezıdent qol qoıǵan soń sizdiń otbasyńyzǵa tapsyrylady degen qýanyshty hat keledi. Bul hat Mustafınder áýletiniń júregin dúrsildetip, qýanyshy qoınyna syımaı júredi.

Aqyry 2015 jyly Ábilqaıyr Mus­ta­fın men maıdangerdiń basqa da balalaryn oblystyq qorǵanys isteri jó­nin­degi departament pen ardagerler uıymy Petropavl qalasyna shaqyryp, Reseıdiń Qa­zaqstandaǵy elshiliginiń ókili otbasynda qasıetti tumardaı saqtaý úshin ba­la­lary­nyń qolyna ákesiniń ordenin tapsyrady. Bul kúni Petropavl qalasynda tu­ratyn barlyq taýaǵashtyqtar jınalyp, Baltabek Mustafındi eske alyp, erlik es­kerilmeı qalmaıdy degen sózge kóz jetkizedi.

Soltústik Qazaqstan oblysy